الەم • 15 ماۋسىم، 2021

وليمپيادا وتكىزۋدىڭ ماقساتى نە؟

47 رەت كورسەتىلدى

نيۋ-يورك. دزيۋدودان وليمپيادا جۇلدەگەرى جانە جاپونيا وليمپيادا كوميتەتىنىڭ اتقارۋشى مۇشەسى كاوري ياماگۋچي تاڭعالارلىق مالىمدەمە جاسادى. اسىرەسە وليمپيادا كوميتەتىنىڭ رەسمي وكىلىنىڭ مۇنداي پىكىرى – كۇتپەگەن وقيعا. ونىڭ ايتۋىنشا، جاپونيا پاندەميا كەزىندە بيىلعى ويىنداردى وتكىزۋگە قىرىن قاراپ وتىر. «وليمپيادا نە ءۇشىن جانە كىم ءۇشىن بولادى؟ ويىندار الدەقاشان ءمانىن جوعالتتى. ءارى وتكىزۋ ءۇشىن عانا وتكىزىلىپ جاتىر. قازىردىڭ وزىندە باس تارتۋ مۇمكىندىگىن جىبەرىپ الدىق دەپ سانايمىن»، دەدى ول.

مۇنداي پىكىردى بىلدىرگەن جالعىز ول ەمەس. جاپونيانىڭ مەديتسينا جونىندەگى تانىمال ساراپشىسى وليمپيا ويىندارى كوروناۆيرۋستىڭ جاڭا وشاقتارىن قوزدىرۋى مۇمكىن ەكەنىن، قازىرگى جاعدايدا ونى وتكىزۋ قيسىنعا كەلمەيتىنىن ەسكەرتتى. جاپون حالقىنىڭ 80 پايىزدان استامى وليمپيادانىڭ كەيىنگە قالدىرىلعانىن نەمەسە توقتاتىلعانىن قالايدى. ويىنداردىڭ رەسمي دەمەۋشىسى «اساحي شيمبۋن» گازەتى ۇكىمەتتى جوسپاردان باس تارتۋعا شاقىردى. ەگەر ويىندار وتەتىن بولسا، سپورت دودالارى نەگىزىنەن ۇلكەن قاراجاتقا سالىنعان بوس ستاديونداردا ءوتۋى ابدەن مۇمكىن.

ياماگۋچيدىڭ سۇراعى ورىندى. وليمپيادا كىم ءۇشىن كەرەك؟ سپورتشىلاردىڭ حالىقارالىق چەمپيوناتتاردىڭ بارلىق تۇرىندە باق سىناسۋعا مۇمكىندىگى مول. جاپوندار الەمنىڭ باسقا بولىگىندەگى تەلەكورەرمەندەردىڭ كوڭىلىن كوتەرگەنى ءۇشىن اقى تولەمەۋى ءتيىس. مۇمكىن، وليمپيادا سپورت باسەكەسىن وتكىزۋ بەدەلىن وسىرەدى دەپ ۇمىتتەنگەن جاپون ساياساتكەرلەرىنە نەمەسە باسقالاردىڭ مۇددەسىنەن ءوز مۇددەسىن جوعارى قوياتىن حالىقارالىق وليمپيادا كوميتەتىنىڭ (حوك) «سەمىز مىسىقتارىنا» ارنالعان شىعار.

«وليمپيا ويىندارى شىنىمەن نە ءۇشىن كەرەك؟» دەگەن سۇراق بارون پەر دە كۋبەرتەن 1896 جىلى افينادا وليمپيادانى «جانداندىرعاننان» بەرى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي تۇر. بارون سول كەزدەگى باسقا فرانتسۋز كونسەرۆاتورلارى سەكىلدى ۇلتتىڭ رۋحىنا الاڭدادى. اسىرەسە 1871 جىلى پرۋسسياعا قارسى سوعىستا جەڭىلگەننەن كەيىن. ول باسەكەگە قابىلەتتى سپورت فرانتسۋز ەركەكتەرىنىڭ كەمشىلىگىنە جاۋاپ ىسپەتتى دەپ ويلادى.

كۋبەرتەن سونداي-اق وسى قادام ارقىلى فرانتسۋزداردىڭ ەرجۇرەك قاسيەتىن قالپىنا كەلتىرۋدەن بولەك، حالىقارالىق سپورت شاراسى الەم حالىقتارىن جاقىنداستىرىپ، بەيبىتشىلىككە ىقپال ەتەدى دەپ سەندى. دۇنيەجۇزىلىك جارمەڭكەلەر مەن «سكاۋت دجەمبوريستەرى» سەكىلدى، وليمپيادا دا پاتريوتتىق سەزىممەن قاتار، حالىقارالىق دوستىققا شاقىرادى. تازا جانە ءادىل باسەكەلەستىكتەن كەيىن كوپتەگەن ۇلتتىڭ ۇزدىكتەرى جارقىن بولاشاققا بىرگە اتتانادى.

ۋلترا-ۇلتشىل Action française-عا قوسىلعان وتە وڭشىل يدەولوگ چارلز ماۋرراس الدىمەن كۋبەرتەننىڭ يدەاليزمىن مازاقتادى. ول حالىقارالىق دوستىق ۇستانىمىن مەنسىنگەن جوق. بىراق كەيىن ول پىكىرىن وزگەرتتى. جەڭىل اتلەتيكادا جارىسۋ ءتۇرلى ۇلتتى ءبىرىن-ءبىرى جەك كورۋگە يتەرمەلەيدى. ونىڭ پىكىرىنشە، بۇل تاپتىرماس مۇمكىندىك.

سايىپ كەلگەندە، كۋبەرتەننىڭ يدەاليزمى دە، ماۋرراستىڭ ءتسينيزمى دە باسىم تۇسپەدى. الەمدە بەيبىتشىلىك ورناعان جوق، بىراق سوعىس ءورتى سپورت ستاديوندارىنداعى ۇلتتىق باسەكەدەن كەيىن تۇتانبادى. كۋبەرتەننىڭ جىمىسقى دامەسى ونىڭ دىرىلدەگەن داۋسى 1936 جىلى بەرلين وليمپياداسىنداعى دوستىق پەن ءادىل ويىننىڭ قاسيەتتەرىن دارىپتەگەن كەزدە انىق اڭعارىلدى. ويتكەنى ول گيتلەر مەن گەرينگتىڭ قاسىنداعى ءساندى ورىندا ك ۇلىپ وتىرعان-دى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعاننان بەرى ويىنداردىڭ وڭ اسەرىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. 1964 جىلعى توكيو وليمپياداسى جاپوندىقتار ءۇشىن وتە ماڭىزدى بولدى. بۇل ەكونوميكالىق جاڭعىرۋدى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە ساياسي قۇرمەتتى دە ءبىلدىردى. جاپونيا سودان بەرى ازياداعى ميلليونداعان قاندى ولىمگە جاۋاپتى ميليتاريستىك جىرتقىش ەمەس، بۇكىل الەمگە اشىق دامىعان دەموكراتيالىق ەل رەتىندە تانىلدى.

وسىعان ۇقساس 1988 جىلعى سەۋل وليمپياداسىن دا مىسالعا كەلتىرە الامىز. تالاي جىل جاپونيانىڭ يمپەريالىق قاتال باسقارۋىنان، قانقۇيلى كورەي سوعىسىنان جانە ونداعان جىلعا سوزىلعان اسكەري ديكتاتۋرادان كەيىن وڭتۇستىك كورەيا باسەكەلى سايلاۋ وتەتىن، اشىق ەركىن ءباسپاسوزى، ماقتانىش پەن وپتيميزمگە تولى جاس تۇرعىندارى بار اشىق قوعام رەتىندە قالىپتاستى. كورەيلەر حالىقارالىق دارەجەگە لايىقتى ەدى. سەۋل ويىندارى ناعىز مەرەكەگە اينالدى.

