تانىم • 15 ماۋسىم، 2021

«تاريح-ي راشيدي» جانە ابجاد ەسەبى

194 رەت كورسەتىلدى

مىرزا مۇحاممەد حايداردىڭ اتىن الەمگە، جاھانعا ءماشھۇر ەتكەن وشپەس، ول­مەس كلاسسيكالىق اسىل مۇراسى – «تاريح-ي راشيدي».

«تاريح-ي راشيدي» ەكى عاسىرعا جۋىق ءداۋىردى قامتيتىن كەڭ تىنىستى، شالقار مالىمەت جيناقتالعان بىرەگەي ەپوپەيا، بۇل مۇرا ءارتۇرلى عىلىم سالالارىنا قاتىس­تى وتە مول اقپارات، ءىلىم-بىلىمگە قانىق­تىرا­تىن تەلەگەي تەڭىز تانىمدىق رۋحاني قاينار بۇلاق كوزى ىسپەتتەس.

ءبىزدىڭ زامانىمىزعا كەلىپ جەتكەن ادەبي مۇرالاردىڭ ەشبىرىندە كەزدەسپەيتىن، ءتىپتى ۇشىراسپايتىن مالىمەتتەر مەن دەرەكتەر تەك قانا «تاريح-ي راشيديدە» عانا ايتىلاتىنىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. سونىڭ ءبىرى – ەرتەدەن بەرى قولدانىلىپ كەلە جاتقان ابجاد ەسەبىنە قاتىستى. ابجاد ەسەبىن اداماتادان باستاپ قول­دانىلعان دەپ سانايدى، ونىڭ تاريحي ءمان-ما­ڭىزىنان، ىشكە بۇگىپ جاتقان قۇپيا سىرىنان بەيماعلۇم قالعان جايىمىز بار.

ابجاد تۋرالى العاش رەت كورنەكتى فارابيتانۋشى، ماركشەيدەر، فانتاست-جازۋشى، عالىم اقجان ماشانوۆتان ەستىگەن ەدىم. ول كىسى ءوزىنىڭ «تابۋ» دەپ اتالاتىن 1982 جىلى مەنىڭ رەداكتورلىعىممەن جارىق كورگەن فانتاستيكالىق شىعار­ماسىندا ابجاد ەسەبىنە بايلانىستى بۇرىن-سوڭدى ايتىلا قويماعان اقپا­رات­تى وقىر­ماندارعا وقيعا جەلىسىنە كىرىك­تىرە وتىرىپ بايانداپ، ابجاد ەسەبىن قول­داندى. ابجاد ەسەبىنەن قىراعى يدەو­لوگتەر تسەن­زۋرا، ساياسي، يدەولوگيالىق استار ىزدە­گ­ە­نىمەن تابا المادى. شىعىس، يسلام ما­­دەنيەتىنە قاتىستى ماسەلە قوزعال­عان جاعدايدا قوس كورىنگەندەي ۇركە قاراي­تىن كەزدە ا.ماشانوۆتىڭ «تابۋ» اتتى فانتاستيكالىق شىعارماسى ءبىر جىلعا جۋىق يدەولوگيالىق سۇزگىگە سالىندى، ءبارىبىر دايىندىعى جوق سىنشىلار قان­شاما يدەولوگيالىق استار ىزدەگەنىمەن ساياسي قاتە تابا المادى. ونىڭ ەڭ باستى سەبەبى ا.ماشانوۆتىڭ فانتاستيكالىق شىعارماسىندا ايتىلىپ وتىرعان ابجاد ەسەبىنە ەشكىمنىڭ دە ءتىسى باتپادى، سەبەبى ونىڭ عىلىمي ءمانىن تۇسىنە المادى. شىعارمادا ميستيكالىق كوزقاراس سەزىلەدى دەپ كۇدىك كەلتىرۋگە تىرىستى. ابجاد-تى ا.ماشانوۆ ءوز تۋىندىسىندا شەبەر قول­دانا ءبىلدى. وسى كىتاپ 1981 جىلى قازاق سسر باسپا كوميتەتى باس رەداكتسياسىندا الدەنەشە رەت جابىق رەتسەنزياعا بەرىلىپ، «قاتەسىن»، «كەمشىلىگىن» تابۋعا ارەكەت جاسالدى. سەبەبى ا.ماشانوۆتى مەشىتكە بارادى، ناماز وقيدى، ءدىنشىل، ميستيك دەپ جوعارىدا قارايتىندار بار ەدى. اقىرى ابجاد ەسەبىن فانتاستيكالىق تانىمدىق سيپاتتا قولدانعان ا.ماشانوۆتىڭ «تابۋ» اتتى كىتابىنىڭ شىعىسقا قاتىستى كەي­بىر ابزاتستارىنا عانا سىن ايتىلدى. ا.ما­شانوۆتىڭ اتالعان شىعارماسىندا كوسموس كەمەسى تەكتۇرماستان ۇشاتىن، ال بۇل جەر اۋليەلى جەر سانالاتىن ەدى.

فانتاست-جازۋشىنىڭ كولەمدى كىتابى ءبىر جىل كەشىگىپ بارىپ، 1982 جىلى «قازاقستان» باسپاسىنان جارىق كوردى. ابجاد ەسەبىنە بايلانىستى ا.ماشانوۆ ء«ال-فا­رابي جانە اباي» اتتى 1994 جىلى «قا­زاقستان» باسپاسىنان شىققان كىتا­بىندا دا اراب ءالىپبيىنىڭ ساندىق ماعىنا بەرەتىنىن، سونى قولدانا وتىرىپ قىزىقتى، بىزگە بەيمالىم سىر­لاردىڭ قۇلپىن اشادى.

1999 جىلى «تاريح-ي ءراشيديدى» ورىس تىلىنەن اۋدارۋ بارىسىندا م.ح.ءدۋلاتيدىڭ ابجاد ەسەبىن قولدانعانىن كوردىم. «تاريح-ي ءراشيديدى» ورىس تىلىنە اۋدارعان وزبەكستاندىق اۋدارماشىلار مۇنى حرو­نو­گرامما دەپ اۋدارىپتى. «تاريح-ي را­شي­ديدە» ابجاد دەگەن ءسوز تەرمين رە­تىن­دە ايتىلماعانىمەن، بىراق ابجاد ەسەبىن ءدۋلاتيدىڭ قولدانعانى ەجەلگى تاريحي سا­باقتاستىق ارناسىن اڭعارتىپ تۇرعانداي ەدى.

م.ح.دۋلاتي قۇران كارىمدى جاتقا بىلگەن، اراب، پارسى، حيندي تىلدەرىن تەرەڭ يگەرگەن عۇلاما، حافيز، جازۋشى، ول ابجاد ەسەبىن دە وتە جاقسى مەڭگەرگەن. سونىمەن ابجاد دەگەنىمىز نە نارسە؟ ونى «تاريح-ي راشيديدە» قالاي جانە دە قانداي جاعدايعا بايلانىستى قولدانىپ وتىرعان دەگەن ساۋال تۋادى؟ «تسيفر الەمدى بيلەيدى» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. الەمدەگى بارلىق نارسە ءدال ەسەپكە نەگىزدەلىپ، سانعا كە­لىپ تىرەلەدى. دۇنيەنىڭ، ون سەگىز مىڭ عا­لام­نىڭ قۇ­رىلى­مىندا جاراتىلىس زاڭدىلىعى جاتىر.

باسقا تىلدەردەگى الفابيتتەن اراب ءالىپ­بيىنىڭ ەڭ باستى ارتىقشىلىعى – ابجاد ەسەبىندە. سونىمەن اراب ءالىپبيىنىڭ ەكى ءتۇرلى ماعىناسى بار ەكەن، ونىڭ ءبىرى – ءالىپ­بي ارىپتىك ماعىنا بەرسە، ەكىنشىسى – تسيفرلىق ماعىنا بەرەدى. سونىمەن اراب ءالفابيتىنىڭ ءار ءارپىنىڭ تسيفرلىق ماعىناسى بار. ايتالىق، مەندەلەەۆتىڭ حيميالىق ەلەمەنتتەر كەستەسىندەگى ەلەمەنتتەردىڭ ءبارىنىڭ دە بەلگىلى اتومدىق سالماعى بار. سول سياقتى ءاربىر اراب ءارپىنىڭ دە ساندىق جانە تسيفرلىق ءمانى بار، بۇل ەرتەدەن بەلگىلى بولاتىن. اراب الىپبيىندە 28 ءارىپ بار بولسا، دەمەك ونىڭ ارقايسىسىنىڭ جەكە-جەكە ساندىق ءمانى بار دەگەن ءسوز. ءاليفتىڭ – ا ءارپىنىڭ ساندىق ءمانى – 1 بو­لادى. باسقا اراب ارىپتەرىنىڭ ساندىق مان­دەرىنە توقتالايىق. ب ءارپىنىڭ ساندىق ءمانى – 2 بولادى، ال ج – 3، د – 4، ھ – 5، ۋ – 6، ز – 7، ح – 8، ت – 9، ي – 10; ك – 20، ل – 30، م – 40، ن – 50، س – 60، ع – 70، ف – 80، س – 90; ق – 100، ر – 200، ش – 300، ت – 400، س – 500، ح – 600، ز – 700، د – 800، ز – 900، ع – 1000. مۇندا س-ءارپى ۇشەۋ، ءۇش ءتۇرلى دى­بىستالادى، تسيفرلارى قايتالاناتىن ارىپ­تەر دە ءدال سولاي، بۇل اراب ارىپتەرىنىڭ ساندىق ءمانى.

جالپى، اراب الىپبيىندەگى ارىپتەردىڭ سانى – 28. ابجاد ساندارى وسى اراب ءار­پىنىڭ 28 سانىندا ناقتى بەلگىلەنگەن. بى­راق اراب ارىپتەرى 29 دەپ ايتىلادى، ونىڭ سەبەبى ءبىرىنشى ء«الىف» ءارپى مەن سوڭعى ء«لام» ارىپتەرى قوسىلىپ – ءالىف ءلام ءارپى بولىپ اتالۋىنا بايلانىستى. ال ايدىڭ العاشقى جاڭاسىنان كەلەسى جاڭاسىنا دەيىن – 29 تاۋلىككە تەڭ بولىپ شىعادى. 29 سانىنىڭ اينا بەينەسى – 92. جەر بەتىندەگى سوڭعى تابيعي ەلەمەنت ۋران، ونىڭ رەتتىك سانى – 92، قالعانى جاساندى ەلەمەنتتەر، بۇل نۇر شاشىپ تۇرعان تابيعي ەلەمەنت. مۇحاممەد پايعامباردىڭ (اراب تىلىندە) ساندىق ءمانى دە 92 ەكەن. بۇل مۇحاممەدتىڭ سوڭعى پايعامبار ەكەنىنىڭ دالەلى دەپ سانايدى عالىم س.بەكبولاتوۆ ءوز تۇجىرىمىن قورىتىپ. بۇل كەزدەيسوقتىق پا، الدە زاڭدىلىق پا؟ ارينە زاڭدىلىق بولىپ تابىلادى.

ال 28 تسيفرىنا بايلانىستى ءبىر مىسال كەلتىرە كەتەيىك. ايدىڭ فازالارى 28 سانعا تەڭ ەكەن، مۇندا زاڭدىلىق بار، كەزدەيسوقتىق جوق. عىلىمدا بەلگىلى ۋران-235 ءاربىر سەكۋند سايىن 28 نۋكلوندى اس­پانعا اتقىلاپ وتىراتىنى ءمالىم. بۇل دا كەز­دەيسوقتىق ەمەس. كۇن مەن ءتۇننىڭ الماسىپ وتىرۋى الفا بولشەكتەر ناتيجەسىندە جۇرەتىن پروتسەسس. الفا-بولشەك – ەكى پروتون (جارىعى بار) مەن ەكى نەيترون (جارىعى جوق). ايدىڭ فازالارى مۇنىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەن. عالىم س.بەكبولاتوۆ ازىرگە مۇنى زەرتتەگەن عالىم جوق دەپ سانايدى. بۇل نۇر شاشىپ تۇرعان اللانىڭ ەلەمەنتى. قۇراننىڭ ءاربىر اياتى، ءارپىن – نۇر دەپ ەسەپتەيدى. شىن مانىندە اراب الىپ­بيىندەگى 28 ءارىپ، ايدىڭ 14 كۇندە تو­لىپ، 14 كۇندە سولۋىمەن، ياعني 28 سانىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ال ماڭگىلىك كا­لەنداردىڭ – كۇنتىزبەنىڭ 28،29،30،31 كۇن ەمەس، ناقتى عىلىمي نەگىزدە 28 كۇن بولىپ بەلگىلەنۋى (ناۋرىز 29 كۇن) وسى زاڭدىلىققا نەگىزدەلىنەدى. اراب ءارپىنىڭ سانى – 28، ايدىڭ كورىنۋ سانى – 28، الفا-بولشەكتىڭ سەكۋند سايىن 28 نۋك­لوندى ءبولىپ وتىرۋى، كەزدەيسوقتىق دەۋ­گە كەلمەيدى، مۇندا جاراتۋشىنىڭ زاڭ­­­دىلىعى جاتىر دەپ تۇجىرىمدايدى ماڭگىلىك كۇنتىزبە اۆتورى.

ابجاد سانىن قولدانۋ ارقىلى قۇران اياتتارىندا مۇنىڭ سىرى ءبايمالىم دەگەن نارسەلەردىڭ قۇپياسىن اشۋعا بولادى ەكەن. قۇران بارلىق عىلىم سالالارى توعىسقان، تالاي زاڭدىلىقتاردىڭ سىرى اشىلاتىن كيەلى كىتاپ. ا.ماشانوۆ شىعىس ەلى مادەنيەت، ءىلىم-ءبىلىم، عىلىم مەن ءدىندى قاتار ۇستاعان داۋىردە بارىنشا وركەن جايدى، كەيىن ءدىندى كۇشەيتىپ، عىلىم السىرەي باستادى دەگەنى بار. ءال-فارابي، يبن سينا، م.ح.دۋلاتيلەر عىلىم مەن ءدىندى قاتار ۇستاعان عۇلامالار.

قاسيەتتى قۇراننىڭ ء«ال-باقارا» سۇرەسىنىڭ 1-اياتى: ء«الىف ءلام ميم» (ۇعى­مىن ءبىر اللا بىلەدى) دەپ باستالادى. ال قۇراندا «قول جەتۋ، ماقساتىنا ۇلا­سۋ» دەگەن ءسوز 29 جەردە ايتىلادى. بۇل كەز­دەيسوقتىق پا، الدە زاڭدىلىق پا؟! س.بەك­بولاتوۆ مۇنىڭ زاڭدىلىق ەكەنىن ءتۇسىندىم دەپ جازدى.

13-ءشى ء«ار-راعد» سۇرەسىنىڭ 1-ءشى اياتىندا ء«الىف ءلام ميم راا» (ۇعىمىن ءبىر اللا بىلەدى)، «(ۋا مۇحاممەد) بۇل – راببىڭ تاراپىنان ساعان تۇسىرگەن اقيقي كىتاپتىڭ اياتتارى. الايدا ادامداردىڭ كوبى وعان سەنبەيدى» دەلىنگەن (قاسيەتتى قۇران. ماعىناسى مەن تۇسىنىكتەمەلەرى. الماتى، 2019 ج. اراب تىلىنەن اۋدارعان – يسلامتانۋشى، Phd دوكتور ەرشات وڭعاروۆ. قازاق ءتىلىنىڭ ادەبي مانەرىمەن ورنەكتەپ، رەداكتسيالاعان قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى – پروزايك، اۋدارماشى نۇرجان ءمۇراتالى، 348-ب). 20-شى «تاھا» سۇرەسىنىڭ 114-اياتىندا: «(ۋا، مۇحاممەد!) ساعان جىبەرىلگەن ۋاحيى اياقتالىپ بىتپەي تۇرىپ، قۇراندى وقۋعا اسىعىستىق جاساما. «و، ءتاڭىرىم، مەندەگى ءبىلىمدى تولىقتىرا گور!» – دەپ (اللاعا جالبارىنىپ) دەلىنگەن. (452-ب). اللا ۇعىمىن بىلەدى، مىنە، ابجاد ەسەبى قۇران سىرلارىن انىقتاۋعا جول اشادى. جالپى، اراب ءارپىنىڭ ساندىق ءمانى قايدان شىققان دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرۋ وڭاي ەمەس. سەبەبى بۇل ماسەلەمەن اينالىسىپ جۇرگەن ناعىز زەرتتەۋشىلەر جوقتىڭ قاسى. ال مۇنىڭ ءوزى قۇراندى عىلىمي نەگىزدە زەرتتەي الماي كەلە جاتقانىمىزدى كورسەتەدى. اراب ءارپى ساندىق ماعىناعا يە بىردەن-ءبىر ءالىپبي. قۇران 114 سۇرەدەن، 6236 اياتتان تۇرادى. باستان اياق تسيفر، سان، سوندا بۇل نە نارسە، وندا قانداي قۇپيا سىر بار؟ مۇنىڭ سىرىن ءدىنتانۋشىلار دا، تەولوگيا عىلىمىمەن اينالىسىپ جۇرگەن زەرتتەۋشىلەر دە اشا الماي كەلەدى، ونىڭ ەڭ ۇلكەن سەبەبى ونىڭ زاڭدىلىعىن تاني الماۋدا، بىلمەۋدە جاتىر، سونىڭ ىشىندە ابجاد ەسەبىن بىلە بەرمەۋگە تىكەلەي بايلانىستى. ال ابجاد ءىلىم بولىپ تابىلادى، ال ونىڭ كىلتى قۇراندا تۇرعانىنا نازار اۋدارمايدى. ال قازىرگى عىلىم دامىعان زاماندا ابجاد ەسەبى يادرولىق فيزيكا، گەنەتيكا جانە ت.ب. عىلىم سالالارىنىڭ جاڭالىقتارى مەن جەتىستىكتەرىن قولدانعان جاعدايدا عانا كوپ قۇپيالاردى اشۋعا سەبەپ بولاتىنىن ايتۋ قاجەت. ابجاد ەسەبى مىڭداعان جىلدىڭ، ىقىلىم زامان قاتپارىنا الىپ كەتەر تاريحى بار ءىلىم بولعاندىقتان شولۋ سيپاتىنا عانا توقتالىپ وتىرمىز.

م.ح.دۋلاتي «تاريح-ي راشيديدە» 20-عا جۋىق ابجاد ەسەبىن – حرونوگراممانى كەلتىرىپتى. جالپى، «تاريح-ي راشيديدە» ابجاد ەسەبى بىرنەشە جاعدايلارعا بايلانىستى كەلتىرىلگەن. الدىمەن، ءىرى تاريحي ماڭىزى بار وقيعالاردى ۇمىتىلماستاي ەتىپ بەلگىلەۋگە قولدانىلعان، ەكىنشىدەن، بەلگىلى ءبىر داتانى بەلگىلەۋ ماقساتىندا كەل­­تىرىلەدى، ۇشىنشىدەن، بەلگىلى ءبىر مەر­زىمدى، كۇندى، ايدى، ۋاقىتتى ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا كەلتىرىلەدى. سونىڭ ىشىندە كىسىنىڭ تۋعان جىلىن، ايىن، كۇنىنە دەيىن بەلگىلەۋدە، بەلگىلى كىسىنىڭ قايتىس بول­عان جىلىن كورسەتۋدە ابجاد ەسەبىن قول­دانىپ وتىرعان.

ابجاد ەسەبىن م.ح.ءدۋلاتيدىڭ تىكەلەي ءوزى دە ويلاپ قۇراستىرىپ وتىرعان، سونداي-اق ساراي ماڭىندا قىزمەت ەتەتىن، جانىندا جۇرگەن عۇلامالار دا بەلگىلى وقيعالارعا ابجاد ەسەبىن قۇراستىرعان. ابجاد-تى قولدانۋشىلار اراب ءالىپبيىنىڭ تسيفرلىق جانە ساندىق ءمانىن كوبەيتۋ كەستەسىندەي جاتقا بىلگەن.

1-كىتاپتىڭ 47-تاراۋىندا شەيح جا­مال قوردىڭ تۇتقىنىندا ءبىر جىلداي وتىرعان ءجۇنىس حاندى ابدولقۇدىس ءبىر توپ كىسىلەرمەن قۇتقارىپ، حاندى تۇتقىننان بوساتىپ الادى. سودان شەيح جامال حار­دىڭ باسىن ءجۇنىس حانعا الىپ بارادى. ال ءجۇنىس حان م.ح.ءدۋلاتيدىڭ تۋعان ناعاشىسى، موعولستان حانى بولىپ تا­بىلادى. وسى وقيعاعا بايلانىستى مىنا ولەڭ جولىمەن: «حاردىڭ باسىن الىپ كەلدى ابدولقۇدىس» ابجاد ەسەبى قۇراس­تىرىلعان. «حار ءسوزىنىڭ باستاپقى ءارپى «ح»-نىڭ ساندىق ءمانىن ابدولقۇدىس ءسوزىنىڭ ساندىق مانىنە قوسقاندا – 877 بولادى [ياعني ابدولقۇدىس ءسوزىنىڭ ءمانى 277، ال «ح» ءارپىن ساندىق ءمانى 600، ەكەۋىن قوسقاندا 877 (1472-1473) بولادى]. (66ب بەت) وسى وقيعادان كەيىن قالماقتار بايىرعى جۇر­تىنا قايتا كوشكەنىن، موعولستان بوس قالىپ، ءجۇنىس حان كوشىن باستاپ موعولستان جەرىنە كەلەدى. وسى تاريحي وقيعا ابجاد ەسەبى بويىنشا 1472-1473 ج. بولعان ەدى. ارىپتەرىنىڭ ساندىق ءمانىن قوسقان كەزدە وقيعانىڭ بولعان جىلىن بەلگىلەيتىن ءسوز قۇراستىرىلۋى كەرەك.

118ا بەتتە بابىردىڭ تۋعان كۇنىن ابجاد ەسەبى بويىنشا ۇلىقبەك عۇلاما­لارىنىڭ ءبىرى ماۋلانا مۋنير مارعيناني ونىڭ تۋعان كۇنىن «شاش-ي مۇھاررام» («التىنشى مۇھاررام») سوزىنەن تاپقان. بابىر مۇھاررام ايىنىڭ التىسى كۇنى 888 (1483 جىلدىڭ 14 اقپانى كۇنى دۇنيەگە كەلگەن)، ەسەپ بويىنشا ءدال وسىلاي بەرىلگەن.

ەكىنشى كىتاپتىڭ 1-تاراۋىندا م.ح.دۋ­لاتي ءوزىنىڭ تۋىلعان كۇنىنە بايلانىستى بى­لايشا: «مەن پاقىردىڭ تۋعان مەرزىمى، 905 (1499-1500) جىلدى سول كەزەڭنىڭ دانىشپاندارى [بۇل كۇندى] ابجاد (حرونوگرامما) ەسەبىمەن «شاھي شارق» («شىعىس پاتشاسى» (905) جانە «نۋيۋ-ي چاشم-ي شاھ» («پاتشانىڭ كوز نۇرى») دەپ بەلگىلەگەن،» دەپ جازادى. بۇل سوزدەردىڭ ارىپتەرىنىڭ ساندىق قوسىندىسى 905 بولىپ شىعادى، بۇل ءبىزدىڭ جىل ەسەبىمىز بويىنشا 1499-1500 جىل بولىپ شىعادى (106ا بەت). (ەسكەرتۋ – 106ا بۇل قولجازبانىڭ بەتىن كورسەتەدى، كىتاپتا بۇيىرلىك بەت جانە كولونتسيفر قولدانىلعان).

ابجاد ەسەبىنىڭ «تاريح-ي راشيديدە» قولدانىلۋى تاريحىنا بايلانىستى وقىر­مان حاباردار بولۋى ءۇشىن بىرنەشە دەرەك-مى­سالعا توقتالىپ كەلتىرە كەتۋدى ءجون كوردىك.

