ادەبيەت • 16 ماۋسىم، 2021

كۇركىرەپ كۇندەي ءوتتى اقىن

279 رەت كورسەتىلدى

قاراعاي ءيىسى بۇرقىراعان بۇيرا تاۋلار ەتەگىمەن سىرعىپ، اسىعىپ كەلە جاتقان بالا قاسىمنىڭ اڭعارى – سەمەي جۇرتى، شى­عىس جاق، اباي ەلى.

ۇلتتىق اقىن

ىزدەگەنى – ءبىلىم، قالا وقۋىنداعى جاسى ۇلكەن اعام كومەكتەسىپ قالار دەگەن ويمەن، جاسىق ءۇمىتىن پانالاپ، كوزگە تانىس جولعا ءتۇستى. قاسقىر قۇيرىق قاراعايلار – ورتا شەنىندە، بەلدەۋدە، ورگە قاراي – كا­­دىمگىدەي نىعىز، جاتاعان ارشالى، جا­سىلعا تولى، توبەسى اشىق، سۇيەكتى، تاقىس بۇ­تاقتى، قىزىل كۇرەڭ ءتۇستى توبىلعىسى قا­لىڭ، بۇل­تىق-بۇلتىق جابايى بۇتالارى جۋان-­جۋان، جىقپىل-جىقپىلى كوپ، بىراق ەتەكتە قاتارى سيرەپ، سىڭسىعان ورمان كۇرت سەلدىرەپ، جاقپار-جاقپار تاستارى، سان­دىقتاس شوقىلارى جالاڭاشتانىپ، جاڭ­­بىر كۇندەر ءتىپتى جالتىراپ شىعا كە­لەدى. شايىرى، جۇپارى اڭقىپ، جان-جا­عىن جاي­لاعان جالعىزىلىكتى اعاشتار ەسكى سۇر­لەۋدى جاعالاپ، كونە سوقپاقتىڭ كومەسكى سىلە­مىن بالامەن بىرگە جارىسا قۋالاپ، جول­عا بايلانىپ، قاپتالداسا ەرىپ وتىرادى. قارقارالى تاۋلارى نۇركەن اۋىلىنا جە­تە بەرە ءۇزىلىپ قالدى، بىراق كوكجيەكتەن قارا­ۋىتىپ، قاينار باعىتىنداعى ەلدى مە­كەن­دەر، وڭىرلەرگە شەيىن شىعارىپ سالدى، سو­سىن الىستان قاراۋىل قاراپ، قيماي قوش­تاسىپ، كوزبەن ۇزاتىپ تۇرعانداي كۇيگە بو­لەدى، قىردىڭ جەلكە جاعىنان قالقيىپ، جولاۋ­شىلاردى كۇتكەن اۋىل يتىندەي شو­قيىپ كورىندى.

بالا قاسىم تاس-ءتۇيىن، كەرى بۇرىلدى، ەندى ارتىنا قارايلايتىنداي نە بار دەي­سىڭ، اقىندىق تاعدىردىڭ ەنەتىن ەسىگى بولسا دا، شى­عاتىن قاقپاسى جوق. ەندى ول – ونەر جو­لىندا، قوش، بالالىق شاق، جاس ءومىر، الدى­نان قۋانىش، شاتتىق كۇندەر كۇتىپ تۇر­عانداي، قىزىق-دۋمان كەشتەردەن كەنەت قا­لىپ قوياتىنداي، جىلدامداتا ىلگەرى باستى.

ىشتەي بەكىپ، ءتۇيىلىپ العان. شەشىمى – ءبىر جاقتى، نيەتىنەن ەشكىم اينىتا الماي­دى، شوقتاي جيناقى. قاراڭعىلىق كەدەي­شىلىگىنەن جارىقتىڭ مولشىلىعىنا قاشتى. ءتۇندى تاستاپ، كۇنگە بەت تۇزەدى. قىزىل ءىڭىر كەشتى اسىپ، ەلەڭ-الاڭ تاڭعا جەتتى. شام دا، شىراق تا – وقۋ.

1911 جىلى (10 قازاندا) دۇنيەگە ەسى­گىن اشقان قاسىمنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرى – قا­زىرگى قاراعاندى وبلىسىنا قاراستى قار­قارالى ءوڭىرى – قىزىلاراي قىستاۋى. اۋەلى، اۋىل مەكتەبىندە قارا تانىپ، ساۋات اشادى. 1924-1927 جىلدار ارالىعىندا سەمەي قالاسىنداعى مەكتەپ-ينتەرناتتا وقيدى، سوسىن ءۇش جىل سەمەي مال دارىگەرلىك تەحنيكۋمىندا ءدارىس الادى (تىڭدايدى).

قاسىم قاسىرەتتى بەلدەن كەشتى. بىراق سەرگەك سانا، كوكىرەگى وياۋ العىر بالا قۇلا­عان جوق، تاعدىرىمەن الىستى. ەلىنەن جاياۋ كەتىپ، عافۋ قايىربەكوۆ ايتقانداي، ۇلتتىق اقىن دەگەن اتاقپەن حالقىنا قاي­تىپ ورالادى. ونىڭ حالقى ەندى كۇللى قا­زاق-تى. اكەسىز ۇيگە ەڭبەكتەپ ەمەس، قوسقان ۇلەس، قوماقتى تابىس، زور ەڭبەكپەن كىردى.

نار تاۋەكەل! قۇلاش ۇردىم قيىنعا،

قايرات شىركىن الىپ شىقسا، قيىن با!..

جىعىلام دەپ جۇرە المايمىن

جاي باسىپ،

جۇگىرەمىن كيىپ-جارىپ، ايقاسىپ.

مۇلگي بەرسىن، ءىلبي بەرسىن قورقاقتار،

ءىش پىستىرىپ، جالت-جۇلت قاراپ،

جاي باسىپ

جىعىلسام دا، جۇگىرۋمەن وتەمىن،

اياڭشىلدىڭ اقىلىن مەن نە ەتەمىن.

جىعىلارمىن، القىنارمىن،

شارشارمىن،

بارار جەرگە بۇرىنىراق جەتەرمىن.

ول جولدا كەلە جاتىپ ۇلى تاعدىر ار­قا­لاپ كەلە جاتقانىن بىلگەن جوق. جىر جول­­دارى قالامىنان قاعازعا جاڭبىرداي توگىلدى. نايزاعاي اقىن الاش پوەزياسىن ناي­زاداي كوتەردى.

قازاقتىڭ ءانى مەن ولەڭىن

نايزاداي كوتەرىپ كەلەمىن.

شىعىستىڭ الاسا اسپانىن

تۇندىكتەي ءتۇرىپ ءبىر تاستادىم.

ءار ولەڭى وبرازعا تولى. قولما-قول، اياق­استىنان، ناق. قاسىم ۇيقاسقا باي. تۇن­شىعىپ شىعار دىبىس جوق. ءبىر-بىرىنە جال­عاسقان الاپات ۇيقاستار كەڭ تىنىس­تى، اشىق، وڭاي. قۇراما ەمەس، ءبۇتىن، تۇ­تاس، وقشاۋ. كەنەت، ەكپىندەپ، جىلدام وقىل­عاندا شاشىلىپ قالاتىن بولەك-سالاق ماي­دا سوزگە ۇيىرلىگى جوق، ەركىن مەتافوراعا دوس-جاران، ءبۇتىن ەپيتەتكە تۋىس، جالپى، بىرتۇتاستىققا يە.

كورگەنى، سەزگەنى، بىلگەنى – قۇيىلىپ تۇسەدى. تەز جاتتالادى، وقىرمان جاقسى قا­بىلدايدى، جىلدام ۇعىنادى، سەبەبى اسا قازاقى، ۇلتتىق سيپاتى ەرەن، وبرازدارى ءارى تانىق، ءارى تانىس، بەينەلەۋى عاجاپ، ادام ەمەس، قۇدايدىڭ ءوزى دانەكەر پەرىشتەلەر ارقىلى قالامىن قاعاز بەتىمەن سىرعىتىپ جۇرگىزگەندەي كورىنەدى.

قيىننان قيىستىرىلعان، توسىننان تو­قايلاسقان اسقاق جىرلار. قاسىم ۇيقاسقا قينالمايدى، قاشاندا دايىن تۇرادى، ىشكى جان دۇنيەسىندە پار سوزدەر، جۇپ وي­لار تارتىسىپ، تالاسىپ، بۋىرقانىپ قاي­ناپ جاتقانداي ەلەستەيدى. وزەگىن جارىپ شىققان ولەڭدەرىن جانارتاۋداي اتقى­لاعىسى كەلەدى.

ءيا، ول – كوك اسپان تورىندە – نايزاعاي، اسقار تاۋ شىڭ-قۇزدارىندا – وت، شىر­قاۋ بيىكتەردە – قاناتىن قومداعان قى­ران، تاعدىرمەن الىسقاندا – كوكجال، توپ ­جيىن­دا – توپجارعان، ەر.

داۋىلپاز. سوعىستان سوڭعى ءبىرىنشى كىتابى – «داۋىل». مىنبەگە ادىلەت اتىنان شىعادى. شىندىعىن جەتكىزەدى. ول قياناتقا قارسى، جاقسىعا جاق. قاسىم كوتەرىلگەندە قوپارىلا تاۋ كوتەرىلگەندەي، شىڭ-قۇزدار شايقالعانداي، وزەن-سۋ تولقى­عانداي. جالعاندى جانى سۇيمەيدى، قارا قىلدى قاق جارعاندى جاقسى كورەدى.

بىراق قايدا، قانداي كۇيدە جۇرسە دە – اقىن. جازعاندا ۇيقاس ىزدەمەيدى. ءوزى كەلەدى. وي ۇيقاسادى. وبراز ۇيقاسادى. كوڭىل تىلسىممەن تىلدەسەدى، جۇرەك قىلىن شەرتەدى، ويدى الديلەيدى. قاسىم – پوەزيا اتاۋىنا پار.

قاسىمدا جاي ءسوز جوق، جاي ءسوزدىڭ ءوزى جا­سىنداي، جالىنداپ، ورتەنىپ جاتادى، قاۋلاپ سويلەيدى، ايتقانى – انىق، ءىرى، كەسەك، سوسىن جالىنباي، يىلمەي، جالىنداپ وقيدى. قازاقتىڭ ۇلگىسى. قايراتى قايت­پاعان، جىگەرى تاۋسىلماعان جاۋجۇرەك شى­عىس شايىرى.

تالانتى ايقىن. كوز جاسىن دا، قاس جىرىن دا توگىپ-توگىپ جازادى. شىنايىلىق – دانالىقتىڭ بەلگىسى: ۇلى اقىن، ۇلتتىق اقىن، ۇلىق اقىن.

ومىرگە ەندىم ەڭبەكتەپ،

شالقالاپ اكەم شىقتى ۇيدەن.

جەتىمدىك تاعدىر جەتتى ەپتەپ،

قاباعى قاتۋ تۇكسيگەن.

ومىردەن ءۇمىت جوق وزگە،

دالانىڭ تەردىم تەزەگىن.

اكەم بوپ تاپتىڭ سول كەزدە

سوۆەتتىك مەنىڭ ءوز ەلىم!

عاجاپ تۋىندى. ء«ومىر سىرى» اتتى تۇڭ­عىش جيناعى 1938 جىلى جارىق كوردى. ءار جولى ءىنجۋ-مارجانعا تولى، التىنعا بەر­گىسىز اسىل ويعا مول. سەرىك قيراباەۆتىڭ قي­سى­نىنشا، سوڭعى جولداعى «سوۆەتتىك» دەگەن ءسوز قىزىل رەداكتورلار تاراپىنان قو­سىل­سا كەرەك. ونەرپازدى قيناعان، ونەرگە جا­سالعان قيانات. قاسىم جىرى نە سۇيەنىپ، نە قاجەتسىنىپ تۇرعان جوق.

قاسىم – قاس تالانت. جاساندىلىق جوق، تابيعي. ۇيقاسپەن سويلەۋ، وبرازبەن ءتىل قاتۋ، وي ايتۋ – اقىننىڭ شىن ءتىلى. ناعىز ءتىلى. مەتافورا – اقىن ءسوزىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ فورماسى.

ول ۇلت پەرزەنتى ەدى. حالىقتىڭ ادەپكى ءسوزىن اسقان مەتافورالارعا اينالدىردى.

قايران، داۋىلپاز اقىن 1947 جىلى دەرتكە شالدىقتى. بىراق سىرقاتىنا قارا­ماي، ء«بىزدىڭ داستان» پوەماسىنا كىرىستى. «بالبوبەك»، «نۇرلى دۇنيە» توپتامالارىن جاريالادى. تاڭدامالى شىعارمالارى 1952 جىلى جارىق كوردى. ءوزى دە ورىسشا جاريالانا باستادى.

اقىن قازاق پوەزياسىنا ون بۋىندى ولەڭ ءتۇرىن ەنگىزدى.

 

حالىقتىق سازگەر

ء«وزىم تۋرالى» اتتى اقىن شىعارما­سى – قاسىمنىڭ انمەن ورىلگەن عۇمىر­بايانى، اۆتور الەمىنە اشىلعان التىن قاقپا سىندى: قاسىم پوەزياسىنا قۇمارتقان جىر­سۇيەر قاۋىمنىڭ اۋەلگى سوعاتىن جىر بە­كەتى، رۋحاني سۋسىندايتىن تۇما باستاۋى سىقىلدى.

وسىناۋ قاسىم تولعاۋى اقىن ءوزى دۇ­نيە­دەن وتكەن سوڭ، اراعا ۇزاق جىلدار سالىپ بارىپ، ەل ىشىنە كەڭىنەن تارادى.

تىرىسىندە قاسىمنىڭ قادىرىن بىلمەگەن قازاق قوعامى ءاندى وي كوزىمەن تىڭداپ، تە­رەڭىنە جەتكەندە عانا اقىن جانايقايىن ۇققانداي بولدى، شەرلى جۇرەك تۇكپىرىندە جاتقان داۋىل كۇيدىڭ بۇلقىنىسىن، تەبى­رەنىسىن تۇسىنگەندەي جاي كەشتى. 1970-80 جىل­دارى قاسىمنىڭ بۇل ءانى حالىقتىق انگە اينالدى.

قازاقتىڭ باسى قوسىلعان ۇلكەندى-كىشىلى جيىنداردىڭ تورىنەن ء«وزىم تۋرالىنى» حالقىمىزدىڭ تالانتتى انشىلەرى تالاي-تالاي ورلەتە ايتتى، جايناتا ايتتى، كۇركىرەپ ايتتى.

ءاننىڭ تابىلۋىنىڭ ءوزى – ءبىر قىزىق ءافسانا. بىردە اتاقتى كومپوزيتور، ءانشى تۇرسىنعازى راحيموۆ اتالعان ءاندى ەل ىشى­­نەن – دالىرەك بولات سىبانوۆتان ۇيرە­نىپ كەلىپ، ونى الماتىداعى ۇستازى، قا­زاق­تىڭ ۇلى ءانشىسى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆكە كورسە­تەدى. جۇسەكەڭ ىزدەنىمپاز شاكىرتىنە ريزا بولىپ، تالاپكەر انشىدەن جاڭا ءاندى ۇيرەنىپ تە الادى. جۇسەكەڭنىڭ اياۋلى جارى – حابيبا اپامىز بىزگە اشقان ءبىر سىرى، ەستەلىگىندە ونەرپازدىڭ دۇنيەدەن وتەر جىلى وسى ءاندى وزگەشە ءبىر مۇڭمەن قوڭىرلاتىپ ءجيى-ءجيى ايتا بەرگەن ەدى دەپ ەسكە العانى بار. وكىنىشتىسى، اتالعان مۋزىكالىق شىعارمانىڭ جۇسىپبەك ەلە­بەكوۆتىڭ ورىنداۋىندا تاسپاعا جازىلىپ الىنباي قالۋى. بۇل ءاندى كەمەلىنە كەل­تىرە، كەلىستىرە شىرقاعان انشىلەردىڭ ساناتىندا حالقىمىزدىڭ اياۋلى انشىلەرى بولات سىبانوۆ پەن دانەش راقىشەۆتىڭ دا تۇرعاندىعىن اتاپ وتكەنىمىز ابزال.

«قاسىمنىڭ ء«وزىم تۋرالى» ءانى جا­يىندا» اتتى ءبىر دەرەكتى اڭگىمەسىندە ەرلان تولەۋتاي بۇل جايتتى تاراتىپ جازادى.

«قاسىمنىڭ كوزىن كورگەن زامانداستارى، اعا بۋىن قالامگەر قاۋىم اقىننىڭ ءاندى ءتاۋىر ايتقانىن، دومبىرادان باستاپ، ماندولين، سكريپكاعا دەيىن تارتقانىن ءارى بىرنەشە تاماشا ءان شىعارعان كومپوزيتور بولعانىن ايتادى. مۇنداي پىكىرلەردى قاعاز بەتىنە العاش تۇسىرۋشىلەر: احمەت جۇبانوۆ، ەسماعانبەت ىسمايلوۆ، كەيىنىرەك ەستەلىك قىلىپ جازۋشىلار تاكەن الىمقۇلوۆ، جايىق بەكتۇروۆ، ت.ب. زامانداستارى. وسى اندەردىڭ ىشىندە حالىققا ەڭ كەڭ تاراعانى، شىن مانىندە، حالىقتىق انگە اينالعانى – اقىننىڭ ء«وزىم تۋرالى» تۋىندىسى.

