ونەر • 16 ماۋسىم، 2021

ايتباەۆتىڭ «باقىتى»

62 رەت كورسەتىلدى

وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى ۇلتتىق بەينەلەۋ ونەرىنە تەڭىزدەي بۋىرقانعان تالانتتى ءبىر بۋىن كەلدى. وسى بۋىنعا ونەرتانۋشىلار «قاتاڭ ستيل» وكىلدەرى دەپ باعا بەرگەن. سول  ۇركەردەي شوعىردىڭ ىشىندە دارىندى قىلقالام شەبەرى ساليحيتدين ايتباەۆتىڭ  ەشكىمگە  ۇقسامايتىن قولتاڭباسى انىق بايقالدى. اسىرەسە، اۆتوردىڭ 1966 جىلى سالعان «باقىت» دەگەن كارتيناسى  بەينەلەۋ ونەرىن جوعارى باعالايتىن تالعامپاز جۇرتتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. بۇل كەزەڭ كەڭەستىك ءداۋىردىڭ دۇبىرلەپ تۇرعان شاعى بولعاندىقتان،  قازاقتىڭ بيىك بولمىسىن بەدەرلەگەن  تۋىندى  «مولودايا گۆارديا» جۋرنالىندا سىنالىپ، اۆتورعا «ۇلتشىل، تۇرىكشىل» دەگەن ايىپ تاعىلدى.

ساليحيتدين اعامىزدىڭ بۇل ەڭبەگىنەن ءابىلحان قاستەەۆ، ورال تاڭسىقباەۆ، مولداحمەت كەن­باەۆ، قاناپيا تەلجانوۆ سەكىلدى بەي­نەلەۋ ونەرىندەگى الىپتار­دىڭ شىعارمالارىنداعى شىنايى­لىق­تى بايقايسىز. ەندى وسى كارتيناعا ءۇڭىلىپ كورەيىكشى. قازاقتىڭ سايىن دالاسى، ارعى جاعىنان تۇيەنىڭ وركەشى سەكىلدى تاۋ جوتالارى كو­رىنەدى، ەتەگىندە شۇرقىراپ جايىلىپ جۇرگەن جىلقىلار. ءبىر شوقى­نىڭ ۇستىندە وتىرعان ەر تۇلعالى جىگىتتىڭ قولىندا قامشى، وعان جاناسىپ تۇرعان جازىق ماڭداي بويجەتكەننىڭ جۇزىنەن تازالىق پەن ىزگىلىكتىڭ لەبى ەسەدى. قىس­قا­سى، جايماشۋاق ءومىردىڭ ءبىر ءساتى اق كە­نەپ­كە تاڭعى شىقتاي مولدىرەپ تۇسە قالعان.

بەلگىلى قالامگەر قالي سارسەن­بايدىڭ «مەن ءوز دەڭگەيىمدى جاقسى بىلەمىن» دەگەن سۋرەتشى جايىندا­عى ماقالاسىندا قازاقستان سۋ­رەت­شىلەر مەن جۋرناليستەر ودا­عىنىڭ مۇشەسى سالامات وتەمىس ۇلى تالانتتى تۇلعا تۋرالى: «1968 جى­لى ونىڭ وزىنەن بۇرىن «باقىت» دەگەن تۋىندىسىمەن رەسپۋب­لي­كالىق كورمەدە تانىسىپ، ۇلكەن اسەر الدىم.

سول جىل­دارى الماتى كوركەمسۋرەت ۋچيلي­ششە­سىن­دە كوبىنە مايلى بوياۋ مەن سىرشىراي جازاتىن دەكوراتيۆتىك جا­نە پەدا­گوگتىك بولىمدەردە ساباق بەر­دى. ول ونەردە ىزدەنۋدى ۇناتاتىن، سول ءتۇرلى تاجى­ريبە جاساۋ ءتاسىلىن بولاشاق سۋرەت­شىلەرگە دارىتۋعا تىرىستى. ساليحيتدين اسەر­شىلدىك – اسساتسياتيۆتىك باعىتتى ۇس­تادى. «بەينەلەۋ ونەرىندە تىم ۇياڭ بول­­ماڭدار، باتىل – تەنتەكسوقتاۋ (جاقسى ماعىناسىندا)، ىزدەنگىش بولىڭدار»، دەيتىن. اينىتپاي سا­لۋعا تىرىسىپ، بەينەلەپ وتىرعان دۇنيەنىڭ ۇساق-تۇيەگىن كوشىرىپ وتىر­عان شاكىرتىنە تالاي ورىندى ۇگىت ايتىپ وتىرعانىن كورگەنمىن. ونىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى – قىل­قالاممەن تارتۋلى كەنەپ بەتىن داۋىلپاز ۇرعان كىسىدەي زىركىلدەتىپ ۇرىپ سالاتىن. ءوزى سالىپ تۇرعان جەردەن شىم-شىتىرىقتاۋ كورىن­گەنمەن، ءسال شەگىنىپ قاراعاندا ءبارى ورنىندا تۇرادى. ارينە، بۇل كۇر­دەلى ءتاسىلدى تەك حاس شەبەرلەر عانا يگەرە السا كەرەك»، دەپ ايتىپتى.

كورنەكتى قىلقالام شەبەرىنىڭ ءاربىر تۋىندىسىندا تاريحي تانىم مەن زامان تىنىسىن شەبەر ۇيلەستىرگەن كوركەمدىك ايرىقشا كورىنەدى. ونەرتانۋشىلار ونىڭ زاتتىڭ نەمەسە قۇبىلىستىڭ ىشكى مانىنە تەرەڭ بويلاپ، سونىڭ انىق كورىنۋىن تالاپ ەتەتىن تۇجىرىمدى ۇستانعاندىعىن ايتادى.

ماسەلەن، سۋرەتشىنىڭ «قوناق كەلدى» (1969) دەگەن ەڭبەگى قا­زاق­­تىڭ بەينەلەۋ ونەرىنە سو­نى سي­پات اكەلگەن. سونداي-اق ونەر­تانۋ­شىلار ونىڭ «تەرەزە ال­دىن­­داعى قىز» (1968) − يمپرەس­سيو­­نيستىك شابىتپەن سالىنسا، «ايگۇل» (1968) كارتيناسىن ويلى دۇنيە دەپ باعالادى.

اسىرەسە ايتباەۆتىڭ شىعارما­شى­­لى­عىندا پورترەت جانرى ەرەكشە ورىن الادى. ول وسى تۋىندىلارىندا تۇلعالار­دىڭ باسقالار بايقاماعان قىرى مەن سىرىن وز­گەشە ورە بىلگەن. ايتالىق، ونى ء«ا.ءالىم­جانوۆ»، «انا»، «اكە»، «اباي»، «م.اۋەزوۆ»، «ساۋلەتشى سۇلەيمەنوۆتىڭ پورترەتى» سەكىلدى ەڭبەكتەرىنەن كورۋگە بولادى.

جالپى، ساليحيتدين ايتباەۆ – ۇلت­تىق بەينەلەۋ ونەرىندە بول­مىسى بو­لەك وزگەشە تالانت. ونىڭ پ.پيكاسسو مەن ا.ماتيسس تۋىن­دىلارىنىڭ تۇپ­نۇس­­قاسىمەن تانىسۋى سۋرەتشىنىڭ شىعارما­شى­لىعىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتكەن. سودان با، ونىڭ كارتينالارىنداعى بوياۋ­دىڭ قانىقتىعى مەن كومپوزيتسيا قۇرى­لىمى ەشكىمگە ۇقسامايدى. مۇنى ءسىز «كىتاپتار» (1964) ناتيۋرمورتى، «باقىت» (1966)، «جاس قازاقتار» (1967)، «بريگادا جينالىسى»، «دالا قوسىنداعى تۇسكى اس» (1972)، «سۋرەتشى شەبەرحاناسىندا» (1977-1978)، «شوپاننىڭ وتباسى» (1977)، «قۇمىرالار مەن ءمۇسىن» (1988)، «انا» (1982-1983) سەكىلدى سۋرەتشىنىڭ نەگىزگى شىعارمالارىنان كورەسىز. دارىن­دى تۇلعا كىتاپ بەزەندىرۋ ىسىنە دە ارا­لاسىپ، وسى سالانىڭ دامۋىنا ۇلەس قوستى. كوپتەگەن ەڭبەگى وقۋلىقتار مەن كىتاپ­تارعا ەندى. 1966 جىلى «مەنىڭ وتا­نىم» اتتى سۋرەتتەر توپتاماسى ءۇشىن قازاق­ستان كومسومولىنىڭ سىيلىعى بەرىلدى.

ايتپاقشى، سۋرەتشىنىڭ جاقىن تۋى­سى – ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسقان ابىلاي حاننىڭ سۋرەتىن سالىپ، ونى 1943 جى­لى «ميللاي تۇركىس­تان» گازەتىندە جاريا­لاعان ءما­جيت ايتباەۆ.

بۇل كىسى 1939 جىلى اسكەرگە الىنىپ، باتىس شەكا­را­دا ازاماتتىق بورىشىن وتەپ جۇر­­گەندە سوعىس باستالىپ، 1941 جى­لى تۇت­قىنعا تۇسەدى. سونداعى تۇركىستان ۇلت­تىق بىرلىك كوميتەتىنە مۇشە بولىپ، «جاڭا تۇركىستان»، «ميللاي تۇركىستان» گازەت­تەرىن شىعارۋعا اتسالىسادى. اسىل تەكتى بابامىزدىڭ ەرلىك جولىن زەردەلەگەن «حان ابىلاي» اتتى سۇيەكتى پوەما جازدى.

بۇل شىعارما 1943 جىلى بەرليندە جيناق بولىپ، جارىق كورگەن. شىعارمالارىن «قوبىزشى قورقىت» دەگەن بۇركەن­شىك ەسىممەن جاريالاعان ارداقتى ازامات 1945 جىلى درەزدەندە بومبا جارىقشاعىنان قايتىس بول­دى. ال ابىلاي حان سۋرەتىنىڭ كو­شىرمەسى 1963 جىلى نيۋ-يوركتەن الماتىعا رەتىن تاۋىپ جەتكىزىلىپ، 1972 جىلى ول العاش رەت قازاق ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ 1-تومىندا جاريالاندى. سونىمەن قاتار 1993 جىلى شىققان ءتول تەڭگەمىزدىڭ جۇزدىك كۋپيۋراسىنا بەلگىلەندى.

ۇلتتىق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ اسىل قازى­ناسىن سۇبەلى شىعار­ما­لارىمەن بايىتقان ساليحيتدين اعامىز ومىردەن ەرتە وتسە دە، وش­پەس ماڭگىلىك ءىزىن قالدىرا ءبىلدى. بۇگىندە ساڭلاق سۋرەتشىنىڭ كەسكىن­دەمەلىك جانە گرافيكتىك تۋىندىلارى ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيلەرىندە ساق­تالىپ تۇر.

سوڭعى جاڭالىقتار

اقتوبەدە قوقىس پوليگونى ورتەندى

ايماقتار • بۇگىن، 19:58

تۋريستكە دە ءتارتىپ بار

ايماقتار • بۇگىن، 18:06

دوللار قايتا قىمباتتاي باستادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:47

ۇقساس جاڭالىقتار