قازاقستان • 21 ماۋسىم، 2021

تىلگە قۇرمەت – ەلگە قۇرمەت

245 رەت كورسەتىلدى

«Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ 2018 جىلعى 10 قىركۇيەكتەگى نومىرىندە «ەلشىلىكتەردىڭ ەلىمىزگە قۇرمەتى قانداي؟» دەگەن ماقالا جاريالاعان ەدىك. اتالعان شولۋدا «توعىزىنشى تەرريتوريادا» ديپلوماتيالىق قىزمەتپەن اينالىساتىن وكىل­دىكتەردىڭ سايتتارىنا شولۋ جاساپ، ونداعى مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ جاي-كۇيىن زەرتتەپ كورگەن بولاتىنبىز. سو­دان بەرى ءۇش جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. نە وزگەردى؟ ەلشىلىكتەردىڭ سايت­تارى قازاق تىلىندە اقپارات تارا­تا ما؟ وسىنى بىلمەك ءۇشىن قاي­تادان ديپلوماتيالىق ميسسيا­لار­دىڭ سايتتارىن اقتارىپ شىقتىق.

سويتسەك، گازەت بەتىندە ايتقان وكپە-نازىمىزدى ەلەگەندەر دە، ەلەمەگەندەر دە بار بولىپ شىقتى. وكىنىشكە قاراي، كەي ەلدەر ءالى كۇنگە دەيىن قازاق تىلىندە اقپارات تاراتۋعا نەمقۇرايدى قارايتىن سياقتى. ماسەلەن، وڭتۇستىك كورەيا ەلشىلىگى سايتىندا قازاق تىلىنە ورىن بەرمەگەن. بۇل ەلدى ەرەكشە اتاۋىمىزدىڭ ءوز سەبەبى بار. كەڭەس وداعى تۇسىندا كورەيلەردىڭ قازاقستانعا كۇشتەپ قونىس اۋدارىلعانى ءمالىم. سول زاماندا وزدەرىن پەيىلى دارقان قازاق حالقى­نىڭ باۋىرىنا باسقانىن كورەيلەر ءالى كۇن­گە ريزاشىلىقپەن اڭگىمەلەيدى. تالاي تاع­دىر تاۋقىمەتىن كورگەن اتا-بابالارىمىز تاع­دىر­لاس حالىقتىڭ قايعى-قاسىرەتىن تەرەڭ ءتۇسىندى.

قازىرگى تاڭدا قازاقستاندىق كورەيلەر تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ، جەرگىلىكتى ۇلتپەن ەتەنە ارالاسىپ كەتكەن. مەملەكەتىمىزدىڭ دا­مۋ جولىندا تەر توككەن كورەيلەر جەتەرلىك. ماسەلەن، بەس دۇركىن وليمپيادا چەمپيونى نەل­لي كيمنىڭ ەل سپورتى ءۇشىن سىڭىرگەن ەڭبە­گى وراسان. مانەرلەپ سىرعاناۋشى مارقۇم دەنيس تەن سوچي وليمپياداسىنىڭ قولا جۇلدەگەرى اتاندى. جامبىلدىڭ جامپوزى الەكسەي ني تالاي جىل اۋىر اتلەتيكا قۇرا­ماسىن باپتاپ، كوك بايراقتى كوكتە جەلبىرەتۋگە مول ۇلەس قوستى. بۇلاردىڭ ءبارى – قازاقستانداعى كورەي دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرى. تەك وسىنداي تاريحي بايلانىسقا قاراماستان، وڭتۇستىك كورەيا ديپلوماتتارى سايتتارىندا قازاق تىلىنە تىلىمدەي «جەر» تاۋىپ بەرە الماپتى.
رە­سەيدىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگىنىڭ ساي­تىنان دا قازاق تىلىندەگى مالىمەتتى ەمگە تاپ­پايسىز. بۇكىل دەرەك نە ورىسشا، نە اعىل­شىنشا جازىلعان.

بىلاي قاراساڭىز، رەسەي – قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق سەرىكتەسى. ەكى مەملەكەتتىڭ قارىم-قاتىناسى وتە تىعىز. بۇكىل سالادا ىنتىماقتاستىق ورناعان. تمد، ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق سەكىلدى ەكونوميكالىق جانە قاۋىپسىزدىك ماقساتتارىنداعى كوپتەگەن اي­ماقتىق ۇيىمعا مۇشە. مەملەكەتتەر باس­شىلارى دا ءجيى-ءجيى كەزدەسىپ، وزەكتى ماسە­لە­لەردى تالقىلاپ وتىرادى. جىل سايىن مىڭ­داعان ازامات ارلى-بەرلى اعىلىپ جاتادى.
ەكى ەلدىڭ وسىنداي قارىم-قاتىناسىنا قاراماستان، ەلشىلىكتىڭ قازاق تىلىندە اقپارات تاراتپاۋى تۇسىنىكسىز. رەسەي مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندە جاتقان ەل ەمەس. شەكارامىز شەك­تەسىپ جاتقان كورشى مەملەكەت. تىلگە قۇر­مەت – ەلگە قۇرمەت ەكەنىن ەسكەرسەك، رەسەيدىڭ قا­زاق­ستانداعى ەلشىلىگى قازاق تىلىندە مالى­مەت بەرمەۋى نەنىڭ بەلگىسى دەگەن ساۋال تۋىن­دايدى.

قازاقستان جانە قىتاي اراسىنداعى قا­رىم-قاتىناستىڭ دا تامىرى تەرەڭگە كەت­كەن. وندا ميلليونعا جۋىق قانداسىمىز تۇرادى. ەلىمىزدە قىتايلىق كومپانيالار كاسىبىن جۇرگىزىپ وتىر. ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىسىمىز جىلدان-جىلعا نىعايىپ كەلەدى. وسىعان قاراماستان، شىعىستاعى كورشىمىزدىڭ دە ديپلوماتيالىق سايتى ورىس تىلىمەن شەكتەلگەن.

ال شەتەلدەردە تۇراتىن قانداستارىمىز ادەتتە ورىس ءتىلىن بىلە بەرمەيدى. ولار وزدەرى تۇرعان ەلدىڭ ءتىلى مەن انا ءتىلىمىزدى عانا مەڭگەرگەن. ەندەشە، ميلليونعا جۋىق قازاق مەكەندەيتىن قىتاي ەلشىگىنىڭ قازاق تىلىندە مالىمەت بەرمەۋى اقىلعا قونبايدى.

جاپونيا ەلشىلىگى دە قازاق تىلىنە شور­قاق ەكەن. سايتىنان مەملەكەتتىك تىلدەگى بىردە-ءبىر مالىمەت تاپپادىق. بىلاي قاراساڭىز، قازاقتاردى باسقا-باسقا جاپون­دار جاقسى ءتۇسىنۋى ءتيىس. ولار سەكىلدى ءبىز دە يادرولىق قارۋدىڭ زاردابىن قاتتى تارت­تىق. ءالى كۇنگە نيپپوندار ەلى حيروسيما مەن ناگاساكيگە تاستالعان بومبانىڭ زار­دا­بىن تارتىپ كەلسە، قازاقستان سەمەي پولي­گونىنىڭ تاۋقىمەتىنەن قۇتىلعان جوق.

تاياۋدا عانا جاپونيانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى جۋن يامادا پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆقا سەنىم گراموتاسىن تاپسىردى. ەندەشە، ديپلوماتيالىق قىزمەتىنە جاڭا كىرىسكەن يامادا مىرزا وسى ولقىلىقتى جويىپ، قازاق تىلىنە كوڭىل بولەدى دەگەن ويدامىز.

سايتىن قازاقشا سويلەتۋدى ءجون كور­مەگەن ەلشىلىكتەر ءتىزىمى مۇنىمەن بىتپەي­دى. يسپانيا، يزرايل، يتاليا سەكىلدى ازۋىن ايعا بىلەگەن مەملەكەتتەردىڭ قازاق­ستانداعى وكىلدىگى سايتتارىندا دا قازاق تىلىندە جازىلعان مالىمەت جوق. يران، ساۋد ارابياسى، ءۇندىستان، پاكىستان سە­كىل­دى ىنتىماقتاستىعىمىز جاراسقان مەم­لەكەتتەردىڭ ديپلوماتيالىق كورپۋسى دا قازاقشانى قاتىرماعان. ءتىپتى ءتۇبىمىز ءبىر دەپ ەسەپتەيتىن تۇركيا، ۆەنگريا جانە قىر­عىز­ستان ەلشىلىكتەرى دە سايتتارىن ورىسشا سويلەتىپتى.

قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العاش مويىن­داعان باۋىرلاس تۇركيا مەملەكەتى ەكەنى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە، انادولى وتكەن عا­سىر­دا باس ساۋعالاپ بارعان قازاقتاردى قۇشاق جايىپ قارسى الىپ، بولەك اۋىل ەتىپ شى­عارعانى ءمالىم. سوندىقتان شىعار، قازاقتار ءۇشىن تۇرىك «كاردەشلەر» وتە جاقىن.

ماجارلاردى دا قازاقتار ءوز باۋىرىنداي كورەدى. ماسەلەن، قازىر فۋتبولدان ءوتىپ جاتقان ەۋروپا دوداسىندا ۆەنگريا مەن تۇركياعا جانكۇيەر بولاتىن قازاقتار سانى جەتەرلىك. مۇنىڭ ءبارى حالىقتارىمىزدىڭ ءبىر-بىرىنە قۇرمەتىن كورسەتسە كەرەك. وسىن­دايدا ەلشىلىكتەردىڭ انا تىلىمىزدە اقپارات تاراتپاۋى كو­ڭىلگە كىربىڭ ۇيالاتادى.

كورشىلەس قىرعىزستان دا بىزبەن بىتە-قايناسىپ كەتكەن. شەكارا ماڭىنداعى اعايىنداردىڭ اۋىلى ارالاس، قويى قورالاس بولىپ كەتكەلى قاشان. ىستىقكولگە بارا قالساڭىز، دەمالىپ جاتقان قازاقتار كوپ. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ايىر قالپاقتى اعايىندارىمىز ەڭبەك ەتىپ، ناپاقاسىن تاۋىپ ءجۇر. وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرە كەلە، قىرعىزستان ەلشىلىگى سايتتارىندا قازاق تىلىندە ارناپ اقپارات ۇسىنسا، ارتىقتىق ەتپەس ەدى. ونىڭ ۇستىنە، قازاق ءتىلى مەن قىرعىز ءتىلى وتە ۇقساس. ەندەشە، قازاقشا مالىمەت تاراتۋ ەلشىلىك ءۇشىن قيىندىق تۋعىز­بايتىنى انىق. باۋىرلاس ەل ديپلو­ماتتا­رىنىڭ انا تىلىمىزگە قۇرمەتى وسىنداي بولسا، مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى برازيليا، كانا­دا سەكىلدى مەملەكەتتەردەن قازاقشا مالىمەت سۇراۋ ۇيات سەكىلدى.

قازاق تىلىنە بۇيرەگى بۇرمايتىندار سانى مۇنىمەن اياقتالمايدى. ەلىمىزدە جۇ­مىس ىستەپ جۇرگەن كەيبىر حالىقارالىق ۇيىمدار دا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ انا تىلىندە اقپارات تاراتۋعا اسىعار ەمەس. ماسەلەن، يۋنەسكو-نىڭ قازاقستانداعى وكىلدىگىنىڭ سايتىندا اعىلشىن جانە ورىس تىلدەرىندە عانا مالىمەتتەر بار.
الىستان ات تەرلەتىپ كەلگەن شەتەل­دىك­­تەردەن قازاقشاعا سۋداي اعىپ تۇرۋدى تالاپ ەتە المايمىز. الايدا جەرگىلىكتى حالىق­تىڭ ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن مامان جال­داپ، سايتتاعى قاتەلەردى تۇزەتۋ نەمەسە قازاق­شا قىزمەت كورسەتۋ اسا قيىن شارۋا ەمەس. ەندەشە، ەلشىلىكتەردىڭ بۇل ارەكەتىن بەيقام­دىققا بالايمىز با، الدە قالاي؟ قازاقستاندا ديپلوماتيالىق قىزمەت اتقارىپ جۇرگەندەر «توعىزىنشى تەرريتوريانىڭ» نەگىزگى ءتۇپ قازىعىن قۇرايتىن حالىقتىڭ ءداستۇرى مەن ءتىلىن قۇرمەتتەۋى ءتيىس ەمەس پە؟!

ءادىلىن ايتۋ كەرەك، حالىقارالىق ۇيىم­دار ىشىندە قازاقشاعا سۋداي اعىپ تۇر­عاندارى جەتەرلىك. مىسالى، بۇۇ-نىڭ نەگىزگى سايتى قازاق تىلىندە سايراپ تۇر. حالىق­ارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ قازاق­شا نۇسقاسىنان قاجەتتى مالىمەتتىڭ ءبارىن تابۋعا بولادى.

سونداي-اق كەي ەلدەردىڭ ەلشىلىكتەرى قاجەت ماعلۇماتتاردىڭ ءبارىن قازاق تىلىندە ءتىزىپ قويعان. ماسەلەن، فرانتسيا ەلشىلىگى سايتتارىندا مەملەكەتتىك تىلىمىزگە ويىپ تۇرىپ ورىن بەرىلىپ، ساپالى ءارى مازمۇندى اقپاراتقا تولىپ تۇر.
ءۇش جىل بۇرىن ۇلىبريتانيانىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگى ورىس جانە اعىلشىن تىلىمەن شەكتەلگەنىنە قىنجىلىس بىلدىرگەن ەدىك. اعىلشىندار ءبىزدىڭ نازىمىزدى ەسكەرگەنى شىعار، قازىر ەلشىلىكتىڭ سايتى قازاقشا سويلەپ تۇر. ىزدەگەن اقپاراتىڭىزدى انا تىلىمىزدە وپ-وڭاي تابا الاسىز.

ەلىمىزدە توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى قىزمەتىن اتقارعان مايكل گيففورد 2020 جىلعى جەلتوقساندا تۇماندى البيونعا ورالدى. ونىڭ ورنىنا كەتي ليچ كەلمەك. ليچ حانىم ديپلوماتيالىق قىزمەتىنە جازدىڭ سوڭىنا تامان كىرىسەدى. قازىرگى تاڭدا ول «توعىزىنشى تەرريتوريادا» تەر توگۋ ءۇشىن قازاق ءتىلى كۋرسىنا قاتىسىپ ءجۇر.
وسىدان ءۇش جىل بۇرىن گەرمانيانىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگىنىڭ سايتىندا قازاق­شا مالىمەت جوق ەدى. قازىرگى تاڭدا بۇكىل اق­پاراتتى انا تىلىمىزدە تابۋعا بولادى. بۇل ۇقىپتىلىقتى جانى سۇيەتىن نەمىس حال­قىنىڭ ەلىمىزگە قۇرمەتىن ايعاقتايدى.

جالپى، قازاق حالقى ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىس كەزىندە ۇلى دالاعا جەر اۋدارىلعان نەمىستەردى قۇشاق جايا قارسى الىپ، بارىمەن بولىسكەنى تاريحتان ءمالىم. سول كەزدەن باستالعان دوستىق قاتى­ناس بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا قازاقستان مەن گەرمانيا اراسىنداعى ارىپتەستىك نىعايىپ، قانات جايعان.

سونداي-اق قازاق پەن نەمىس حالىق­تارى­نىڭ قاتىناسى تۋرالى ءسوز بولعاندا ەڭ اۋەلى جازۋشى، قوعام قايراتكەرى گەرولد بەل­گەردىڭ ەسىمى ەسكە تۇسەدى. كوزى تىرىسىندە گەراعا قازاق تىلىنە قۇرمەتىن «قازاق ءتىلى ءۇشىن بارىمدى بەرۋگە دايىنمىن. مە­نىڭ رۋحاني تىرەگىم اباي قۇنانباي ۇلى، جۇ­سىپبەك ايماۋىت ۇلى، مۇحتار اۋەزوۆ. قازاق تىلىنە ۇڭىلگەن سايىن تەرەڭدەي ءتۇستىم»، دەپ ايتىپ وتىراتىن.

تاريحي بايلانىسىنىڭ تامىرى تەرەڭ­گە كەتكەن ەكى حالىقتىڭ دوستىعى كەلە­شەكتە دە قارىشتاپ دامي بەرەتىنىنە سەنىم­دىمىز. وسى ورايدا، كەزىندە گازەتىمىزدە جاريا­لانعان ماقالانى ەسكەرىپ، قازاق تىلىندە اقپا­رات تاراتۋعا كوشكەنى ءۇشىن توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى تيلو كليننەرگە ريزاشى­لىعىمىزدى بىلدىرەمىز.