بۇل ءاندى العاش قاسىمنىڭ ءوز اۋزىنان ۇيرەنىپ ايتۋشى اقىننىڭ شاكىرتى عافۋ قايىربەكوۆ بولعان كورىنەدى. الايدا عافۋ اعامىز كاسىبي ءانشى ەمەس، اقىن بولعاندىقتان بۇل ءاندى راديوعا باسىپ، حالىققا جايا الماعان. ء«وزىم تۋرالىنى» «قازاق راديوسى» ارقىلى جالپى جۇرتقا العاش جەتكىزگەن – سەمەيلىك ءانشى بولات سىبانوۆ بولعانى بەلگىلى. بۇل جا­يىن­دا «قازاق راديوسىنىڭ»مۋزىكالىق رەداكتسياسىنىڭ ۇزاق جىلدار (1967 – 1984) باس رەداكتورى بولعان كومپوزيتور ءارى مۋزىكا زەرتتەۋشى يليا جاقانوۆ بى­لاي دەيدى: «بۇل 1970 جىلداردىڭ ورتاسى، جازدىڭ سوڭى كۇزگە سالىم ۋاقىت ەدى. ءبىر كۇنى رەداكتسياعا سەمەيلىك ءانشى بولات سىبانوۆ كەلدى. اماندىق-ساۋلىق سۇراسقان سوڭ اڭگىمەمىز مەنىڭ كابينەتىم­دە ءوربىدى. بولات ماعان «قازاق راديوسى­نا» ارنايى كەلگەنىن، ءان جازدىرعىسى كەلە­تىن نيەتى بارلىعىن ءبىلدىردى. «قان­داي ان­دەر جازعىزباق ويىڭىز بار؟»، دەپ ەدىم، بىرنەشە ءاننىڭ اتىن اتادى. ىشىندە قاسىمنىڭ ء«وزىم تۋرالىسى» بار ەكەن، ايتىپ بەرۋىن ءوتىندىم. ول ايتا جونەلدى. ءانشىنىڭ ورىنداۋىنداعى بۇل ءان مەنى وزىنە ءتانتى ەتتى. مەن: ء«جۇر، مۇنى اۋەلى حامەكەڭە تىڭداتايىق»، دەپ ءانشىنى مەم­لەكەتتىك تەلەراديوكوميتەتتىڭ سول كەز­­­دەگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى حا­ميت حاسەنوۆكە الىپ باردىم.ول كىسى قاسىم­نىڭ ەلى – قارقارالىنىڭ ازاماتى ەدى. امانداسىپ ءارى بولاتتى تانىس­تىرىپ، قاسىمنىڭ ءانىن تىڭداتپاققا كەل­گەنىمىزدى ايتتىم. بولاتقا «قانە، ايت، تىڭ­داپ كورەيىك»، – دەدى. بولات ءاندى باستاي بەردى. مۇقيات تىڭداعان حاميت اعامىز ءان اياقتالعان سوڭ، جاس بالاشا قۋانىپ: «اۋ، مىناۋ قاسىمنىڭ ءانى عوي، كوپتەن بەرى ايتىلماي كەتىپ ەدى»، دەپ باستاپ بولات سىبانوۆتىڭ اتىنا كوپ ماقتاۋ سوزدەر ايتتى. بولات ء«انىمنىڭ قادىرىن بىلەتىن اعالار بار ەكەنسىزدەر عوي»، دەپ جىلاپ جىبەردى. وسىنداي كوڭىل تولقىتارلىق ساتتەردەن كەيىن حاميت اعامىز بۇل ءاندى كىمنەن ۇيرەنگەنىن سۇرادى. بۇعان بولات سىبانوۆ ء«وزىم تۋرالىنى» جاس كەزىنەن ايتاتىنىن، 1957 جىلى قاراعاندى جاققا جيىن-تويعا بارعان ءبىر ساپارىندا ءبىر ورتا جاستاعى كىسىدەن ۇيرەنگەنىن ايتتى. ول ادامنىڭ اتىن ايتىپ ەدى، قازىر ۇمىتتىم. وسى اڭگىمەدەن سوڭ حاميتوۆ: ء«ىليا شىراعىم، بولات قاسىم اعامىزدىڭ ءانىن جاقسى ايتادى ەكەن، جازىپ الىپ قال، ەفيردەن ءجيى بەرىپ تۇرىڭدار»، دەدى. سول جولى بولات سىبانوۆتىڭ ورىنداۋىندا بىرنەشە اندەر جازىپ الىپ قالدىم. ۇزاماي راديودان بەرە باستادىم. ىشىندە قاسىمنىڭ ء«وزىم تۋرالىسى» دا بار ەدى. سول-اق ەكەن، رەداكتسياعا حاتتار جاۋدى دا كەتتى. ءبارىنىڭ سۇرايتىنى قاسىمنىڭ ء«وزىم تۋرالىسى». ءبىز دە جۇرتشىلىقتىڭ مەسەلىن قايتارماي ءجيى-ءجيى بەرىپ تۇردىق. ءسويتىپ ء«وزىم تۋرالى» حالىق اراسىنا كەڭ تاراپ كەتتى»، دەپ اڭگىمەسىن ءبىر قايىرعان يليا اعا – ماعاۋيا كوشكىنباەۆ دەگەن ءانشى بولاتىن، – دەپ كەلەسى ءبىر اڭگىمەنىڭ شەتىن شىعاردى. مەن ول كىسىمەن بىرنەشە رەت ديدارلاسىپ، اڭگىمەسىن تىڭدادىم. ءاندى جۇمساق، مايدا عىپ سالاتىن. ء«وزىم تۋرالىنى» دا دومبىرانى باپپەن شەرتىپ ايتۋشى ەدى. بىردە ماعاۋيا ءانشى ماعان ء«وزىم تۋرالىنىڭ» ناعىز ءانشىسى قاسىم شانين عوي، ول ءاندى ارقالانىپ ايتادى. ونىڭ ۇستىنە ول ءوزى ءارتىس ادام – ء«وزىم تۋرالىنى» ايتقاندا دا جاسىنداي جايناپ، جارقىلداپ كەتە­دى، ولاي ايتۋعا مەنىڭ قۋاتىم جەتپەيدى. قاسىم قۇساپ ايتۋ قايدا!» دەدى. (ماعاۋيا ءانشىنىڭ قاسىم دەپ وتىرعانى قازاقتىڭ تۇڭعىش رەجيسسەرى جۇمات ءشانيننىڭ بالاسى قاسىمحان شانين. تەاتر جانە كينو اكتەرى ءارى تاماشا ءانشى قاسىمحان شا­نين جاستاي قايتىس بولعان).

