بۇگىنگە دەيىن ءار الۋان جانرداعى ەلۋگە جۋىق كىتابى جارىق كورگەن اقىلبەك شاياحمەت – تىڭ يگەرۋ جىلدارىنان كەيىنگى رۋحاني ازۋ كەزەڭىندە توبىل وڭىرىندەگى ۇلت رۋحانياتىنىڭ جوقشىسى, شىراقشىسى, قورعاۋشىسى بولا بىلگەن جاۋىنگەر اقىن. ونىڭ القالى جيىنداردا ۇلت مۇددەسىن ارقىراي قورعاپ, ۇلكەن مىنبەرلەردە قاي تىلدە سويلەسە دە شەشىلە كەتەتىن شەشەندىگىنىڭ ءوزى بولەك ءبىر اڭگىمە. ۇلت مۇددەسىن قورعاۋعا كەلگەندە توبىل ءوڭىرىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن توستاعانداعى سۋداي ساپىرىپ, توپان سۋ اعىزىپ, وزگە ۇلت وكىلدەرى تولى اۋديتوريانىڭ مىسىن باسىپ, ساعىن سىندىرىپ تاستايتىن اقىلبەك اعا وسى مىنەزىنەن باسىنا تالاي رەت تاياق تا ءتيىپ, قۋدالاۋ دا كوردى. اقىن شىعارمالارىنىڭ نەگىزگى ارقاۋى – ادىلدىك پەن ىزگىلىك. قوعامداعى كەيبىر كەلەڭسىز قۇبىلىستاردى تۇيرەي سىنايتىن ولەڭدەرى قالامگەردىڭ كۇرەسكەرلىك كەلبەتىن ايقىن دارالاپ تۇرادى. بۇل ويىمىزدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى امانجول كۇزەمباي اعامىزدىڭ سوزىمەن ساباقتاي كەتەيىك:
– مەنىڭ اقىلبەك جونىندە ءجيى ايتاتىن ءبىر ءسوزىم بار. اقىلبەك – وسى ەلدىڭ نامىسى, وسى ەلدىڭ ماقتانىشى, وسى ەلدىڭ ۇرانى دەيمىن. پاتريوتپىن, وتانىمدى سۇيەمىن دەپ كەۋدەسىن قاققان اقىن-جازۋشى, ۇرانشىل قايراتكەرلەر تولىپ جاتىر. بىراق ولاردىكى قۇر ءسوز. اقىلبەك سونى ىسپەن اتقارىپ كەلە جاتىر. ونىڭ ەكىنشى ءبىر قىرى – بۇل ەندى تريبۋن. كەز كەلگەن جينالىستا مىنبەرگە شىعا قالسا, ءسوزدىڭ ءتۇبىن ءتۇسىرىپ سويلەيدى. بارلىق اقىن, بارلىق جازۋشى ولاي سويلەي بەرمەيدى. اقىلبەك ءسۇيدىم-كۇيدىم دەگەن ليريكالىق ولەڭدەردى جازا بەرمەيدى, ونىڭ كوپ ولەڭى وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەيدى. ەل تۋرالى, جەر تۋرالى جازادى, – دەيدى تاريحشى عالىم.
ايتسە دە اقىلبەك اعامىز ءوز عۇمىرناماسىن عازالمەن ورگەن ءورشىل دە سىرشىل اقىن. الەۋمەتتىك ليريكانىڭ حاس شەبەرى. اقىن شىعارمالارىنىڭ وزەگى كوبىنە ءومىر شىندىعىمەن استاسىپ جاتاتىنى دا وسىدان بولسا كەرەك.
– مەنىڭ شىعارماشىلىقپەن اينالىسىپ جۇرگەنىمە 50 جىلدان استى. كوبىنە پوەزيا جانرىندا قالام تارتتىم. ءومىر – باقي «ارپا ىشىندە ءبىر بيداي» بولىپ, قوستاناي وڭىرىندە وزگە ۇلت وكىلدەرى باسىم بولعان كەزدە, كەلىمسەكتەر قاپتاپ كەتكەن كەزدە ءومىر ءسۇردىم. تىڭ يگەرۋدىڭ جاقسىلىعى مەن زاردابىن كوزىم كوردى. وسىنىڭ ءبارىن قامتىپ مەن ءوز ءومىربايانىمدى پوەزيا تىلىمەن جازا الدىم عوي دەپ ويلايمىن. پوەزيا – جاننىڭ جىلۋى, جۇرەكتىڭ قىزۋى, ءبىر ءتاتتى كوڭىل كۇيدىڭ ءوزى جىر جولدارىنا اينالادى دا ونى وقىرمانمەن بولىسۋگە اسىعاسىڭ. پوەزيا ساناعا تۇسكەن ساۋلەدەن, جۇرەكتەن ۇشقان ۇشقىننان, وي مەن سەزىمنەن جاسالۋى كەرەك, دەيدى قالامگەر.
اقىن حاقىندا كەزىندە حالىق جازۋشىسى ساكەن سەرى ءجۇنىسوۆ: «اقىلبەك – تۇلعاسى ءىرى, مىقتى اقىننىڭ ءبىرى. ءبىر ەرەكشەلىگى – ول تامىرىن جەرگە جىبەرگەن, ءوزى تۋىپ-وسكەن قۇنارلى توپىراقتان ءنار العان. ونىڭ مىقتىلىعى دا سول – بارلىق ەۋروپا مەن ازيا اقىندارىن تەرەڭ مەڭگەرىپ, ناۋشابايدىڭ نۇرجانى, باسىقارانىڭ قاناپياسى, ورىسبايدىڭ اقسۇلۋى سەكىلدى ارقالى اقىنداردىڭ جىرىن جاتتاپ, ءومىرىن زەرتتەپ, تۋعان جەرىنە تابان تىرەپ تۇرعانىندا», دەپتى. ايتسا ايتقانداي-اق, اقىننىڭ كوركەم جانردا جازىلعان شىعارمالارى ءبىر توبە دە, ارعى-بەرگى زاماندا توبىل وڭىرىندە وتكەن بي-شەشەندەر مەن اقىنداردىڭ مۇراسىن زەرتتەۋگە ارنالعان ەڭبەكتەرى ءبىر توبە.
وسى ورايدا تاياۋدا عانا قوستانايداعى احاڭ ۋنيۆەرسيتەتىندە قالامگەردىڭ جۋرناليستىك, عالىمدىق ونەرىنە ارنالعان حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتكەنىن ايتا كەتكەن ابزال. القالى جيىنعا قازاقستاننىڭ بىرنەشە ءوڭىرى مەن رەسەي, قىرعىزستان, تاجىكستان, ازەربايجان ەلدەرىنىڭ اقىندارى مەن عالىمدارى قاتىستى. ءىس-شارا بارىسىندا قارىمدى قالامگەردىڭ شىعارماشىلىعى, زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى تۋرالى ءسوز بولىپ, جاقىندا جارىق كورگەن «كۇزگى كوڭىل» جانە «وڭاشاداعى وقشاۋ ويلار» اتتى كىتاپتارىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى.
جيىندا ءسوز العان اقىن, ءوزىنىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنىڭ مازمۇن-ماقساتىنا توقتالا كەلىپ: «تورعاي جاعى ەندى اشىلىپ جاتىر, ويتكەنى تورعاي – قايماعى بۇزىلماعان قاۋىم ەل. ول وڭىردەن شىققان جازۋشىلار دا, جۋرناليستەر دە, عالىمدار دا كوپ. ال ەندى ءبىزدىڭ قوستاناي ءوڭىرى ورىستانىپ كەتكەندىكتەن ەسىمدەرى ءالى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز بيلەر, اقىندار بار. سولاردىڭ ءبىراز مۇرالارىن جيناقتاپ, توپتاستىرىپ, ءبىر كىتاپ قىپ دايىنداپ قويدىم. الدا اتقارار ءىس ءالى كوپ», دەدى.
اقىلبەك شاياحمەت كەزىندە اكادەميك رىمعالي نۇرعالي اعامىزدىڭ جەتەكشىلىگىمەن «اقىندىق پەن شەشەندىك ونەردىڭ تيپولوگيالىق ساباقتاستىعى قوستاناي ءوڭىرى مىسالىندا» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, قوستاناي وڭىرىندە تۋىپ-وسكەن 30-دان استام بي-شەشەننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق مۇراسىن زەرتتەگەن.
– سونىڭ ىشىندە كەزىندە احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مۇحتار اۋەزوۆ, ءسابيت مۇقانوۆتاردىڭ ەڭبەكتەرىندە اتى اتالعان, بىراق بۇگىندە ەلەۋسىز قالعان كورنەكتى ايتىسكەر اقىن, جىتىقارا اۋدانىندا تۋىپ-وسكەن اقسۇلۋ ورىسبايقىزىنىڭ ءومىرىن زەرتتەدىم. سول كىسى تۋرالى تاريحي دراما جازدىم, بۇل تۋىندى بىرىڭعاي ولەڭمەن جازىلدى. اقسۇلۋ اقىننىڭ جەرلەنگەن جەرى – چەليابى وبلىسىنا قاراستى نوعايباق اۋدانىندا اقسۇلۋ اپامىزعا ارنالىپ قۇلپىتاس قويىلدى. ودان كەيىن ىبىراي ءالتىنساريننىڭ ەڭ سەنىمدى سەرىگى بولعان ءدىندار, ءداۋىر ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلى نۇرجان ناۋشاباەۆتىڭ مۇراسىن جيناپ-تەرىپ, جەرگىلىكتى مەتسەنانت باقىتجان ساعىندىقوۆتىڭ قولداۋىمەن قوستانايدا ەڭ العاش «الاش» دەگەن جيناق شىعاردىق. 2014 جىلى «فوليانت» باسپاسىنان اقىننىڭ «ۇيىقتاما, ويان, الاشىم» دەگەن شىعارمالار جيناعى جارىق كوردى. نۇرجان مۇرالارى وسى جيناق شىققاننان كەيىن عانا بارىپ عىلىمي اينالىمعا ەندى. ءۋاليحان قاليجان ءوزىنىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىنىڭ ءبىر تاراۋىن نۇرجانعا ارنادى, كوپتەگەن جاس عالىم كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالار قورعادى, – دەدى ول.
اتالعان كونفەرەنتسياعا قاتىسقان الماتىداعى احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ گرامماتيكا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ورناي جۇباەۆا اقىلبەك قوجا ۇلىنىڭ الاشتانۋعا, ەلدەس ومار ۇلىنىڭ مۇراسىن تانىتۋعا قوسقان ۇلەسى تۋرالى ءسوز قوزعادى.
– اقىلبەك اعامىز – ەلدەس ومار ۇلىنىڭ مۇراسىن ناسيحاتتاپ جۇرگەن بىردەن-ءبىر عالىم. الاش ارداقتىسىنىڭ مۇراسى بىرازعا دەيىن كوپشىلىككە بەيتانىس بولىپ كەلدى. ونىڭ مۇراسى تەك اقىلبەك شاياحمەتتىڭ ەڭبەگىنەن كەيىن عانا عىلىمي اينالىمعا ءتۇستى دەۋگە بولادى. اقىلبەك اعامىزدىڭ ەڭبەكتەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ, بۇل يگى ءىستى ءارى قاراي ساباقتاستىرعان جاس عالىمدار قازىر بىرنەشە شىعارمالار جيناعىن توپتاستىرىپ شىعاردى. الايدا ەلدەستانۋعا ەڭ ءبىرىنشى ات ءىزىن سالعان, ارينە اقىلبەك اعامىز. ول ەلدەس ومار ۇلىنىڭ ماقالالارىن, باياندامالارىن, ارحيۆتەردەن تابىلعان دۇنيەلەردى, ودان كەيىن عالىم تۋرالى ايتىلعان پىكىرلەردىڭ ءبارىن جيناقتاپ, اۋقىمدى ەڭبەك جاسادى. وسى ەڭبەك ارقىلى ەلىم دەپ وتكەن ەلدەس جان-جاقتى تانىلدى. اقىلبەك اعامىز, اسىرەسە قاپاش شۋاقاەۆ سىندى اۋىل اقساقالدارىنىڭ ەستەلىكتەرىن, مارات شۋاقاەۆتىڭ دەرەكتەرىن پايدالانا وتىرىپ, ەلدەستىڭ تۋىپ-وسكەن ورتاسى, ءومىرى تۋرالى قۇندى مالىمەتتەر بەردى. ارينە بۇل بۇرىن-سوڭدى عىلىمي اينالىمدا جوق دۇنيەلەر بولاتىن. سول سياقتى ەلدەستىڭ قوعامدىق قىزمەتى, الاش پارتياسىنىڭ قاتارىندا بولۋى, الاشوردا ۇكىمەتى قۇرىلعان كەزدە قانداي قىزمەت اتقارعانى – وسىنىڭ ءبارى اقىلبەك اعايدىڭ ەڭبەكتەرىندە جان-جاقتى باياندالادى, – دەدى عالىم.
قالامگەر تاۋەلسىزدىك جىلدارى قوستاناي وڭىرىندە تۋىپ-وسكەن قازاق رۋحانياتىنىڭ الىپ تۇلعالارىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن ارقاۋ ەتكەن بىرقاتار درامالىق تۋىندىنى دۇنيەگە اكەلدى. ونىڭ «ىبىرايدىڭ وسيەتى» اتتى دراماسى رەسپۋبليكالىق «التىن قالام» تاۋەلسىز بايقاۋىندا جىلدىڭ ەڭ ۇزدىك درامالىق تۋىندىسى اتاندى. ال كەشە قوستاناي قازاق دراما تەاترىندا ساحنالانعان «وكىنىش» اتتى پسيحولوگيالىق شىعارماسى كورەرمەن نازارىن قوعام قالتارىسىنداعى كەلەڭسىز قۇبىلىستاردىڭ بىرىنە اۋدارادى.
– تۋعان اكە-شەشەسىن قارتتار ۇيىنە وتكىزىپ جىبەرگەن جاندار ارامىزدا جۇرگەنىن كەيدە بايقامايمىز. ءوز ومىرىمىزدە كەزدەستىرمەگەننەن كەيىن بۇل تۋرالى كوپ ويلانا بەرمەيمىز دە. ال قازا كەلسەڭ, ومىردە مۇنداي كەلەڭسىز قۇبىلىستاردىڭ كوپ ەكەنىنە كوزىڭ جەتە تۇسەدى. بۇل شىعارمادا ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاققا ارنالعان «اتا-انانى قۇرمەتتەڭدەر, قادىرلەڭدەر, ەرتەڭ ءوسىپ-جەتىلگەن سوڭ, قارت اكە-شەشەلەرىڭدى دالاعا تاستاپ كەتپەڭدەر» دەگەن وي جاتىر, – دەدى قويۋشى رەجيسسەر ەرجان قاۋلانوۆ.
اقىلبەك – كوپقىرلى, امبەباپ جازۋشى. ول – قازىنالى قوستاناي ءوڭىرىنىڭ شەجىرەسىن جىرلاپ, تاريحىن حاتتاعان قالامگەر. ال اقىننىڭ قالىڭ وقىرمان كوڭىلىنەن شىققان ء«مىناجات» اتتى جيناعى – ولەڭ تىلىمەن جازىلعان اقىن جانىنىڭ اقيقاتى, جۇرەك جىرى, كوڭىل سىرى.
– ءوزىم 40 جاسىمنان باستاپ ورازا ۇستاي باستادىم. ء«مىناجات» جيناعىنا ەنگەن جىرلاردىڭ دەنى – قاسيەتتى رامازان ايىندا جازىلعان جىرلار. بۇل – جۇرەكتەگى جان سىرىم, يماندى شىنىم. ورىسشا, قازاقشا قۇران تاپسىرلەرىن ءبىراز اقتارىپ, وقىپ شىقتىم. سوعان بايلانىستى تۋعان جىرلار. جالپى, بۇل جيناققا 500-دەن استام ولەڭىم كىرگەن. سونىمەن «ەندى بولدى, وسى تاقىرىپتى قاۋزاپ ءبىتىردىم عوي» دەپ ويلاعام, بىراق ونىمەن بىتپەگەن ەكەن. ودان كەيىن «يمان – جۇرەك ايناسى» دەگەن كىتاپ شىعاردىم. ءالى كۇنگە دەيىن مەنىڭ ءمىناجات جىرلارىم تاۋسىلعان جوق, ءمىناجات جىرلارىن قولدان قالامىم تۇسكەنشە جازا بەرەمىن, – دەيدى بۇل جيناق حاقىندا اقىن.
70 جىلدىق ءومىر بەلەسىنە شىققان اقىننىڭ مەرەيتويىنا ارنالعان مادەني ءىس-شارالار اياسىندا كەشە ءى.وماروۆ اتىنداعى قوستاناي قازاق دراما تەاترى قالامگەردىڭ «وكىنىش» اتتى درامالىق تۋىندىسىن ساحنالاسا, وبلىستىق ورىس دراما تەاترى «ىبىرايدىڭ وسيەتى» سپەكتاكلىن قويدى. بۇگىن, ياعني 17 ماۋسىمدا ساعات 15:30-دا جاستار سارايىندا قالامگەردىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان كىتاپ كورمەسىنىڭ تۇساۋى كەسىلىپ, ساعات 16:00-دە اقىن مەرەيتويىنا ارنالعان شىعارماشىلىق كەش باستالادى.
قوستاناي وبلىسى