وسىنداي سيرەك جاعدايلاردان باسقا، وليمپيادانى اقتاۋ قيىن. ءجۇرۋ، جالاۋشا جەلبىرەتۋ، فورما كيگەن جامبوريلەر – ءحىح عاسىرداعى اناحرونيزم. بۇل حالقى ءوز باسشىلارىن سايلاۋعا قۇقىعى جوق، تەك ولاردى ماداقتاۋعا مىندەتتى ەلدەردە ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعان. سولتۇستىك كورەيا – بۇل ءىستىڭ بۇرىنعى شەبەرى. بىراق جاساندى قارعا تولى سۋبتروپيكالىق كۋرورتتا وتكەن ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ 2014 جىلعى قىسقى وليمپيا ويىندارى ونىڭ اۆتوريتارلىق بيلىگىنە تاعزىم رەتىندە كورىندى. قىتاي ۇلتشىلدىعىنىڭ بەدەلى سانالاتىن 2008 جىلعى بەيجىڭ ويىندارى كۋبەرتەنگە قاراعاندا، ماۋراستىڭ جۇرەگىنە جاقىن.

2004 جىلى گرەكيا سەكىلدى كەدەي ەلدە وليمپيادادان كەيىن كوپ قارىز بەن ءارامشوپ وسكەن قاڭىراعان ستاديوندار قالدى. ال باي ەلدەر شىنىمەن دە 1996 جىلى اتلانتادا نەمەسە 2012 جىلى لوندوندا جۇمسالعان شىعىنعا مۇقتاج ەمەس. تەك ءبارىبىر سالىنۋى كەرەك ينفراقۇرىلىمعا قاراجات بولگەندى عانا سىلتاۋراتۋعا بولادى.

توكيوعا 2021 جىلى وليمپيادا قاجەت ەمەسى انىق. وليمپيادا جورىعى ءجۇرىپ جاتىر، ءتىپتى كەيبىر ەلدەر بانكروتقا ۇشىراپ جاتسا دا، باسقالار مول اقشا تابادى. حوك افينا وليمپياداسىنان 985 ميلليون ەۋرو (1،2 ميلليارد دوللار) پايدا ءتۇسىردى. وليمپيادا شەنەۋنىكتەرىنىڭ سەۋلدە سەرۋەندەپ جۇرگەنىن كورگەنىم ەسىمدە. ولار قانشالىقتى كەدەي ەلدەن كەلسە، پلاتينا ساعاتتارى سونشالىقتى ۇلكەن بولاتىن.

وليمپيا ويىندارى حوك ءۇشىن دە، دەمەۋشىلەر ءۇشىن دە، جەكەمەنشىك قۇرىلىس سالۋشىلار ءۇشىن دە، كەيدە جەمقور ساياساتكەرلەر ءۇشىن دە ۇلكەن بيزنەس. مىنە، وليمپيادا سولارعا ارنالعان. بيىل وليمپيادا كوميتەتىنىڭ مىڭداعان شەنەۋنىكتەرى توكيوداعى قىمبات قوناقۇيلەردىڭ فويەلەرىنە جينالادى. ولار كەلەسى ەلگە كەتكەننەن كەيىن، بەكەرگە سالىنعان ۇلكەن ستاديوندار مۇنداي ۇلكەن باسەكەلەردى وتكىزۋدىڭ ءتيىمسىز ەكەنىنىڭ دالەلى رەتىندە قالادى.

 

يان بۋرۋما،

كوپتەگەن كىتاپتىڭ، سونىڭ ىشىندە Murder in Amsterdam: The Death of Theo Van Gogh and the Limits of Tolerance، Year Zero: A History of 1945، A Tokyo Romance: A Memoir، and، most recently، The Churchill Complex: The Curse of Being Special، From Winston and FDR to Trump and Brexit كىتاپتارىنىڭ اۆتورى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

«ساتەمىر حان» كىم؟

رۋحانيات • بۇگىن، 23:30

«ەسىل وزەن»

ونەر • بۇگىن، 23:22

تسەنزور دەگەن بولعان...

قوعام • بۇگىن، 23:12

تاسادا قالعان تۇلعا

تاريح • بۇگىن، 22:55

ساحنا سۋرەتكەرى

ونەر • بۇگىن، 22:30

ەرتەڭ ۇكىمەت وتىرىسى وتەدى

ۇكىمەت • بۇگىن، 15:00

ۇقساس جاڭالىقتار