2012-13 جىلدارى «جۇسىپبەك ەلەبە­كوۆ» اتتى كىتابىمدى جازىپ ءجۇردىم. اڭ­گىمە جۇسىپبەكتىڭ دۇنيەدەن وتەر ساتىنە كەلگەندە ءانشى ءومىرىنىڭ اقىرعى جىلدارىنىڭ ءاربىر ساتتەرىن اتاقتى ءانشىنىڭ اياۋلى جارى حابيبا ەلەبەكوۆادان تاپتىشتەپ سۇراپ وتىرىپ جازدىم. حابيبا اپامىزدىڭ ايتۋىنشا، ءومىرىنىڭ سوڭعى ايلارىندا اۋرۋ مەڭدەگەندە جۇسەكەڭ وسى ءاندى ءجيى ايتۋمەن بولىپتى. حابيبا اپادان جۇسەكەڭنىڭ بۇل ءاندى كىمنەن ۇيرەنگەنىن سۇرادىم. ول كىسى «تۇرسىنعازى راقىموۆتان ۇيرەندى-اۋ دەيمىن»، دەپ جوبالادى. مۇنان سوڭ مەن انىق-قانىعىن تۇرسىنعازى اعانىڭ وزىنەن سۇرادىم. «راس، وقىپ جۇرگەندە، جۇسەكەڭە مەن ۇيرەتكەم»، – دەدى. ء«وزىڭىز كىمنەن ۇيرەن­دىڭىز؟»، دەپ ەدىم: – «سەمەيدە، بولات سى­بانوۆتان ۇيرەندىم، كەيىن الماتىعا كەل­گەننەن سوڭ جۇسەكەڭە كورسەتتىم»، – دەدى. قاسىمنىڭ ء«وزىم تۋرالى» ءانىنىڭ حالىققا تارالۋىنىڭ قىسقاشا تاريحى وسىلاي».

قاسىمنىڭ اقىندىق جۇرەگىن جارىپ شىق­قان تاعى ءبىر ۇلكەن مۋزىكالىق تۋىن­­دىسى – «داريعا، سول قىز» ءانى. بۇل – ماي­دانگەر اقىننىڭ سۇراپىل سوعىس­تا، ەتىگى­مەن قان كەشىپ جۇرگەن شاقتا شىعار­عان شىعار­ماسى. جالپى، قازاق مۋزىكا تاريحىندا مايدان تۋرالى جازىلعان ۇلكەن اندەر سيرەك.

وسىندايدا، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا دۇنيەگە كەلگەن بولمىستى اندەردىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى رەتىندە جاۋىن­گەر-كومپوزيتور رامازان ەلەباەۆتىڭ ­
«جاس قازاعى» بىردەن ويعا ورالادى. ەگەر­دە بۇل ءاندى، مايدان شەبىنە، كونتسەرتتىك سا­پارمەن بارعان جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ، جاۋ وعىنىڭ استىندا، تار وكوپتىڭ ىشىندە وتى­رىپ، ءان اۆتورىنىڭ اۋزىنان ۇيرەنىپ قايت­پاعاندا، كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى تولەگەن توقتاروۆتىڭ ەرلىك ءولىمىن جىرلاي­تىن باتىرلىق داستانى ءوزى دە قان ماي­داندا ەرلىكپەن اجال قۇشقان رامازان ەلە­باەۆپەن بىرگە كەتۋى مۇمكىن ەدى. قازاق سار­بازدارىنىڭ ماي­دان تۋرالى، ءومىر مەن ءولىم كۇرەسىن جىرلاعان، ەلدەگى اياۋلى اناسىنا، ارتىندا قالعان سۇيگەن جارىنا ارناعان قانشاما اندەرى جاۋ وعىنان جازىم بولعان سول جاۋىنگەرلەردىڭ ىشىندە كەتتى دەسەڭىزشى!

ءيا، قازاق پوەزياسىنىڭ باعىنا قا­سىم اقىندى قۇداي ساقتاپ، ارۋاق القاپ، ماي­داننان امان-ەسەن ورالۋدى جازدى. «ابدوللا» داستانى سياقتى، «داريعا، سول قىز» ءانى دە قاسىم اقىننىڭ مايدان­نان الىپ قايتقان سۇبەلى شىعارماسى، ونەر­پازدىڭ كومپوزيتورلىق قۇدىرەتىن تانىتىپ تۇرعان تولاعاي تۋىندىسىنىڭ ءبىرى. كە­زىندە قازاق پوەزياسىنا جاڭا لەپ بەرىپ، تەرەڭ تىنىس سىيلاعان اتالعان شىعارما ءوزىنىڭ مۋزىكالىق قۋاتىنىڭ كۇشتىلىگىمەن، نازىك سۇلۋ سازدىلىعىمەن قازاق اۋەنىن بايىتىپ، ۇلتتىق مۋزىكامىزدىڭ التىن قورىنا كىرىپ وتىر.

راس، قاسىمنىڭ ۇلى دۇنيەلەرىنىڭ ءبىرى – «داريعا، سول قىز» شىعارماسىن – ولەڭ-عۇمىرناما، داستان-تاريح، ىقشام-پوەما دەپ اتاۋعا دا بولادى. نەمەسە – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس شەجىرەسى.

تۋىندى اسا كوركەم جازىلعان. سو­سىن، ءماتىنى نىعىز. مودەرن-جىر. ناعىز رو­مان-پوەما. ىقشامدالعان. قانداي ما­داق ­ايتىلسا دا جاراسا بەرەدى. سيۋجەتتىك جە­لىگە ۇلاسقان فابۋلاسى بار.

جاقسى جىردىڭ نىشانى – جاقسى ان­گە اينالۋى. قاسىم شىعارمالارىنىڭ ەڭ ۇزدىك ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى. شىققان بيىگى دەپ سانايمىن. باسقا دا بيىك تۋىندىلارى جوق ەمەس، بىراق «داريعا، سول قىز» – التىن ءتاجى، التىن تاعى، التىن تۇعىرى.

قاسىم اندەرىنىڭ باستى ەرەكشەلىك­تەرىنىڭ ءبىرى – حالىقشىلدىق سيپاتىندا. ارينە قاسىم اقىندى ءبىرجان سال، اقان سەرى نەگىزىن سالعان قازاقتىڭ كلاسسيكالىق ءان داستۇرىنە ادال، سول ءداستۇردىڭ اياسىندا ءوزىنىڭ اندەرىن دۇنيەگە كەلتىردى دەسەك، اقيقاتتىڭ اۋىلىنان الىس كەتكەن بولار ەدىك. تازا ءداستۇر اياسىندا ءان شىعارۋعا قازاقتىڭ قارا ولەڭىنىڭ زامان تالابىنا ساي تۇرلەنۋى، مەيلىنشە جاڭا فورمالارعا يە بولۋى مۇمكىندىك بەرمەس تە ەدى.

قاسىمنىڭ ءوزى دە ون ءبىر بۋىندىق ولەڭ ۇلگىسىنە رەفورما جاساعانىن ەسكەرسەك، پىكىرىمىزدى تياناقتاي تۇسەتىنىمىز انىق. دەگەنمەن قاسىمنىڭ قازاق پوەزياسىنا تىڭنان تۇرەن سالىپ، قازاق جىرىن سونى ۇلگىلەرمەن ورنەكتەي وتىرىپ، وعان ءوز جانىنان اسقان تالعامپازدىقپەن ءان شىعارا بىلگەن ءارى حالىق ىقىلاسىنا بولەتە العان شەبەر سۋرەتكەر ەكەندىگىنە اقىننىڭ جوعا­رىدا اتى اتالعان اندەرى دالەل بولىپ تۇر. ءبىر ايتا كەتەرلىگى، اقىن بۇل اندەردى كومپوزيتور بولايىن دەپ، ياكي باسقا ءبىر ويلارمەن ماقساتتى تۇردە شىعارماعانى انىق. قاسىم اندەرى اقىننىڭ شەرلى جۇرەگىنەن، ونىڭ كەڭ كەۋدەسىندە جانارتاۋداي جارىلىپ، قۋاتتى ەكپىنمەن، وتتى جالىنمەن لاپىلداي، تاسقىنداي اتىلعان جان دەرتى، قايعى-قاسىرەتى، ارىز-ارمانى دەر ەدىك. قاسىمنىڭ وسىناۋ اندەرىن تىڭداپ وتىرىپ، قورعاسىنداي اۋىر ويلار مەڭدەپ، تەرەڭ تەبىرەنىس كەشكەن اقىننىڭ داۋىلپاز بولمىسىن جەتكىزۋگە قۇدىرەتتى پوەزيا­نىڭ ءوزى دارمەنسىز بولىپ قالعانداي اسەر الاسىڭ. سول سەبەپتى اقىن جان تۇكپىرىنىڭ تەرەڭىندەگى «داۋىل سىردى» جۇرتقا جەتكىزۋ ءۇشىن ونەردىڭ تاعى ءبىر تورەسى – مۋزىكاعا جۇگىنگەندەي كورىنەدى كەيدە.

دارىندى ونەرپاز ەرلان تولەۋتايدىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا، قاسىم امانجو­لوۆ حالىق جانە حالىق كومپوزيتورلارى­نىڭ اندەرىن شەبەر ورىنداعان. جازۋشى جايىق بەكتۇروۆتىڭ جازىپ قالدىرعان ەستەلىكتەرىنە سۇيەنسەك، اقىن ءماديدىڭ، ءيمانجۇسىپتىڭ، ابايدىڭ، ەستايدىڭ، ءبىر­جاننىڭ، اقاننىڭ، جاياۋ مۇسانىڭ، اسەت­تىڭ، بالۋان شولاقتىڭ، ۇكىلى ىبى­راي­­دىڭ اندەرىن ايتۋدى جاقسى كورگەن. جاس­­تايىنان حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ اندەرى مەن كۇيلەرىنە سۋسىنداپ وسكەن قاسىم اقىننىڭ مۋزىكاعا دەگەن قۇشتار­لىعى ونىڭ شىعارماشىلىعىنان دا كو­رىنىپ تۇرادى. بۇل ءوز كەزەگىندە قاسىمعا حا­لىق اۋەندەرى داستۇرىندە ءان جازۋعا اسەر ەتتى دەپ ايتۋعا بولادى.

جازبا پوەزيا وكىلدەرىنىڭ ىشىندە قا­زاق مۋزىكاسىنا تۇڭعىش جاڭاشا فورما اكەلگەن كىم دەسەك، ارينە، الدىمەن ابايدى ايتىپ، سودان كەيىن قازاق مۋزىكاسىنا رومانتيزم ءداۋىرىن سىيلاعان ماعجان، ساكەن، ءىلياستاردى قاتار اتاعان ءجون. بۇدان كەيىن بۇل يگى ءداستۇردى ءوزىنىڭ دارىن قۋاتىمەن جاڭا بيىككە كوتەرگەن، ءسوز جوق، ول – قاسىم امانجولوۆ. اقىننىڭ بىزگە جەتكەن ء«وزىم تۋرالى»، «داريعا سول قىز»، «تۋعان جەر» اتتى سۇبەلى ءۇش ءانى قاسىمدى كومپوزيتور رەتىندە بيىككە كوتەرىپ، قازاق رۋحانياتىنا سۇلۋ جىرلار مەن سىرلى اندەردى قاتار اكەلگەن ماعجان، ساكەن، ءىلياس اعالارىنىڭ توبىنان ورىن العىزدى.

كەزىندە بالا قاسىم قارقارالىدان الەمگە اتتاندى. دۇنيە كەزىپ، قيىن دا قى­زىقتى ءومىر ءسۇردى. بالا كەزى سەمەيدە، جاستىق شاعى ورالدا، شىعارماشىلىق جىلدارى الماتىدا ءوتتى.

جوعارىدا، جازبا ادەبيەتى باستاۋىن­دا قالقايىپ ۇلت ۇستازى اباي تۇر، دەدىك، ابايدان سوڭ ماعجان، ماعجانعا ساكەن، ءىلياس قاتارلاسادى، ۇشەۋى ارتىنان قاسىم­دار ەرەدى. ءبىر توپ اقىن، لەك، شوعىر، جالپى، جيىن سانى بەلگىلى بۋىن. وتىزدىڭ اياعى ەلۋدىڭ ورتاسىنا دەيىن قاسىم زامانى تۋادى.

ءالى كۇنگە شەيىن قاراعايلى ورمان ىشىن­دە اسىل ارمان سوڭىنان جالعىز ءوزى جاپىراق كەشىپ ءجۇرىپ كەلە جاتقانداي كورىنەدى. تاۋ جۇپارى اڭقىپ تۇر. تالايدى كورگەن قارقارالى تاعى ءبىر بالاسىن ۇزاق ساپارعا شىعارىپ سالادى. ونىڭ الاساپىران زامان جايلى ادامزاتقا ايتار اسا ماڭىزدى سوزدەرى بار:

ەي، تاكاپپار دۇنيە،

ماعان دا ءبىر قاراشى،

تانيسىڭ با سەن مەنى،

مەن – قازاقتىڭ بالاسى!

داۋىلپاز اقىن، كوكىرەگى داڭعىل دانىشپان قاسىم توسەك تارتىپ جاتىپ، ۇزاق مەرزىمگە سوزىلعان اۋىر ناۋقاستان 1955 جىلى 44 جاسىندا الماتىدا قايتىس بولادى.

 

ديدار امانتاي

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اقتوبەدە قوقىس پوليگونى ورتەندى

ايماقتار • بۇگىن، 19:58

تۋريستكە دە ءتارتىپ بار

ايماقتار • بۇگىن، 18:06

دوللار قايتا قىمباتتاي باستادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:47

ۇقساس جاڭالىقتار