موعولستان حانى سايد حان قاسىم حانمەن 1513 جىلى شۋ بويىندا كەزدەسەدى، ونىمەن سۇحبات قۇرىپ، جيىرما كۇندەي شاڭىراعىندا قۇرمەتتى قوناعى بولادى. وسى كەزدەسۋگە سىرقاتتانىپ قالعاندىقتان مۇحاممەد حايدار بارا الماي قالادى. سايد حان قاسىم حانمەن بولعان وسى كەز­دەسۋدى ءومىر بويى ۇمىتپاي ايتىپ وتى­رادى ەكەن. مىرزا حايدار سايد حاننىڭ قاسىم حان تۋرالى ءوز اۋزىنان ەستىگەن اڭگىمەسىن قاز قالپىندا «تاريح-ي ءراشيديدىڭ» ەكىنشى كىتابىنىڭ 34-تاراۋىندا بارىنشا ىنتا قويا بايانداپ سۋرەتتەيدى. «سايد حاننىڭ قازاقتارعا، قاسىم حاننىڭ الدىنا بارۋى جايىنداعى اڭگىمە» دەپ اتالادى بۇل كەزدەسۋ. سايد حاننىڭ قاسىم حاننىڭ الدىنا بارۋىنىڭ سەبەبى تاشكەنتكە جورىق جاساۋعا وداقتاس ەتۋ، ۇگىتتەۋ بولاتىن.

قاسىم حاننىڭ جاسى بۇل كەزدە جەت­پىسكە تاياپ قالعان كەزى ەكەن، ال سايد حان بولسا وتىزداعى جىگىت بولاتىن. جاسىنىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى سايد حاندى الدىنان شىعىپ قارسى الۋعا جاستارى ەلۋ مەن الپىستى القىمداپ قالعان سۇلتاندارىن، سولاردىڭ ىشىندە جانىش حان، تانىش حان، ماماش حان، جان حايدار سۇلتان، قاراش سۇلتان، ياعني وتىز-قىرىقتاي جوشى اۋلەتىنەن تارالعان سۇلتاندارعا تىزە بۇگىپ، قۇرمەتپەن قارسى الۋدى بۇيىرادى.

قاسىم حاننىڭ سايد حانعا كىشىپەيىل­دىلىگى، ادامگەرشىلىگىنىڭ مولدىعى، جو­مارتتىعى ەرەكشە قاتتى اسەر ەتكەنى سونداي، بۇل كەزدەسۋدى ول ۇنەمى ەسكە الىپ وتىراتىن بولعان. بىردە قاسىم حان: ءتۇز حالقى جىلقىنىڭ كۇش-قۋاتىنا قاراي تىرشىلىك ەتەدى، دەپ جىلقىلارىن ارالاتىپ كورسەتەدى. بۇكىل جىلقىلارىنىڭ ىشىندە ەكەۋىن ەرەكشە ءبولىپ ايتادى، بىراق ەكەۋىن بىردەي سىزگە تارتۋ ەتە المايمىن دەيدى دە، قاسىم حان سايد حانعا بىرەۋىن تاڭداۋدى ۇسىنادى. ول وعلان تورىنى تاڭداپ الدى، قاسىم حان ونىڭ قاسىنا تاعى دا ءبىر ءۇيىر جىلقى قوسىپ، كەتەرىندە سىيعا تارتادى. جيىرما كۇن بويى سىيلى قوناق ەتىپ كۇتىپ، شاراپ (قىمىز) ىشەدى. مەزگىل كۇز بولىپ قالعاندىقتان، جورىققا شىعۋ قيىن، قىس قامىنا ەرتە قامدانۋ كەرەكتىگىن ايتىپ، كەشىرىم ءوتىنىپ شىعارىپ سالادى. بۇل تاريحي كەزدەسۋدى دۋلاتي اڭگىمە تۇ­رىندە شەبەر سۋرەتتەپ، قاسىم حاننىڭ تۇل­عالىق بەينەسىن ەستە قالارلىقتاي ەتىپ بەينەلەيدى. مۇنى قاسىم حان تۋرالى شاعىن نوۆەللا دەۋگە بولادى. سايد حاننىڭ قاسىم حانمەن دوستىق قارىم-قاتىناسى ەرەكشە سىيلاستىق، ىزەتتىلىك جاعدايدا وتەدى، اسىرەسە قاسىم حاننىڭ قوناق كۇتۋى، سىيلاۋى، اسقان جومارتتىعى مەن مارتتىگىن مىرزا حايدار بارىنشا اسپەتتەپ جەتكىزەدى. قاسىم حان دەشتى قىپشاقتى تولىق وزىنە قاراتتى، جوشى حاننان كەيىن مۇنداي بيلىككە ەشكىمدە قول جەتكىزگەن ەمەس ەدى دەپ، اسا جوعارى باعالادى. قاسىم حاننىڭ تاريحي-ادەبي بەينەسى مەن وبرازىن كەسەك ەتىپ العاش جاساعان جازۋشى مىرزا حايدار بولاتىن. قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىن زەرتتەپ، باقىلاپ وتىرعان قايراتكەر قالامگەر عانا مۇنداي تۇجىرىم جاساي الماق. زەرتتەۋشىلەر مۇحاممەد حايداردىڭ قاسىم حان جونىندە تەرەڭ ويلى پىكىرىنە نازار اۋدارا بەرمەيدى، الايدا سايد حان مەن قاسىم حاننىڭ كەزدەسۋىنىڭ تاريحي ماڭىزىنا العاش توقتالىپ اشىپ بايانداعان ءا.مارعۇلان بولاتىن. كەزدەسۋدەن سوڭ سايد حان اندىجانعا قايتىپ كەتەدى. وسى ەستە قالارلىق تاريحي وقيعانى حان سارايىنىڭ دانىشپان عۇلاماسىنىڭ ءبىرى ابجاد ەسەبىمەن بىلاي: «اشتي قازاق» («قازاق­تارمەن تاتۋلاسۋ») دەگەن سوزبەن بەل­گىلەپتى. بۇل سوزدەگى ارىپتەردىڭ ساندىق ءما­نىنىڭ قوسىندىسى 919 (1513-1514 ج.) بولىپ شىعادى. وقيعا حيدجرا جىل ساناۋىمەن 919 جىلى بولسا، ميللادي جىل ساناۋىمەن 1513-1514 جىل بولىپ شىعادى. دۋلاتي ۇلى شىعارماسىندا ابجاد ەسە­بىمەن كورسەتكەن داتانىڭ قازاق تاريحى ءۇشىن ماڭىزى ەرەكشە بولعاندىقتان، كەڭىرەك توقتالدىق.

«تاريح-ي ءراشيديدىڭ» 1-كىتابىنىڭ 44-تاراۋى «دوس مۇحاممەد حاننىڭ حان­دىق ەتۋى جايىندا اڭگىمە» دەپ اتالادى. مو­عولستان حانى ەسەنبۇعا حان كەرەي حان مەن جانىبەك سۇلتانعا شۋ بويىنان قونىس بەردى. وسى وڭىردە قازاق حاندىعى العاش رەت تاريح ساحناسىنا كوتەرىلدى. ەسەنبۇعا حان 833 (1429-1430) – 866 (1461-1462) ءجۇنىس حان­نىڭ تۋعان ءىنىسى، ءۋايىس حاننىڭ كەنجە ۇلى.

ەسەنبۇعا حان قايتىس بولعاننان كەيىن، حان تاعىنا ونىڭ ون جەتى جاسار ۇلى دوس مۇحاممەد 866 (1461-1462) – 873 (1468-1469) جىلدارى وتىرىپ، جەتى جىل پاتشالىق ەتتى. الايدا ول ءناپسىسىن تيا الماي، ەسۋاس­تىق ءىس-ارەكەتتەرگە ۇرىندى، تەرىس، ادام­گەرشىلىككە، مۇسىلماندىققا جات قى­لىقتار جاسادى. ونىڭ ەڭ سوراقى قىلىعى سول، اكەسىنىڭ ايەلدەرىنىڭ بىرىنە كوڭىلى اۋىپ، كۇشتەپ نەكەگە وتىرۋى بولدى. نەكە ءتۇنى قارا ات مىنگەن اكەسى تۇسىنە كىرەدى، ول: «سەن كەرى كەتىپ، كاپىر بولدىڭ»، دەپ ساداقپەن شاتىنا اتىپ كەپ جىبەردى. اتىنان ءتۇسىپ، قازاننىڭ ءتۇپ كۇيەسىنە قولىن سۇيكەپ، دوس مۇحاممەدتىڭ بەتىن ايمانداي ەتتى. سول ءتۇنى ونىڭ بۇيىرىنە شانشۋ قادالدى، قالتىراپ، دىرىلدەپ، ىستىعى كوتەرىلىپ، سۋىق ءتيىپ قابىنىپ، التىنشى كۇنى قايتىس بولدى. اقىلعا قونباس ىستەر جاساپ، ماستىقتان ارىلا الماعان دوس مۇحاممەدتىڭ ءولىمىن قوجا شاريف قاشقاري «حۋك مۋرد» («شوشقا ءولدى») دەگەن سوزبەن بەينەلەدى. ول ابجاد ەسەبى بويىنشا 873 (1468-1469) جىلدى بىلدىرەدى.

دوس مۇحاممەد تۋرالى اڭگىمە شاعىن نوۆەللا. م.ح.دۋلاتي ونىڭ تەرىس قى­لىقتارىن كەيىنگى جاستار جيىركەنىشپەن قاراسىن دەپ ارنايى توقتالىپ بايانداعان. ابجاد ەسەبىمەن بەرىلگەن ەستەن كەتپەس درامالىق وقيعانىڭ بىرىنە وسىنداي ابجاد ەسەبى قۇراستىرىلعان.

ال مۇحاممەد حايدار كاشميرگە ەكىنشى رەت قاقتىعىسسىز كىرىپ، بەيبىت جولمەن تاقتى يەلەنەدى، وسى جەڭىستى وقيعانى كىتاپ اۆتورى «ەرەجەپ» (رادجاب) ايىنىڭ جيىرما ەكىسى كۇنى كاشمير اسۋىنان اسىپ، كاشميردە تاققا وتىردىم دەپ باياندايدى. بۇل ايتۋلى وقيعانىڭ كۇنىن «دار بيست-ۋ دۋۆۆيم-ي رادجاب» (جيىرما ەكىنشى رادجابتا) سوزىنەن تاپتىم دەپ باياندايدى. بۇل سوزدەردەگى ارىپتەردىڭ ساندىق ءمانى 947، بۇل 1540 جىلدىڭ 22 قاراشاسى. مەرگەن شوق جۇلدىزى مەزگىلى ەدى دەپ ناقتى ەتىپ، ايقىنداپ كورسەتەدى. ءدۋلاتيدىڭ ءوزى تاپقان بۇل ءسوز، ياعني 1540 جىلدىڭ 22 قاراشاسى ۇلى قايراتكەردىڭ ءومىرىنىڭ كاشميرلىك كەزەڭىنىڭ باسى بولاتىن، الدا وسى ولكەدە 11 جىلداي ءامىر بولىپ، قىزمەت ەتتى.

م.ح.ءدۋلاتيدىڭ ابجاد ەسەبىن شىعارماسىندا رەتتى جەرلەرىندە قول­دانىپ وتىرۋى – بىرىنشىدەن، مىرزا مۇحام­مەد حايداردىڭ ينتەللەكتۋالدى تۆورچەستۆولىق تۇلعاسىن، ينتەل­لەك­تۋالدىق مادەنيەتىن ەرەكشەلەسە، ەكىنشىدەن، ءامىردىڭ، ەل تۇتقاسىن ۇستاعان، كاشمير ءۋالاياتىنىڭ بيلەۋشىسى، پات­شاسىنىڭ تاريحي وقيعالارعا ۇلت، مەملەكەت مۇددەسى تۇرعىسىنان مۇقيات ىجدا­عاتتىلىقپەن قارايتىنىن دا كورسە­تەدى ءارى ونى تەمىردەي ءتارتىپتىڭ يەسى ەكەندىگىن دە پاش ەتەدى. ۇشىنشىدەن، م.ح.ءدۋ­لاتيدىڭ ابجاد ەسەبىن وقيعا ورىمىنە ۇيلەستىرە قولدانىپ وتىرۋى – مىڭداعان جىلدىق تاريحىمىزدىڭ جاڭاشىلدىق، جاسامپازدىق سيپاتىنىڭ ساپالىق ساباقتاستىعىن دا اشا تۇسەدى، بولاشاق ۇرپاققا ونەگەلىك كورسەتەدى. ابجاد ەسەبىنىڭ تامىرى تەرەڭدە، جارا­تىلىستىڭ تىلسىم زاڭدىلىعىندا جات­قانىن، ال مۇنىڭ ءوزى ءىلىم بولىپ تابىلاتىنىنا نازار اۋدارتادى.

دۋلاتي قولدانعان ابجاد ەسەبى بۇل دا ءبىزدىڭ اتا ءداستۇرىمىز دەۋگە بولادى. عۇلامانىڭ دەرەكتەرى تاريحي سانانىڭ، جادتىڭ بەرىكتىگىن، ولمەيتىندىگىن، ەسكىر­مەيتىنىنىڭ ايقىن كورىنىسى. ابجاد ەسەبىنىڭ جان-جاقتى، كەمەلدىككە جەتكەن ويشىل عۇلاما م.ح.ءدۋلاتيدىڭ ەڭبەگىندە عانا ساقتالىپ بىزگە جەتىپ وتىر. ال مۇنىڭ تاعىلىمى مول، كىسىنى بەيمالىم سىرعا كەنەلتەتىنى تاڭ-تاماشا، قايران قالدىرماي ما؟ بۇل راسىندا دا تاپ سولاي! ابجاد ارقىلى تاريحي ساباقتاستىق ارنالارى اشىلىپ، كوكجيەگىمىز كەڭي تۇسەدى، ءبىزدىڭ تاريحي-تانىمىمىز كەڭەيسە، وي ءورىسىمىز دە دامي تۇسپەك. ابجاد بۇل ءىلىم، تالاي قۇپيانىڭ سىرىن اشاتىن كىلت دەسە دە بولادى. ابجاد نەگىزىندە كوپتەگەن دۇنيە اشىلماق، قۇران سىرىن دا وسى ابجاد-تى قولدانا وتىرىپ اشا الاسىز. يننوۆاتسيا جەتىستىگىنە قول جەتكىزۋگە مول مۇمكىندىك بەرە الاتىن ءىلىم.

 

مۇحتار قازىبەك،

جازۋشى، دۋلاتيتانۋشى

سوڭعى جاڭالىقتار

قورجىن تولا – قولا

TOKYO2020 • كەشە

الىمجەتتىك ازايعانىمەن...

قازاقستان • كەشە

تۋريستكە دە ءتارتىپ بار

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار