كءىتاپتىڭ ء ار بەتىن پاراقتاعان سايىن, شىنىمەن, ءبىر ۇلتتىڭ باسىنان وتكەرگەن تراگەدياسىن بۇگىنگى كۇنى ۇلكەن فەنومەن دەپ باعا بەرۋگە بولادى ەكەن. ءتىپتى سوناۋ مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيديىندە»: «ەڭ اقىرىندا ء ساتسىز تاعدىردىڭ قىرسىعىنان سونشاما حالىقتان مىنە بۇگىن ء تورتىنشى جىل بولىپ بارادى, ەشبىر جەردە ءىز دە قالماپتى.» دەپ قازاقتار تۋرالى ايتپايدى ما؟ تاريح ساحناسىنان ۇلت رەتىندە جوق بولىپ كەتەيىن دەپ تۇرعانداي بولامىز, بىراق تاعدىردىڭ سىرلى سيقىرى ما, ايتەۋىر باس كوتەرىپ العا جىلجي بەردىك. مىنە بۇگىن «بۇل ەڭبەگىمدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا ارنايمىن» دەگەن ءنابيجان مۇحامەدحان ۇلىنىڭ كىتابى – سوعان دالەل. تاۋەلسىز ەل بولدىق, ءتورت قۇبىلامىز تۇگەندەلدى. بىراق ارتتا قالعان تاريحتى دا تۇگەندەۋ – كۇن تارتىبىندە تۇرعان وزەكتى ماسەلە. ارينە وسى ارالىقتا كوپتەگەن اقتاڭداقتاردىڭ بەتى اشىلدى, تالاي ىستەر اتقارىلدى. ايتسەك تە «حالىقارالىق فەنومەن: قازاق حالقىنىڭ ءبولىنۋى مەن تۇتاستانۋ ۇدەرىسى» كىتابىن وقىعاننان كەيىن قازاقتانۋ ماسەلەسى 2 724 900 كم² اۋماعىندا عانا ەمەس, ال الەمءنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ءار شاڭىراقتى قامتيتىن ۇلكەن سالا ەكەنىن كورسەتتى.
كىتاپتان جەر جۇزىنە تارىداي شاشىلعان قانداستارىمىزدىڭ تارعىل تاعدىرىن, قىتايعا, موڭعولياعا, ءۇندىستانعا, پاكىستانعا, تۇركياعا بارعان جولدارى, تاريحى, مادەنيەتى, ەكونوميكاسى, ءتىپتى قالىپتاسقان پسيحولوگياسىن دا بايقاۋعا بولادى. سوناۋ ارۋاقتى ابىلاي حاننىڭ تسين يمپەرياسىمەن تىرەسە ءجۇرىپ, اتا-بابا جەرلەرىنە قازاق حالقىن قايتا قونىستاندىرعاننان باستاپ, بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى ۇدەرە كوشكەن كوشتىڭ قاي جەرگە دەيىن قونىستانعانىن, قازىرگى جاعدايىنا دەيىن قامتىعان.
اۆتوردىڭ سوزىمەن ايتساق: «بەلگىلى ءبىر ەتنوستىڭ نەمەسە ەتنيكالىق توپتى عىلىمي تۇردە تانۋ ءۇشىن, ولاردىڭ ءومىر سۇرگەن قوعامدىق ساياسي ەكونوميكالىق جاعدايى مەن مادەني ورتاسىنا نازار اۋدارۋ كەرەك. ويتكەنى ادامداردىڭ وسكەن ورتاسى, ءومىر سۇرگەن قوعامىنىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ سيپاتى مەن مادەني قۇندىلىق ۇستانىمدارى ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ كوزقاراستارى مەن دۇنيەتانىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا, ءتىپتى مىنەز-قۇلقىنا تەرەڭ اسەر ەتەدى.» دەيدى. ال اۆتوردىڭ زەرتتەۋىنىڭ نەگىزگى وبەكتىسى بولىپ وتىرعان شەتەلدەگى قانداستارىمىزدىڭ ورتاسىنان شىققان عالىمەكەنىن, 40 جىل ءومىرى ميللياردتىڭ اراسىندا وتكەنىن ەسكەرسەك, كوز الدىمىزدا بۇل تۋىندىنىڭ قۇنى ارتا تۇسەرى حاق. سوندىقتان كىتاپتان بۇرىن اۆتوردىڭ كىم ەكەنىن بىلگەنىمىز ءجون دەگەن ويعا كەلدىم.
ءنابيجان مۇحامەتحان ۇلىنىڭ بالالىق شاعىنىڭ ءوزى ءبىر تاريح. بالا ءنابيجاننىڭ كوز الدىندا جان تۇرشىگەرلىك وقيعالار ءوتىپ جاتتى. 1958-60 جىلدارداعى «حالىق كوممۋناسى» قوزعالىسى مەن «ۇلكەن سەكىرىس» ناۋقانى, ناتيجەسىندە اشتىق, بالاپان اۋليەنىڭ ۇرپاعى, ەلىن ىلەگە قونىستاندىرعان اتاقتى بايەكە ءبيدىڭ اۋلەتىنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان مۇحاممەتحان قاريانىڭ جانۇياسىن «باي ۇرپاعى, پارتياعا قارسى بولعان» دەپ قۋدالاۋعا دا سالدى. اۆتور وعان بىلايشا باعا بەرەدى: «ۇلكەن سەكىرىس» پەن «كوممۋنالاندىرۋ» ناۋقانى جىل اينالماي جاتىپ ءوزىنىڭ اۋىر الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق زاردابىن كورسەتتى. بۇل قوزعالىسقا نارازىلىق تانىتقان ىشكەرى ولكەلەردەگى قىتايلار, اسىرەسە ينتەلليگەنتتەر «وڭشىلدار» دەگەن كىنامەن ساياسي سوققىعا ۇشىراسا, شىڭجانداعى از ساندى ۇلت زيالىلارى «جەرگىلىكتى ۇلتشىلدار» دەگەن ايىپپەن ساياسي قۋعان-سۇرگىنگە ءتۇستى. بىراق ماسەلە ساياسي كۇرەسپەن شەشىلمەدى, ناۋقاننىڭ ەڭ اۋىر زاردابى بۇكىل قىتايدى شارپىعان اۋىر اشارشىلىققا اكەپ سوقتى. بەيرەسمي مالىمەتتەردە 1959-1962 جىلعى اشارشىلىقتا جالپى 40 ملن. ادامنىڭ قىرىلعانى ايتىلادى» دەيدى. عالىم بۇل پروتسەستەردى كوزبەن كورىپ, باستاپ وتكىزىپ جاتسا دا, ءۇشىنشى جاقپەن ايتىپ وتىرعاننىڭ ءوزى ەڭبەكتىڭ عىلىمي جاعىنان جوعارى دارەجەدە ەكىنىنە باعا بەرەتىندەي. تەك عىلىمي اناليز, عىلىمي قورتىندى. 1966 جىل اتىشۋلى «مادەني توڭكەرىستى» ياعني زيالىلاردى اتۋ, قۋدالاۋ, جەر اۋدارۋلارى جانە ءبىر كەزەڭ دەرسىز. وسىنىڭ بارلىعى جۇرەگىنە وشپەس ءىز قالدىرسا دا, مويىماعان ءنابيجان مۇحامەتحان ۇلى بىلىمگە دەن قويادى.
70-80 جىلدارى بىلىمگە قۇشتار از ۇلتتار وكىلدەرىنىڭ دەنى پەكين قالاسىنداعى ورتالىق ۇلتتار ۋنيۆەرسيتەتىنە تۇسەتىن, ال زەرەك جاس ءنابيجان مۇحامەتحان ۇلى 1973 جىلى ەكىنىڭ ءبىرى قول جەتە بەرمەس, (بۇگىننىڭ وزىندە اسپان استى ەلىندە 8-ورىندا تۇرعان, 5% شەتەلدىكتەر وقىپ جاتقان) گۋانچجوۋ قالاسىنداعى سۋن ياتسەن اتىنداعى مەملەكەتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە قابىلدانادى. ستۋدەنت كەزىنەن قىتايشا ماقالا جازىپ, كونە قىتاي جازبالارىنا سىلتەمە جاساپ ەل اراسىندا عالىم تۇلعاسى قالىپتاسا باستايدى.
ۋنيۆەرسيتەتتى تامامداعاننان سوڭ وبلىستىڭ ۇيىمداستىرۋ ءبولىمى اكىمشىلىك قىزمەتكە شاقىرادى, بىراق عىلىمدى جوعارى قويعان عالىم 1980 جىلى شىڭجاڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ ورتالىق ازيا زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ قابىلدانادى. وسىلايشا تاريح عىلىمىنداعى ۇلى جورىعى باستالادى.
1980-85 جىلدار ارالىعىندا «پاتشالىق رەسەيدىڭ قازاقستاندى وتارلاۋى جانە قازاق حالقىنىڭ قارسىلىق كۇرەسى» (1981), «ابايدىڭ الەۋمەتتىك يدەياسى» (1983 ج.), «ابىلاي حان تۋرالى زەرتتەۋ» (1984 ج.) سياقتى تاقىرىپتاعى زەرتتەۋلەرىن قىتاي تىلىندە جاريالايدى.
1985 جىلى پەكين ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ورتالىق ازيا تاريحىنىڭ مامانى, اتى الەمگە ايگىلى عالىم چجان گۋاندانىڭجەتەكشىلىگىندە ەكى جىل (1985-1987) پەكين ۋنۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىندە ءبىلىم الىپ, بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرەدى. سول جىلدارى ول «حان پاتشالىعى داۋىرىندەگى حۇندار مەن ۇيسىندەرىڭ قارىم-قاتىناستارى», «شىڭعىس حاننىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىن جەڭۋ سەبەپتەرىنە تالداۋ», «موڭعولدىڭ حاندىق ميراسقورلىق ءداستۇرى جانە حادۋ دۇربەلەڭى» سياقتى عىلىمي ماقالالار جاريالادى.
بۇگىنگى كۇنى ءنابيجان مۇقامەتحان ۇلى 300 جۋىق عىلىمي ەڭبەكتەرءى, وننان اسا عىلىمي مونوگرافيالار مەن وقۋ قۇرالدارى جارىق كوردى. بۇل ەڭبەكتەردەگى ەجەلگى تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى, ەرتە زاماننان قازىرگە دەيىنگى ماڭىزدى تاريحي كەزەڭدەردەگى ءتۇرلى باعىتتاعى زەرتتەۋلەرى, عىلىمي تۇجىرىمدارى قازاق, قىتاي, ورىس, تۇرىك, موڭعول جانە ۇيعىر تىلدەرىندە جارىق كوردى. قازاقتار مەن جوڭعارلار قاتىناسى تۋرالى قىتاي تىلىندە جاريالاعان ماقالاسى, سينحۋا اگەتتىگىنءىڭ ساراپتاۋى بويىنشا 1989 جىلى قىتاي بويىنشا جاريالانعان ەڭ ۇزدىك عىلىمي ماقالار تىزىمىنە ەندى.
بۇكىل قىتايلىق جاستار اسسوتسياتسياسى مەملەكەت دەڭگەيدە جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىندە, ياعني ميللياردتىڭ اراسىنان «جەڭىسكە جەتكەندەر - قازىرگى زامانعى جاس تالانتتار شوعىرى» اتتى جيناعىندا, ءنابيجان مۇحاممەتحان ۇلى «مەن قازاقپىن» دەگەن تاقىرىپپەن تانىستىرىلدى. 1990 جىلى ءنابيجان مۇقامەتحان ۇلىن شىڭجاڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسى ۇلتتاردى زەرتتەۋ ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ عىلىمعا جاۋاپتى ورىنباسارى مىندەتىنە تاعايىندادى. سول جىلى ول «ون ۇزدىك قىتاي جاستارى» تىزىمىندە تۇردى. 1991 جىلى قىتاي جاستار سىيلىعىنىڭ يەگەرى بولادى. 1993 جىلى «قىتايدىڭ قازىرگى زامانعى تاريحشى عالىمدارى سوزدىگىنە» ەندى.
ءنابيجان مۇقامەحان ۇلى قىتايدى تاريح عىلىمى سالاسىندا مامان جانە جاستار اراسىندا ەليتا رەتىندە كەڭىنەن تانىمال بولدى. ول «قىتاي ۇلتتار تاريحى عىلىمي قوعامىنىڭ», «قىتاي ەتنوگرافيا عىلىمي قوعامىنىڭ» مۇشەسى بولدى. سونداي-اق شىڭجاڭ جاستار اسسوتسياتسياسىنىڭ ەكى مارتە تۇراقتى مۇشەسى, بۇكىل قىتايلىق جاستار سەزىنىڭ ءVىى كەزەكتى دەپۋتاتى جانە اسسوتسياتسيا مۇشەسى بولادى. جاس تالانتتى تاريحشىنى سول كەزدەگى قحر توراعاسى تسزەن تسزەمينءىڭ ءوزى قابىلدايدى. بۇل ءنابيجان مۇحاممەتحان ۇلىنىڭ مويىندالىپ, قىزمەت جاعىنان ءوسۋى باستالعان شاعى دەسەك تە بولادى, ءتىپتى اكادەميا باسشىلارى قىزمەتىنىڭ ورلەيتىندىگىن ايتىپ تا قويعان ەدى.
بىراق, ۇلى قىتاي قورعانىنىڭ ار جاعىنان كوك بايراق كوتەرىلىپ, مەن مۇندالاپ تۇردى. ەندىگى ماقسات – ەلگە ورالۋ. ءبىر جاعىنان, قىتاي مويىنداپ جاتسا, ەكىنشى جاعىنان, جاپون ارىپتەستەرى بىرلەسە جۇمىس جاساۋعا شاقىرىپ جاتتى. ءسۇيىنبايشا: «ءبورىلى مەنىڭ بايراعىم. ءبورىلى بايراق كوتەرسە, قوزىپ كەتەر قايداعىم.» دەمەكشى. جاپوننىڭ ۇسىنىسى دا, قىتايدىڭ كەڭ ءورىسى دە قىزىقتىرمادى, تاۋەلسىز ەلگە قىزمەت ەتۋ بارىنەن جوعارى تۇردى. 1993 جىلى مانساپتى دا, اتاقتى دا تاستاپ الماتىنىڭ الاقانداي تار ءبىر بولمەلى جاتاقحاناسىنا كەلىپ ورنالاسىپ, قاراپايىم ستۋدەنت-سولدات قۇساپ ساپقا تۇرىپ عالىم رەتىندە مويىندالۋ جولىن قايتا باستايدى. اكادەميك ماناش قوزىباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىندە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا جازۋعا كىرىستى. سونىمەن قاتار ابىلاي حان اتىنداعى قازاق حالىقارالىق قاتىناستار جانە الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاق توبىنا العاش جاپون ءتىلى كۋرسىن اشىپ, ءۇش جىل ساباق بەردى. 1995 جىلى تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عىلىمي دارەجەسىن, ال 2001 جىلى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عىلىمي دارەجەسىن قورعادى. ونىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسى قر بعم جوعارى اتتەستاتسيالاۋ كوميتەتى تاراپىنان سول جىلعى ەڭ ۇزدىك دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا بولىپ باعالاندى. بۇگىنگى كۇنى ءنابيجان مۇقامەتحان ۇلىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن 4 عىلىم كانديداتى, 3 فيلوسوفيا دوكتورى (PhD) قورعادى.
قورىتا ايتقاندا, «حالىقارالىق فەنومەن: قازاق حالقىنىڭ ءبولىنۋى مەن تۇتاسۋ ۇدەرىسى» ەڭبەگى تاريح عىلىمىنا قوسىلعان قۇندى دۇنيە. قانداستاردىڭ ميلليونى ەلگە كەلىپ, قايتا شىڭىراقتارىن كوتەرىپ, كەرەگەلەرىن بەكىتتى, دەموگرافياعا, ەكونوميكاعا, ۇلتتىق رۋحانياتقا ۇلەستەرىن قوسىپ جاتقانىن كوز كورىپ وتىر. اتتىڭ جالىندا, تۇيەنىڭ قومىندا ارپالىسىپ وتكەن تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى ۇلى كوشپەن قايتا ورالىپ جاتسا, ءنابيجان مۇحامەدحان ۇلىنىڭ ەڭبەگىمەن ۇلت تاريحى عىلىمىنا دا كەلىپ قونىستاندى. اۆتوردىڭ سوزىمەن ايتار بولساق: «ءبىز ءۇشىن بولاشاعامىزعا باعدار ەتەتىن, ۇلتتى ۇيىستىرىپ, ۇلى ماقساتتارعا جەتەلەيتىن يدەيا بار. ول – ماڭگىلىك ەل يدەياسى». ەندىگى ماقسات, قايتا ورالعان باققا بەكەم بولۋ.
سايات بايمۇرات ۇلى
تاريحشى
