رۋحانيات • 15 ماۋسىم، 2021

قۇندى جادىگەرلەرمەن قاۋىشتىرعان جوبا

45 رەت كورسەتىلدى

«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى بويىنشا قىزىلوردا وب­لىس­­تىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى باستاعان «قۇندى جادىگەر» جوبا­سى­نىڭ جاڭالىعى كوپ بولىپ تۇر. سىر ەلىندەگى اۋليە-انبيەلەر، احۋن-يشاندار، بيلەر مەن باتىرلار پايدالانعان، حالىق قاسيەتتى سانايتىن دۇنيەلەردى زەرتتەۋ مەن ناسيحاتتاۋ­دى كوزدەگەن يدەيا اۆتورى – وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزە­يى­­نىڭ قىزمەتكەرى اسحات سايلاۋ.

كونەدەن جەتكەن ءسوز «قىرىق مولدانىڭ قاسيەتى ءبىر ماقسۇمدا بار. ال قىرىق ماقسۇمنىڭ ءىلىمى ءبىر احۋننىڭ بويىنان تابىلعان. قىرىق احۋننىڭ ءبىلىمى، قاسيەتى ءبىر يشاندا بولىپتى» دەگەن دەرەك ايتادى. ال سىر بويىندا ەلدى اۋزىنا قاراتقان، جۇرتىن جاقسى ىسكە باستاعان ەلۋگە جۋىق يشان ءومىر سۇرگەنى بەلگىلى.

رەسەي يمپەرياسى ءۇشىن سىر بويى تۇتاس تۇركىستان ولكەسىنە اشىلاتىن تەرەزە بولدى. ءوڭىردىڭ وسىنداي اسكەري-ستراتەگيالىق ماڭىزىن جەتە تۇسىنگەن پات­شا­­لىق رەسەي گارنيزوندار مەن بە­­كىنىستەر سالۋ، اسكەري-اكىم­شى­لىك باسقارۋدى ەنگىزۋمەن بىر­گە ميسسيونەرلىك باعىتتى دا قا­تار الىپ وتىردى. وسىنداي ال­ماعايىپ كەزەڭدە جەرگىلىكتى جۇرت جات ءدىننىڭ جەتەگىنە ەرىپ كەت­پەۋى ءۇشىن يشاندار بارىن سالدى. تىڭ جوبانى قولعا العان­دار ءدىن قايراتكەرلەرىنىڭ وسىنداي قىزمەتىن كەيىنگى ۇرپاققا تانىس­تىرۋدى كوزدەيدى.

چ

جوبا باستالعالى بەرى مارال يشاننىڭ ۇلى قالقاي يشاننان قالعان ءبىراز جادىگەر تابىلدى. باعداتتا 25 جىل وقىپ، 12 پاننەن شاتىرحات العان قالقايدىڭ ءبىر بالاسى ءابدىراحمان ماقسىمنان ابدۋلحاميت تۋادى. ەل اراسىندا ءاميت يشان اتانىپ كەتكەن ابدۋلحاميتتىڭ ەسىمى وسمان يم­پەرياسىنىڭ داڭقتى سۇلتانى II ابدۋل-حاميت قۇرمەتىنە قو­يىلعان. ابدىراحمانمەن جان قيىس­پاس دوس بولعان II ابدۋل-حا­ميت ونى ستامبۋلعا يمامدىققا شاقىرىپتى دەسەدى. دوسىنىڭ بۇل قولقاسىن ورىنداي الماعان ءابدىراحمان كەيىن ءوزى ۋادە ەتكەندەي ءبىر بالاسىنا ونىڭ ەسى­مىن قويىپتى. «كيەلى مۇرا» جو­باسى بارىسىندا سۇلتان ەسى­مىن يەلەنگەن ءاميت يشان ۇرپاق­تا­رى­نان «تالفيك ال-احبار ۆا تال­كيح ال-اسار في ۆاكان» ات­تى كىتاپ تا­بىلدى. مۇسىلمان ءدى­نى­نىڭ كورنەكتى وكىلى، تاريحشى مۇحاممەد مۇرات ءرامزيدىڭ (1855-1934 جج) رەسەي يمپەريا­سىندا ءومىر سۇرگەن تۇركىلەر تاري­حىنا ارنالعان بۇل ەڭبەگى – وتە سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتار قا­تارىنا ەنگەن اسا قۇندى قازىنا. 1908 جىلى ورىنبورداعى «كا­رى­موۆ، قۇسايىنوۆ جانە ك» باس­پاسىنان جارىق كورگەن كىتاپ كوپ ۇزاماي «اۆتوردىڭ حريس­تيان­دار الەمىنە جانە جالپى ورىستىڭ بارىنە ارام پيعىلىن، جەككورۋشىلىگىن دالەلدەيدى» دەگەن جەلەۋمەن تاركىلەنەدى. الايدا تۇركىلەردىڭ شىعۋى مەن دامۋ تاريحىن، ەدىل بۇلعارياسىنىڭ موڭعولدار جاۋلاعانعا دەيىنگى كەزەڭىن، موڭعولداردىڭ يسلامدى قابىلداۋىن، يۆان گروزنىي قازاندى جاۋلاپ العانعا دەيىنگى وقيعالاردى سۋرەتتەيتىن كىتاپ شىعىس ەلدەرىنە تەز تاراپ كەتەدى.

– قازىر وسى كىتاپتىڭ كوشىر­مەسىن الدىق. جالپى مۇحاممەد مۇرات ءرامزي ءبىزدىڭ مۇستافا شوقاي سياقتى تۇرىك بىرلىگىن كوك­سەگەن اسا كورنەكتى تۇلعا بولعان. رەسەيدەن قاشىپ، شىڭجاڭدا قايتىس بولعان. قىزىلوردادان تابىلىپ وتىرعان تاريحي تۋىن­دى ءاميت يشان مەن ءرامزي سە­كىلدى عۇلامالاردىڭ ارالاسىپ تۇر­عاندىعىن كورسەتەدى. تاعى ءبىر قىزىق دەرەك، 2002 جىلى بۇل كىتاپ يوردانيادا قايتا باسى­لىپ شىقتى. ارابتاردىڭ بۇل تۋىن­دىعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعانى دا تاڭعالارلىق، – دەيدى اسحات سايلاۋ.

«قۇندى جادىگەردىڭ» تاعى ءبىر تابىسى – قۇلبولدى يشاننىڭ شا­پانى مەن شەجىرەسى. جۇرت تا­بارىككە تالاپ الىپ كەتە بەرگە­سىن ۇر­پاقتارى شاپاندى سوگىپ، كى­لەمگە تىگىپ قويىپتى. ال ءمادينا قالاسىندا جازىلعان شەجىرە ازىرەت – ءالىنىڭ بالاسى مۇحامەت-قانافيادان باستالىپ، 1901 جى­لى مەككەدەن قاجىلىقتان قايت­قان ساپاردا اللانىڭ امانات جا­نىن كەمە ۇستىندە تاپسىرعان قۇلبولدى نەمەرەسى ابدىقالىق ماقسىمعا دەيىن سوزىلادى. تە­ڭىزشىلەر سالتىنا ساي قارا تەڭىزگە تاستالعان ماقسىمنىڭ دەنەسى كە­مەدەن قالماي ءجۇزىپ، جاعاعا بىر­گە شىعىپتى دەسەدى. سۇيەگى سول جەرگە قويىلعان باۋىرلارىنا كە­يىننەن اعايىندارى بارىپ، قۇران وقىتىپ قايتادى.

ى

– قۇلبولدى يشاننىڭ ۇلى پازىل دا ءوز زامانىنىڭ ءىلىمدى تۇل­عاسى، يشان بولعان ادام. ونىڭ ايەلى توعجان – اتاقتى شوڭ ءبيدىڭ ۇرپاعى. وسى جەردە بۇل كىسىنى ابايدىڭ توعجانىمەن شاتاستىرىپ جۇرگەندەر بار ەكەنىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. بۇل تۇبىرىمەن قاتە. بۇل تۋرالى ەرتەرەكتە ايتىل­عان دەرەكتەر دە بار. وسى توع­جان انامىزدان دا قالعان دۇنيە­دەن قازىرگى بارى كەزىندە جاساۋ رەتىندە بەرىلگەن وزەگى تەمىر، سىر­تى كۇمىسپەن كۇپتەلگەن قانت شاپ­قىش، – دەيدى تاريحشى.

جوبا اياسىندا تابىلىپ جات­قان زاتتاردىڭ ءبارى – ۇرپاق­تارى­نىڭ قولىندا ساقتالىپ كەلە جات­قان جادىگەرلەر. «قۇندى جادى­گەر» ­كوپ­كە بەلگىسىز وسى قۇندىلىق­تار­دى جۇرتقا تانىستىردى.

ءدىن قايراتكەرلەرىمەن قاتار، ەل قورعاعان باتىرلار ۇستاعان دۇ­نيەلەر دە تابىلدى. جوبا اۆتور­لارى جىل سوڭىندا وسى قۇن­دىلىقتار كوشىرمەلەرىنەن كورمە جاساپ، ارنايى كىتاپ شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىر.

 

قىزىلوردا

 

سوڭعى جاڭالىقتار

«ساتەمىر حان» كىم؟

رۋحانيات • كەشە

«ەسىل وزەن»

ونەر • كەشە

تاسادا قالعان تۇلعا

تاريح • كەشە

ساحنا سۋرەتكەرى

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار