سويتسەك, گازەت بەتىندە ايتقان وكپە-نازىمىزدى ەلەگەندەر دە, ەلەمەگەندەر دە بار بولىپ شىقتى. وكىنىشكە قاراي, كەي ەلدەر ءالى كۇنگە دەيىن قازاق تىلىندە اقپارات تاراتۋعا نەمقۇرايدى قارايتىن سياقتى. ماسەلەن, وڭتۇستىك كورەيا ەلشىلىگى سايتىندا قازاق تىلىنە ورىن بەرمەگەن. بۇل ەلدى ەرەكشە اتاۋىمىزدىڭ ءوز سەبەبى بار. كەڭەس وداعى تۇسىندا كورەيلەردىڭ قازاقستانعا كۇشتەپ قونىس اۋدارىلعانى ءمالىم. سول زاماندا وزدەرىن پەيىلى دارقان قازاق حالقىنىڭ باۋىرىنا باسقانىن كورەيلەر ءالى كۇنگە ريزاشىلىقپەن اڭگىمەلەيدى. تالاي تاعدىر تاۋقىمەتىن كورگەن اتا-بابالارىمىز تاعدىرلاس حالىقتىڭ قايعى-قاسىرەتىن تەرەڭ ءتۇسىندى.
قازىرگى تاڭدا قازاقستاندىق كورەيلەر تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ, جەرگىلىكتى ۇلتپەن ەتەنە ارالاسىپ كەتكەن. مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋ جولىندا تەر توككەن كورەيلەر جەتەرلىك. ماسەلەن, بەس دۇركىن وليمپيادا چەمپيونى نەللي كيمنىڭ ەل سپورتى ءۇشىن سىڭىرگەن ەڭبەگى وراسان. مانەرلەپ سىرعاناۋشى مارقۇم دەنيس تەن سوچي وليمپياداسىنىڭ قولا جۇلدەگەرى اتاندى. جامبىلدىڭ جامپوزى الەكسەي ني تالاي جىل اۋىر اتلەتيكا قۇراماسىن باپتاپ, كوك بايراقتى كوكتە جەلبىرەتۋگە مول ۇلەس قوستى. بۇلاردىڭ ءبارى – قازاقستانداعى كورەي دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرى. تەك وسىنداي تاريحي بايلانىسقا قاراماستان, وڭتۇستىك كورەيا ديپلوماتتارى سايتتارىندا قازاق تىلىنە تىلىمدەي «جەر» تاۋىپ بەرە الماپتى.
رەسەيدىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگىنىڭ سايتىنان دا قازاق تىلىندەگى مالىمەتتى ەمگە تاپپايسىز. بۇكىل دەرەك نە ورىسشا, نە اعىلشىنشا جازىلعان.
بىلاي قاراساڭىز, رەسەي – قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق سەرىكتەسى. ەكى مەملەكەتتىڭ قارىم-قاتىناسى وتە تىعىز. بۇكىل سالادا ىنتىماقتاستىق ورناعان. تمد, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق سەكىلدى ەكونوميكالىق جانە قاۋىپسىزدىك ماقساتتارىنداعى كوپتەگەن ايماقتىق ۇيىمعا مۇشە. مەملەكەتتەر باسشىلارى دا ءجيى-ءجيى كەزدەسىپ, وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاپ وتىرادى. جىل سايىن مىڭداعان ازامات ارلى-بەرلى اعىلىپ جاتادى.
ەكى ەلدىڭ وسىنداي قارىم-قاتىناسىنا قاراماستان, ەلشىلىكتىڭ قازاق تىلىندە اقپارات تاراتپاۋى تۇسىنىكسىز. رەسەي مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندە جاتقان ەل ەمەس. شەكارامىز شەكتەسىپ جاتقان كورشى مەملەكەت. تىلگە قۇرمەت – ەلگە قۇرمەت ەكەنىن ەسكەرسەك, رەسەيدىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگى قازاق تىلىندە مالىمەت بەرمەۋى نەنىڭ بەلگىسى دەگەن ساۋال تۋىندايدى.
قازاقستان جانە قىتاي اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ دا تامىرى تەرەڭگە كەتكەن. وندا ميلليونعا جۋىق قانداسىمىز تۇرادى. ەلىمىزدە قىتايلىق كومپانيالار كاسىبىن جۇرگىزىپ وتىر. ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىسىمىز جىلدان-جىلعا نىعايىپ كەلەدى. وسىعان قاراماستان, شىعىستاعى كورشىمىزدىڭ دە ديپلوماتيالىق سايتى ورىس تىلىمەن شەكتەلگەن.
ال شەتەلدەردە تۇراتىن قانداستارىمىز ادەتتە ورىس ءتىلىن بىلە بەرمەيدى. ولار وزدەرى تۇرعان ەلدىڭ ءتىلى مەن انا ءتىلىمىزدى عانا مەڭگەرگەن. ەندەشە, ميلليونعا جۋىق قازاق مەكەندەيتىن قىتاي ەلشىگىنىڭ قازاق تىلىندە مالىمەت بەرمەۋى اقىلعا قونبايدى.
جاپونيا ەلشىلىگى دە قازاق تىلىنە شورقاق ەكەن. سايتىنان مەملەكەتتىك تىلدەگى بىردە-ءبىر مالىمەت تاپپادىق. بىلاي قاراساڭىز, قازاقتاردى باسقا-باسقا جاپوندار جاقسى ءتۇسىنۋى ءتيىس. ولار سەكىلدى ءبىز دە يادرولىق قارۋدىڭ زاردابىن قاتتى تارتتىق. ءالى كۇنگە نيپپوندار ەلى حيروسيما مەن ناگاساكيگە تاستالعان بومبانىڭ زاردابىن تارتىپ كەلسە, قازاقستان سەمەي پوليگونىنىڭ تاۋقىمەتىنەن قۇتىلعان جوق.
تاياۋدا عانا جاپونيانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى جۋن يامادا پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆقا سەنىم گراموتاسىن تاپسىردى. ەندەشە, ديپلوماتيالىق قىزمەتىنە جاڭا كىرىسكەن يامادا مىرزا وسى ولقىلىقتى جويىپ, قازاق تىلىنە كوڭىل بولەدى دەگەن ويدامىز.
سايتىن قازاقشا سويلەتۋدى ءجون كورمەگەن ەلشىلىكتەر ءتىزىمى مۇنىمەن بىتپەيدى. يسپانيا, يزرايل, يتاليا سەكىلدى ازۋىن ايعا بىلەگەن مەملەكەتتەردىڭ قازاقستانداعى وكىلدىگى سايتتارىندا دا قازاق تىلىندە جازىلعان مالىمەت جوق. يران, ساۋد ارابياسى, ءۇندىستان, پاكىستان سەكىلدى ىنتىماقتاستىعىمىز جاراسقان مەملەكەتتەردىڭ ديپلوماتيالىق كورپۋسى دا قازاقشانى قاتىرماعان. ءتىپتى ءتۇبىمىز ءبىر دەپ ەسەپتەيتىن تۇركيا, ۆەنگريا جانە قىرعىزستان ەلشىلىكتەرى دە سايتتارىن ورىسشا سويلەتىپتى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العاش مويىنداعان باۋىرلاس تۇركيا مەملەكەتى ەكەنى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە, انادولى وتكەن عاسىردا باس ساۋعالاپ بارعان قازاقتاردى قۇشاق جايىپ قارسى الىپ, بولەك اۋىل ەتىپ شىعارعانى ءمالىم. سوندىقتان شىعار, قازاقتار ءۇشىن تۇرىك «كاردەشلەر» وتە جاقىن.
ماجارلاردى دا قازاقتار ءوز باۋىرىنداي كورەدى. ماسەلەن, قازىر فۋتبولدان ءوتىپ جاتقان ەۋروپا دوداسىندا ۆەنگريا مەن تۇركياعا جانكۇيەر بولاتىن قازاقتار سانى جەتەرلىك. مۇنىڭ ءبارى حالىقتارىمىزدىڭ ءبىر-بىرىنە قۇرمەتىن كورسەتسە كەرەك. وسىندايدا ەلشىلىكتەردىڭ انا تىلىمىزدە اقپارات تاراتپاۋى كوڭىلگە كىربىڭ ۇيالاتادى.
كورشىلەس قىرعىزستان دا بىزبەن بىتە-قايناسىپ كەتكەن. شەكارا ماڭىنداعى اعايىنداردىڭ اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس بولىپ كەتكەلى قاشان. ىستىقكولگە بارا قالساڭىز, دەمالىپ جاتقان قازاقتار كوپ. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ايىر قالپاقتى اعايىندارىمىز ەڭبەك ەتىپ, ناپاقاسىن تاۋىپ ءجۇر. وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرە كەلە, قىرعىزستان ەلشىلىگى سايتتارىندا قازاق تىلىندە ارناپ اقپارات ۇسىنسا, ارتىقتىق ەتپەس ەدى. ونىڭ ۇستىنە, قازاق ءتىلى مەن قىرعىز ءتىلى وتە ۇقساس. ەندەشە, قازاقشا مالىمەت تاراتۋ ەلشىلىك ءۇشىن قيىندىق تۋعىزبايتىنى انىق. باۋىرلاس ەل ديپلوماتتارىنىڭ انا تىلىمىزگە قۇرمەتى وسىنداي بولسا, مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى برازيليا, كانادا سەكىلدى مەملەكەتتەردەن قازاقشا مالىمەت سۇراۋ ۇيات سەكىلدى.
قازاق تىلىنە بۇيرەگى بۇرمايتىندار سانى مۇنىمەن اياقتالمايدى. ەلىمىزدە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەيبىر حالىقارالىق ۇيىمدار دا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ انا تىلىندە اقپارات تاراتۋعا اسىعار ەمەس. ماسەلەن, يۋنەسكو-نىڭ قازاقستانداعى وكىلدىگىنىڭ سايتىندا اعىلشىن جانە ورىس تىلدەرىندە عانا مالىمەتتەر بار.
الىستان ات تەرلەتىپ كەلگەن شەتەلدىكتەردەن قازاقشاعا سۋداي اعىپ تۇرۋدى تالاپ ەتە المايمىز. الايدا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن مامان جالداپ, سايتتاعى قاتەلەردى تۇزەتۋ نەمەسە قازاقشا قىزمەت كورسەتۋ اسا قيىن شارۋا ەمەس. ەندەشە, ەلشىلىكتەردىڭ بۇل ارەكەتىن بەيقامدىققا بالايمىز با, الدە قالاي؟ قازاقستاندا ديپلوماتيالىق قىزمەت اتقارىپ جۇرگەندەر «توعىزىنشى تەرريتوريانىڭ» نەگىزگى ءتۇپ قازىعىن قۇرايتىن حالىقتىڭ ءداستۇرى مەن ءتىلىن قۇرمەتتەۋى ءتيىس ەمەس پە؟!
ءادىلىن ايتۋ كەرەك, حالىقارالىق ۇيىمدار ىشىندە قازاقشاعا سۋداي اعىپ تۇرعاندارى جەتەرلىك. مىسالى, بۇۇ-نىڭ نەگىزگى سايتى قازاق تىلىندە سايراپ تۇر. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ قازاقشا نۇسقاسىنان قاجەتتى مالىمەتتىڭ ءبارىن تابۋعا بولادى.
سونداي-اق كەي ەلدەردىڭ ەلشىلىكتەرى قاجەت ماعلۇماتتاردىڭ ءبارىن قازاق تىلىندە ءتىزىپ قويعان. ماسەلەن, فرانتسيا ەلشىلىگى سايتتارىندا مەملەكەتتىك تىلىمىزگە ويىپ تۇرىپ ورىن بەرىلىپ, ساپالى ءارى مازمۇندى اقپاراتقا تولىپ تۇر.
ءۇش جىل بۇرىن ۇلىبريتانيانىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگى ورىس جانە اعىلشىن تىلىمەن شەكتەلگەنىنە قىنجىلىس بىلدىرگەن ەدىك. اعىلشىندار ءبىزدىڭ نازىمىزدى ەسكەرگەنى شىعار, قازىر ەلشىلىكتىڭ سايتى قازاقشا سويلەپ تۇر. ىزدەگەن اقپاراتىڭىزدى انا تىلىمىزدە وپ-وڭاي تابا الاسىز.
ەلىمىزدە توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى قىزمەتىن اتقارعان مايكل گيففورد 2020 جىلعى جەلتوقساندا تۇماندى البيونعا ورالدى. ونىڭ ورنىنا كەتي ليچ كەلمەك. ليچ حانىم ديپلوماتيالىق قىزمەتىنە جازدىڭ سوڭىنا تامان كىرىسەدى. قازىرگى تاڭدا ول «توعىزىنشى تەرريتوريادا» تەر توگۋ ءۇشىن قازاق ءتىلى كۋرسىنا قاتىسىپ ءجۇر.
وسىدان ءۇش جىل بۇرىن گەرمانيانىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگىنىڭ سايتىندا قازاقشا مالىمەت جوق ەدى. قازىرگى تاڭدا بۇكىل اقپاراتتى انا تىلىمىزدە تابۋعا بولادى. بۇل ۇقىپتىلىقتى جانى سۇيەتىن نەمىس حالقىنىڭ ەلىمىزگە قۇرمەتىن ايعاقتايدى.
جالپى, قازاق حالقى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ۇلى دالاعا جەر اۋدارىلعان نەمىستەردى قۇشاق جايا قارسى الىپ, بارىمەن بولىسكەنى تاريحتان ءمالىم. سول كەزدەن باستالعان دوستىق قاتىناس بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا قازاقستان مەن گەرمانيا اراسىنداعى ارىپتەستىك نىعايىپ, قانات جايعان.
سونداي-اق قازاق پەن نەمىس حالىقتارىنىڭ قاتىناسى تۋرالى ءسوز بولعاندا ەڭ اۋەلى جازۋشى, قوعام قايراتكەرى گەرولد بەلگەردىڭ ەسىمى ەسكە تۇسەدى. كوزى تىرىسىندە گەراعا قازاق تىلىنە قۇرمەتىن «قازاق ءتىلى ءۇشىن بارىمدى بەرۋگە دايىنمىن. مەنىڭ رۋحاني تىرەگىم اباي قۇنانباي ۇلى, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, مۇحتار اۋەزوۆ. قازاق تىلىنە ۇڭىلگەن سايىن تەرەڭدەي ءتۇستىم», دەپ ايتىپ وتىراتىن.
تاريحي بايلانىسىنىڭ تامىرى تەرەڭگە كەتكەن ەكى حالىقتىڭ دوستىعى كەلەشەكتە دە قارىشتاپ دامي بەرەتىنىنە سەنىمدىمىز. وسى ورايدا, كەزىندە گازەتىمىزدە جاريالانعان ماقالانى ەسكەرىپ, قازاق تىلىندە اقپارات تاراتۋعا كوشكەنى ءۇشىن توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى تيلو كليننەرگە ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز.
ابايدىڭ تىلىنە امەريكالىقتار دا ىقىلاستى. سايتتارىندا دۇركىن-دۇركىن قازاقشا مالىمەت تاراتادى. بۇعان دەيىن اقش-تىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولعان دجوردج كرول مىرزانىڭ ەلىمىزگە قۇرمەتى وتە جوعارى ەدى. ول ءوزى باس بولىپ مەرەكەلەردە انا تىلىمىزدە قۇتتىقتاۋ جولداپ وتىراتىن.
قازىرگى ەلشى ۋيليام ح. موزەردىڭ دە قازاق تىلىنە قۇرمەتى جوعارى. ماسەلەن, ۋيليام مىرزا مەرەكەلەردە قازاقستاندىقتاردى انا تىلىمىزدە قۇتتىقتايدى. بىلتىر كوروناۆيرۋس پاندەمياسى كەزىندە بۇكىل الەم ۇيگە تىعىلعاندا, ۋ.موزەر قاراپ جاتپاي قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرىپ شىقتى. «بۇگىنگى تاڭدا قازاق ءتىلى ادامدار اراسىنداعى كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناس تىلىنە اينالعانىن كورىپ وتىرمىن», دەپ اعىنان جارىلادى ەلشى.
باۋىرلاس ازەربايجاندار دا انا تىلىمىزگە ەرەكشە كوڭىل بولگەن. ايتا كەتەرلىگى, ولاردىڭ سايتتارى ازەربايجان جانە قازاق تىلىندە عانا جۇرگىزىلەدى ەكەن. وسىدان-اق باۋىرلاس مەملەكەتتىڭ ەلىمىزگە دەگەن ىستىق ىقىلاسىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. وزبەكستان ەلشىلىگىنىڭ سايتى دا قازاقشاعا سۋداي اعىپ تۇر. تالاي مارتە تىلدىك تۇيتكىلدى باسىنان وتكەرگەن لاتۆيا جانە بەلگيا ەلدەرىنىڭ ديپلوماتيالىق سايتتارى دا قازاقشا سويلەيدى.
شۇكىر, بۇگىندە قازاقستان حالقى 19 ميلليونعا جاقىنداپ قالدى. رەسمي مالىمەتكە سۇيەنسەك, سونىڭ 89 پايىزعا جۋىعى قازاقشا بىلەدى ەكەن. ياعني حالىقتىڭ باسىم بولىگى مەملەكەتتىك تىلىمىزدە سويلەيدى. ونىڭ ۇستىنە, اۋىل تۇرعىندارى (حالىقتىڭ 47 پايىزى) مەن شەتەلدەن كەلگەن ميلليونعا جۋىق قانداسىمىز قازاق ءتىلىن عانا بىلەتىندىگىن, ورىسشا تۇسىنبەيتىنىن ەسكەرسەك, انا ءتىلىمىزدىڭ وزەكتىلىگى انىق اڭعارىلادى.
قورىتا ايتقاندا, ديپلوماتيالىق قاتىناستار تۋرالى 1961 جىلعى ۆەنا كونۆەنتسياسىندا ديپلوماتيالىق ميسسيا قابىلداۋشى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق, مادەني جانە عىلىمي بايلانىستارىن نىعايتۋعا كۇش سالاتىنى ايتىلعان. «تىلگە قۇرمەت – ەلگە قۇرمەت» ەكەنى باسى اشىق ماسەلە. ەندەشە, شەتەلدىك ديپلوماتيالىق ميسسيا وكىلدەرىنىڭ انا تىلىمىزگە قۇرمەتى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناس ورناتۋدا ماڭىزعا يە. ديپلوماتيالىق ميسسيالارداعى ءتىل ماسەلەسىن قوزعاعانىمىزعا ءۇش جىل بولسا دا, ءالى كۇنگە دەيىن كەمشىلىكتىڭ ورنىن تولتىرماعان ەلدەر بار.
ەكىجاقتى ارىپتەستىك مەملەكەتتىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارىن قۇرمەتتەۋدەن باستالاتىن ەسكەرسەك, جوعارىدا اتالعان شەتەلدىك ديپلوماتيالىق كورپۋس وكىلدەرى انا تىلىمىزگە بەت بۇرادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