ابايدىڭ تىلىنە امەريكالىقتار دا ىقى­لاستى. سايتتارىندا دۇركىن-دۇركىن قازاقشا مالىمەت تاراتادى. بۇعان دەيىن اقش-تىڭ قازاق­ستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولعان دجوردج كرول مىرزانىڭ ەلىمىزگە قۇر­مەتى وتە جوعارى ەدى. ول ءوزى باس بولىپ مەرە­كەلەردە انا تىلىمىزدە قۇتتىقتاۋ جولداپ وتىراتىن.

قازىرگى ەلشى ۋيليام ح. موزەردىڭ دە قازاق تىلىنە قۇرمەتى جوعارى. ماسەلەن، ۋيليام مىر­زا مەرەكەلەردە قازاقستاندىقتاردى انا تىلىمىزدە قۇتتىقتايدى. بىلتىر كورو­نا­ۆيرۋس پاندەمياسى كەزىندە بۇكىل الەم ۇيگە تى­عىلعاندا، ۋ.موزەر قاراپ جاتپاي قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرىپ شىقتى. «بۇگىنگى تاڭدا قازاق ءتىلى ادامدار اراسىنداعى كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناس تىلىنە اينالعانىن كورىپ وتىرمىن»، دەپ اعىنان جارىلادى ەلشى.

باۋىرلاس ازەربايجاندار دا انا تىلىمىزگە ەرەكشە كوڭىل بولگەن. ايتا كەتەرلىگى، ولار­دىڭ سايتتارى ازەربايجان جانە قازاق تىلىن­دە عانا جۇرگىزىلەدى ەكەن. وسىدان-اق باۋىر­لاس مەملەكەتتىڭ ەلىمىزگە دەگەن ىستىق ىقى­لاسىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. وزبەكستان ەل­شى­لىگىنىڭ سايتى دا قازاقشاعا سۋداي اعىپ تۇر. تالاي مارتە تىلدىك تۇيتكىلدى باسى­نان وت­كەرگەن لاتۆيا جانە بەلگيا ەلدەرى­نىڭ دي­پلوماتيالىق سايتتارى دا قازاقشا سويلەيدى.

شۇكىر، بۇگىندە قازاقستان حالقى 19 ميل­ليونعا جاقىنداپ قالدى. رەسمي مالىمەتكە سۇيەنسەك، سونىڭ 89 پايىزعا جۋىعى قازاقشا بىلەدى ەكەن. ياعني حالىقتىڭ باسىم بولىگى مەم­لەكەتتىك تىلىمىزدە سويلەيدى. ونىڭ ۇستىنە، اۋىل تۇرعىندارى (حالىقتىڭ 47 پايى­زى) مەن شەتەلدەن كەلگەن ميلليون­عا جۋىق قانداسىمىز قازاق ءتىلىن عانا بىلەتىندىگىن، ورىسشا تۇسىنبەيتىنىن ەسكەرسەك، انا ءتىلىمىزدىڭ وزەكتىلىگى انىق اڭعارىلادى.

قورىتا ايتقاندا، ديپلوماتيالىق قاتى­­ناستار تۋرالى 1961 جىلعى ۆەنا كونۆەن­­تسياسىندا ديپلوماتيالىق ميسسيا قابىل­­داۋشى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق، مادەني جانە عىلىمي بايلانىستارىن نىعايتۋعا كۇش سالاتىنى ايتىلعان. «تىلگە قۇرمەت – ەلگە قۇرمەت» ەكەنى باسى اشىق ماسە­لە. ەندەشە، شەتەلدىك ديپلوماتيالىق ميس­سيا وكىلدەرىنىڭ انا تىلىمىزگە قۇرمەتى ەكى­جاقتى قارىم-قاتىناس ورناتۋدا ماڭىزعا يە. ديپلوماتيالىق ميسسيالارداعى ءتىل ماسە­لەسىن قوزعاعانىمىزعا ءۇش جىل بولسا دا، ءالى كۇنگە دەيىن كەمشىلىكتىڭ ورنىن تول­تىرماعان ەلدەر بار.

ەكىجاقتى ارىپتەستىك مەملەكەتتىڭ نە­گىزگى قۇندىلىقتارىن قۇرمەتتەۋدەن باس­تا­لاتىن ەسكەرسەك، جوعارىدا اتالعان شە­تەلدىك ديپلوماتيالىق كورپۋس وكىلدەرى انا تىلىمىزگە بەت بۇرادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار