الەم • 16 ماۋسىم، 2021

ۆيۆيسەكتسياعا العاشقى توسقاۋىل. يزرايل ءجۇن مەن جانۋار تەرىسىن پايدالانۋدان باس تارتتى

6 رەت كورسەتىلدى

يزرايل ۇكىمەتى جانۋار تەرىسىنەن دايىندالعان كيىم-كەشەك ساتۋعا تىيىم سالدى. وسىلايشا، ءجۇن مەن جانۋار تەرىسىنەن باس تارتقان العاشقى ەلگە اينالىپ وتىر.

يزرايل مەملەكەتىنىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترى گيلا گامليەل زاڭعا وزگەرىس ەنگىزىلىپ، التى ايدان كەيىن كۇشىنە ەنەتىنىن حابارلاي كەلە: «تەرى ونەركاسىبى – الەمدە ميلليونداعان جانۋاردىڭ ولىمىنە سەبەپشى. بۇل ز ۇلىمدىق دەسەك، ارتىق ايتپايمىز»، دەگەن وي ايتتى.

بۇل ءبىر كۇندە قابىلدانعان شەشىم ەمەس. يزرايلدەگى ەكوبەلسەندىلەر ماسەلەنى 2019 جىلى كوتەرگەن-ءدى. جالپىحالىقتىق داۋىسقا سالىپ، ازاماتتاردىڭ 86 پايىزى باستامانى قولدايتىنى ءمالىم بولدى. جانۋارلارمەن دۇرىس قارىم-قاتىناس جاساۋ ۇيىمى – رەتا جاڭا زاڭدى «تاريحي قادام» دەپ باعالادى. ونىڭ وكىلدەرى بۇل مىڭداعان تۇلكى، قۇندىز، قويان، قولتىراۋىن جانە باسقا دا جانۋارلاردىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالادى دەيدى.

جالپى، جانۋارلاردى باسقا ماقساتتا پايدالانۋ – الەمدى الاڭداتقان ماسەلە. بەلسەندىلەر الەۋمەتتىك جارناما، وي سالاتىن سۋرەتتەر دايىنداپ، تاراتادى. بيىل ء«رالفتى قۇتقارۋ» قىسقا مەتراجدى ءمۋلتفيلمى كورەرمەنگە جول تارتتى. اقش-تىڭ جانۋارلاردى قورعاۋ قوعامداستىعى دايىنداعان فيلمدە رالف اتتى قويان ءتۇرلى زەرتحانالاردىڭ ونى جانە باسقا دا جانۋارلاردى ءوز ونىمدەرىن تەكسەرۋ ءۇشىن اياۋسىز قولداناتىنىن، ودان كەيىن كوپتەگەن جانۋار زارداپ شەگىپ نەمەسە ءتىپتى ءولىپ قالاتىنىن ايتادى. ءرالفتىڭ ءبىر كوزى كورمەيدى، قۇلاعى ەستىمەيدى. «قۇلاعىمدا ءبىرتۇرلى شۋ بار. مەنىڭ وتباسىم، ياعني اتا-انام مەن باۋىرلارىم وسى جولدا قايتىس بولدى. مەنىڭ دە جولىم – وسى. ءبىز وسى ءۇشىن جارالعان سەكىلدىمىز»، دەيدى بايعۇس قويان.

سول ءسوزدى ايتىپ بولعان قوياندى ادامنىڭ قاتىگەز قولى ۇيشىگىنەن الىپ جاتقانىن كورەمىز. ءبىرازدان كەيىن رالف قايتا ورالادى. بۇل جولى ول كور سوقىر، ونىڭ ۇستىنە تەرىسى كۇيگەن بولىپ كەلەدى.

مۋلتفيلم اۆتورلارىنىڭ ويى كوپشىلىكتى بەيجاي قالدىرمادى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپ، ميلليونداعان قولدانۋشى ءوز پاراقشاسىندا ءبولىستى. ءسان ۇيلەرى مەن وپا-دالاپ جاساۋمەن اينالىساتىن كومپانيالاردى بەلگىلەپ، ولارعا جانۋارلاردى ءوز تاۋارلارىڭدى تەكسەرۋگە قولدانباڭدار دەگەن ۇندەۋ تاستادى.

جانۋارلاردى تاجىريبەدە قولدانۋ – اۋەلدەن قالىپتاسقان ءۇردىس. ادامعا تۇتىنۋعا ۇسىنباس بۇرىن، ءونىمدى جانۋار ارقىلى سىناپ تەكسەرەدى. عىلىم تىلىمەن ايتقاندا، «ۆيۆيسەكتسيادان» جىلىنا 100-150 ملن-عا جۋىق جانۋار ولەدى ەكەن. بۇل ناقتى ستاتيستيكا ەمەس. ويتكەنى تاجىريبەگە قولدانىلعان جانۋارلار رەسمي تىركەلمەيدى جانە ارنايى ساناق جۇرگىزىلمەيدى. ادەتتە تاجىريبە اياقتالعاننان كەيىن جانۋارلاردى زەرتحانالاردا ماڭگىلىككە «ۇيىقتاتىپ تاستايدى». ولاردى ارنايى زەرتحانالاردا ءوسىرىپ، باعاتىنى بەلگىلى، بىراق تاجىريبە ماقساتىندا ارنايى اۋلاناتىن جانۋار ءتۇرى دە بولادى.

جانۋارعا جاقپاعان ەلەمەنتتەردىڭ ادامعا دا جاقپاسى بەلگىلى. سوندىقتان مۇنى الدىن الا ءبىلۋدىڭ ەڭ وڭاي جولى – جانۋارلاردا سىناۋ. ونىڭ ۇستىنە، تىشقانداردىڭ دنك-سى ادام دنك-سىنا 98 پايىز ۇقسايدى دەگەن تۇجىرىم ولاردى تاجىريبە ءۇشىن تاپتىرماس نىسانعا اينالدىردى. عالىمدار جانۋارلار دا ادامدار سياقتى ديابەت، جۇرەك اۋرۋلارى، ونكولوگيالىق دەرتكە شالدىعاتىنىن ايتادى. بۇل كەي كەزدە ءدارى-دارمەكتى دە سىناۋعا الىپ كەلەدى.

ءحىى عاسىردا باستاۋ العان بۇل ۇردىسكە نۇكتە قويۋ ازىرگە مۇمكىن بولماي وتىر. تاريحقا ۇڭىلسەك، جانۋارلاردى وسىنداي ماقساتتا قولدانعان العاشقى عالىم – يبن زۋحر (اۆەنزوار) ەكەن. دەگەنمەن، قالىپتى جايتقا اينالۋىنا حح عاسىردىڭ باسىندا اقش-تا حالىقتىڭ كوبى دارىدەن جاپپاي ۋلانۋى سەبەپ بولعان. 1937 جىلى «سۋلفانيلاميد ەليكسيرى» ساتىلىمعا شىعىپ، ونىڭ قۇرامىنداعى ەلەمەنت ادام ءۇشىن قاۋىپتى ەكەنى انىقتالادى. دارىدەن ۋلانۋشىلار سانى ارتقاندا فەدەرالدىق زاڭ ءدارى-دارمەكتى نارىققا شىعارماس بۇرىن جانۋاردان سىناپ الۋ كەرەك دەگەن باپپەن تولىعادى.

بىلاي قاراساڭىز، ادامنىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن ءونىمدى جانۋاردى سىناۋدىڭ نە ايىبى بار؟ نەگىزگى ماقسات – ادامنىڭ ساۋلىعى ەمەس پە؟ بىراق «رالف» مۋلتفيلمىندە باياندالعانداي، جانۋارلاردىڭ دەنساۋلىعىنا ۇلكەن زاقىم كەلەدى. بەلسەندىلەر ولار باسقا ماقساتتا جاراتىلعانىن، ادامنىڭ ءوز قاجەتتىلىگى ءۇشىن جانۋاردى ولاي قيناۋى ادامگەرشىلىككە جاتپايتىنىن ايتادى. ونىڭ ۇستىنە قازىرگىدەي تەحنولوگيا، جاساندى ينتەللەكت دامىعان زاماندا وتكەن عاسىرداعى ءادىس-تاسىلدەردى قولدانۋ ۇيات دەيدى.

ءبىر پەستيتسيدتى تىركەۋ ءۇشىن 50 سىناق كەرەك بولىپ شىقتى. ال سىناققا قاتىساتىن جانۋارلاردىڭ جالپى سانى 12 مىڭنان اسىپ تۇسەتىن كەزدەر بولادى ەكەن. Alternatives to Laboratory Animals جۋرنالىنىڭ زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك، بۇگىندە جانۋارلاردى كوسمەتيكالىق ونىمدەردى سىناۋعا ەۋروپانىڭ بىرقاتار مەملەكەتى، يزرايل، وڭتۇستىك كورەيا، جاڭا زەلانديا، تۇركيا، اۋستراليا، تايۆان، گۆاتەمالا، مەكسيكا جانە ءۇندىستان تىيىم سالعان. جاقىندا ۋكراينا دا وسى قاتارعا قوسىلدى.

Humane Society International ماماندارى جانۋارلاردى سىناۋ ادامي مورال مەن ەتيكادان بولەك، ءتيىمسىز دەگەن پىكىر ايتادى. «بۇل ءونىمنىڭ قاۋىپسىزدىگىن انىقتاۋدىڭ ءتيىمسىز جولى. ويتكەنى جانۋار اعزاسى شىن مانىندە ادام اعزاسىنان بولەك. مىسالى، حيميكاتتاردى تەكسەرۋ ءۇشىن تىشقان مەن قويانداردى قولدانادى. الايدا ولاردىڭ تەرىسى جاعىلعان دۇنيەنى ادام تەرىسىنە قاراعاندا تەز سىڭىرەدى. سول سياقتى جۇيكە، جۇرەك-قان تامىر جۇيەسى مەن رەپرودۋكتسياسى دا الۋان»، دەيدى ساراپشىلار.

ولاردىڭ پايىمداۋىنشا، جانۋاردا ەش رەاكتسيا بەرمەگەن ءونىم ادام ءۇشىن قاۋىپتى بولا الادى. ونىڭ ۇستىنە، سىناق قىسقا مەرزىمدى عانا قامتيدى. ال ءتىس پاستاسى، سۋسابىن سياقتى ۇزاق قولدانىلاتىن ونىمدەردىڭ ۋاقىت وتە قانداي اسەر بەرەرى بەيمالىم بولىپ قالماق.

ەكوقاۋىمداستىقتار جانۋارلاردى سىناقتان وتكىزۋ قىمبات ەكەنىن حابارلادى. وعان قوسا، ۋاقىتتىڭ جاۋى ەكەن. مىسالى، اقش-تا پەستيتسيدتى سىناقتان وتكىزۋ ءۇشىن عالىمدارعا 10 جىل مەن 3 ملن اقش دوللارى قاجەت بولعان. قۇربان بولعان جانۋارلار سانىن ايتپاساق تا تۇسىنىكتى.

ءوتىنىش پەن تالاپ ايتىلدى، ال ەندى وعان توتە جول بار ما؟ داۋنينگ لوردىنىڭ قورى، جانۋارلارعا بالاما زەرتتەۋ قورى مەن بىرقاتار كوسمەتيكا وندىرەتىن كومپانيا ءونىمدى سىناۋدىڭ جاڭا جولىن الدەقاشان تاۋىپ قويعان. البەتتە، الەمگە ۇسىناتىن ورتاق شەشىم جوق. عالىمدار بۇل جولدا ءتۇرلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ جاتىر. بالاما جولدى عىلىمي ينستيتۋت ماقۇلداپ، عالىمدار راستاۋى كەرەك. ال بۇل دا ۇزاق ۋاقىت پەن قىرۋار قارجىنى تالاپ ەتەدى.

بۇگىندە جاسۋشا ارقىلى زەرتتەۋ كەڭىنەن قولدانىلىپ ءجۇر. ول ءۇشىن ادام بويىنان جاسۋشا الىنىپ، ونى ارنايى قۇرىلعىلاردا «وسىرەدى»، ناتيجەسىندە تامىر نە تەرى سياقتى قاجەت زاتىن الادى. بۇل كوسمەتيكالىق زاتتاردى، ءدارى-دارمەكتى سىناۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

تەحنولوگيالار ارقىلى ءونىمنىڭ ادامعا اسەرىن الدىن الا بولجاۋ دا تاجىريبەگە ەنگەن. ال ەڭ قىزىعى – سىناقتان وتۋگە ادامداردىڭ وزدەرى دە كەلىسىپ جاتاتىن كورىنەدى. ياعني كومپانيالار ءونىمىن سىناۋعا نيەتتى ەكەنىن حابارلايدى، ەرىكتى ءوز كەلىسىمىمەن ءونىمدى تۇتىنىپ، قولدانىپ، ناتيجەسىن بولىسەدى.

قالاي بولعاندا دا الەم بۇعان نازار اۋداردى. ەكولوگيانىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن جانۋارلارعا دا زيان كەلمەۋى كەرەكتىگى اشىق ايتىلۋدا. قازاقستاندا بىرقاتار ەكوقاۋىمداستىق تىركەلگەن. الايدا ەل ۇكىمەتى بۇل ماسەلەگە ءالى نازار اۋدارعان جوق.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اقتوبەدە قوقىس پوليگونى ورتەندى

ايماقتار • بۇگىن، 19:58

تۋريستكە دە ءتارتىپ بار

ايماقتار • بۇگىن، 18:06

دوللار قايتا قىمباتتاي باستادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:47

ۇقساس جاڭالىقتار