ساليحيتدين اعامىزدىڭ بۇل ەڭبەگىنەن ءابىلحان قاستەەۆ, ورال تاڭسىقباەۆ, مولداحمەت كەنباەۆ, قاناپيا تەلجانوۆ سەكىلدى بەينەلەۋ ونەرىندەگى الىپتاردىڭ شىعارمالارىنداعى شىنايىلىقتى بايقايسىز. ەندى وسى كارتيناعا ءۇڭىلىپ كورەيىكشى. قازاقتىڭ سايىن دالاسى, ارعى جاعىنان تۇيەنىڭ وركەشى سەكىلدى تاۋ جوتالارى كورىنەدى, ەتەگىندە شۇرقىراپ جايىلىپ جۇرگەن جىلقىلار. ءبىر شوقىنىڭ ۇستىندە وتىرعان ەر تۇلعالى جىگىتتىڭ قولىندا قامشى, وعان جاناسىپ تۇرعان جازىق ماڭداي بويجەتكەننىڭ جۇزىنەن تازالىق پەن ىزگىلىكتىڭ لەبى ەسەدى. قىسقاسى, جايماشۋاق ءومىردىڭ ءبىر ءساتى اق كەنەپكە تاڭعى شىقتاي مولدىرەپ تۇسە قالعان.
بەلگىلى قالامگەر قالي سارسەنبايدىڭ «مەن ءوز دەڭگەيىمدى جاقسى بىلەمىن» دەگەن سۋرەتشى جايىنداعى ماقالاسىندا قازاقستان سۋرەتشىلەر مەن جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى سالامات وتەمىس ۇلى تالانتتى تۇلعا تۋرالى: «1968 جىلى ونىڭ وزىنەن بۇرىن «باقىت» دەگەن تۋىندىسىمەن رەسپۋبليكالىق كورمەدە تانىسىپ, ۇلكەن اسەر الدىم.
سول جىلدارى الماتى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىندە كوبىنە مايلى بوياۋ مەن سىرشىراي جازاتىن دەكوراتيۆتىك جانە پەداگوگتىك بولىمدەردە ساباق بەردى. ول ونەردە ىزدەنۋدى ۇناتاتىن, سول ءتۇرلى تاجىريبە جاساۋ ءتاسىلىن بولاشاق سۋرەتشىلەرگە دارىتۋعا تىرىستى. ساليحيتدين اسەرشىلدىك – اسساتسياتيۆتىك باعىتتى ۇستادى. «بەينەلەۋ ونەرىندە تىم ۇياڭ بولماڭدار, باتىل – تەنتەكسوقتاۋ (جاقسى ماعىناسىندا), ىزدەنگىش بولىڭدار», دەيتىن. اينىتپاي سالۋعا تىرىسىپ, بەينەلەپ وتىرعان دۇنيەنىڭ ۇساق-تۇيەگىن كوشىرىپ وتىرعان شاكىرتىنە تالاي ورىندى ۇگىت ايتىپ وتىرعانىن كورگەنمىن. ونىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى – قىلقالاممەن تارتۋلى كەنەپ بەتىن داۋىلپاز ۇرعان كىسىدەي زىركىلدەتىپ ۇرىپ سالاتىن. ءوزى سالىپ تۇرعان جەردەن شىم-شىتىرىقتاۋ كورىنگەنمەن, ءسال شەگىنىپ قاراعاندا ءبارى ورنىندا تۇرادى. ارينە, بۇل كۇردەلى ءتاسىلدى تەك حاس شەبەرلەر عانا يگەرە السا كەرەك», دەپ ايتىپتى.
كورنەكتى قىلقالام شەبەرىنىڭ ءاربىر تۋىندىسىندا تاريحي تانىم مەن زامان تىنىسىن شەبەر ۇيلەستىرگەن كوركەمدىك ايرىقشا كورىنەدى. ونەرتانۋشىلار ونىڭ زاتتىڭ نەمەسە قۇبىلىستىڭ ىشكى مانىنە تەرەڭ بويلاپ, سونىڭ انىق كورىنۋىن تالاپ ەتەتىن تۇجىرىمدى ۇستانعاندىعىن ايتادى.
ماسەلەن, سۋرەتشىنىڭ «قوناق كەلدى» (1969) دەگەن ەڭبەگى قازاقتىڭ بەينەلەۋ ونەرىنە سونى سيپات اكەلگەن. سونداي-اق ونەرتانۋشىلار ونىڭ «تەرەزە الدىنداعى قىز» (1968) − يمپرەسسيونيستىك شابىتپەن سالىنسا, «ايگۇل» (1968) كارتيناسىن ويلى دۇنيە دەپ باعالادى.
اسىرەسە ايتباەۆتىڭ شىعارماشىلىعىندا پورترەت جانرى ەرەكشە ورىن الادى. ول وسى تۋىندىلارىندا تۇلعالاردىڭ باسقالار بايقاماعان قىرى مەن سىرىن وزگەشە ورە بىلگەن. ايتالىق, ونى ء«ا.ءالىمجانوۆ», «انا», «اكە», «اباي», «م.اۋەزوۆ», «ساۋلەتشى سۇلەيمەنوۆتىڭ پورترەتى» سەكىلدى ەڭبەكتەرىنەن كورۋگە بولادى.
جالپى, ساليحيتدين ايتباەۆ – ۇلتتىق بەينەلەۋ ونەرىندە بولمىسى بولەك وزگەشە تالانت. ونىڭ پ.پيكاسسو مەن ا.ماتيسس تۋىندىلارىنىڭ تۇپنۇسقاسىمەن تانىسۋى سۋرەتشىنىڭ شىعارماشىلىعىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتكەن. سودان با, ونىڭ كارتينالارىنداعى بوياۋدىڭ قانىقتىعى مەن كومپوزيتسيا قۇرىلىمى ەشكىمگە ۇقسامايدى. مۇنى ءسىز «كىتاپتار» (1964) ناتيۋرمورتى, «باقىت» (1966), «جاس قازاقتار» (1967), «بريگادا جينالىسى», «دالا قوسىنداعى تۇسكى اس» (1972), «سۋرەتشى شەبەرحاناسىندا» (1977-1978), «شوپاننىڭ وتباسى» (1977), «قۇمىرالار مەن ءمۇسىن» (1988), «انا» (1982-1983) سەكىلدى سۋرەتشىنىڭ نەگىزگى شىعارمالارىنان كورەسىز. دارىندى تۇلعا كىتاپ بەزەندىرۋ ىسىنە دە ارالاسىپ, وسى سالانىڭ دامۋىنا ۇلەس قوستى. كوپتەگەن ەڭبەگى وقۋلىقتار مەن كىتاپتارعا ەندى. 1966 جىلى «مەنىڭ وتانىم» اتتى سۋرەتتەر توپتاماسى ءۇشىن قازاقستان كومسومولىنىڭ سىيلىعى بەرىلدى.
ايتپاقشى, سۋرەتشىنىڭ جاقىن تۋىسى – ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسقان ابىلاي حاننىڭ سۋرەتىن سالىپ, ونى 1943 جىلى «ميللاي تۇركىستان» گازەتىندە جاريالاعان ءماجيت ايتباەۆ.
بۇل كىسى 1939 جىلى اسكەرگە الىنىپ, باتىس شەكارادا ازاماتتىق بورىشىن وتەپ جۇرگەندە سوعىس باستالىپ, 1941 جىلى تۇتقىنعا تۇسەدى. سونداعى تۇركىستان ۇلتتىق بىرلىك كوميتەتىنە مۇشە بولىپ, «جاڭا تۇركىستان», «ميللاي تۇركىستان» گازەتتەرىن شىعارۋعا اتسالىسادى. اسىل تەكتى بابامىزدىڭ ەرلىك جولىن زەردەلەگەن «حان ابىلاي» اتتى سۇيەكتى پوەما جازدى.
بۇل شىعارما 1943 جىلى بەرليندە جيناق بولىپ, جارىق كورگەن. شىعارمالارىن «قوبىزشى قورقىت» دەگەن بۇركەنشىك ەسىممەن جاريالاعان ارداقتى ازامات 1945 جىلى درەزدەندە بومبا جارىقشاعىنان قايتىس بولدى. ال ابىلاي حان سۋرەتىنىڭ كوشىرمەسى 1963 جىلى نيۋ-يوركتەن الماتىعا رەتىن تاۋىپ جەتكىزىلىپ, 1972 جىلى ول العاش رەت قازاق ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ 1-تومىندا جاريالاندى. سونىمەن قاتار 1993 جىلى شىققان ءتول تەڭگەمىزدىڭ جۇزدىك كۋپيۋراسىنا بەلگىلەندى.
ۇلتتىق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ اسىل قازىناسىن سۇبەلى شىعارمالارىمەن بايىتقان ساليحيتدين اعامىز ومىردەن ەرتە وتسە دە, وشپەس ماڭگىلىك ءىزىن قالدىرا ءبىلدى. بۇگىندە ساڭلاق سۋرەتشىنىڭ كەسكىندەمەلىك جانە گرافيكتىك تۋىندىلارى ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيلەرىندە ساقتالىپ تۇر.
