كونەدەن جەتكەن ءسوز «قىرىق مولدانىڭ قاسيەتى ءبىر ماقسۇمدا بار. ال قىرىق ماقسۇمنىڭ ءىلىمى ءبىر احۋننىڭ بويىنان تابىلعان. قىرىق احۋننىڭ ءبىلىمى, قاسيەتى ءبىر يشاندا بولىپتى» دەگەن دەرەك ايتادى. ال سىر بويىندا ەلدى اۋزىنا قاراتقان, جۇرتىن جاقسى ىسكە باستاعان ەلۋگە جۋىق يشان ءومىر سۇرگەنى بەلگىلى.
رەسەي يمپەرياسى ءۇشىن سىر بويى تۇتاس تۇركىستان ولكەسىنە اشىلاتىن تەرەزە بولدى. ءوڭىردىڭ وسىنداي اسكەري-ستراتەگيالىق ماڭىزىن جەتە تۇسىنگەن پاتشالىق رەسەي گارنيزوندار مەن بەكىنىستەر سالۋ, اسكەري-اكىمشىلىك باسقارۋدى ەنگىزۋمەن بىرگە ميسسيونەرلىك باعىتتى دا قاتار الىپ وتىردى. وسىنداي الماعايىپ كەزەڭدە جەرگىلىكتى جۇرت جات ءدىننىڭ جەتەگىنە ەرىپ كەتپەۋى ءۇشىن يشاندار بارىن سالدى. تىڭ جوبانى قولعا العاندار ءدىن قايراتكەرلەرىنىڭ وسىنداي قىزمەتىن كەيىنگى ۇرپاققا تانىستىرۋدى كوزدەيدى.
جوبا باستالعالى بەرى مارال يشاننىڭ ۇلى قالقاي يشاننان قالعان ءبىراز جادىگەر تابىلدى. باعداتتا 25 جىل وقىپ, 12 پاننەن شاتىرحات العان قالقايدىڭ ءبىر بالاسى ءابدىراحمان ماقسىمنان ابدۋلحاميت تۋادى. ەل اراسىندا ءاميت يشان اتانىپ كەتكەن ابدۋلحاميتتىڭ ەسىمى وسمان يمپەرياسىنىڭ داڭقتى سۇلتانى II ابدۋل-حاميت قۇرمەتىنە قويىلعان. ابدىراحمانمەن جان قيىسپاس دوس بولعان II ابدۋل-حاميت ونى ستامبۋلعا يمامدىققا شاقىرىپتى دەسەدى. دوسىنىڭ بۇل قولقاسىن ورىنداي الماعان ءابدىراحمان كەيىن ءوزى ۋادە ەتكەندەي ءبىر بالاسىنا ونىڭ ەسىمىن قويىپتى. «كيەلى مۇرا» جوباسى بارىسىندا سۇلتان ەسىمىن يەلەنگەن ءاميت يشان ۇرپاقتارىنان «تالفيك ال-احبار ۆا تالكيح ال-اسار في ۆاكان» اتتى كىتاپ تابىلدى. مۇسىلمان ءدىنىنىڭ كورنەكتى وكىلى, تاريحشى مۇحاممەد مۇرات ءرامزيدىڭ (1855-1934 جج) رەسەي يمپەرياسىندا ءومىر سۇرگەن تۇركىلەر تاريحىنا ارنالعان بۇل ەڭبەگى – وتە سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتار قاتارىنا ەنگەن اسا قۇندى قازىنا. 1908 جىلى ورىنبورداعى «كارىموۆ, قۇسايىنوۆ جانە ك» باسپاسىنان جارىق كورگەن كىتاپ كوپ ۇزاماي «اۆتوردىڭ حريستياندار الەمىنە جانە جالپى ورىستىڭ بارىنە ارام پيعىلىن, جەككورۋشىلىگىن دالەلدەيدى» دەگەن جەلەۋمەن تاركىلەنەدى. الايدا تۇركىلەردىڭ شىعۋى مەن دامۋ تاريحىن, ەدىل بۇلعارياسىنىڭ موڭعولدار جاۋلاعانعا دەيىنگى كەزەڭىن, موڭعولداردىڭ يسلامدى قابىلداۋىن, يۆان گروزنىي قازاندى جاۋلاپ العانعا دەيىنگى وقيعالاردى سۋرەتتەيتىن كىتاپ شىعىس ەلدەرىنە تەز تاراپ كەتەدى.
– قازىر وسى كىتاپتىڭ كوشىرمەسىن الدىق. جالپى مۇحاممەد مۇرات ءرامزي ءبىزدىڭ مۇستافا شوقاي سياقتى تۇرىك بىرلىگىن كوكسەگەن اسا كورنەكتى تۇلعا بولعان. رەسەيدەن قاشىپ, شىڭجاڭدا قايتىس بولعان. قىزىلوردادان تابىلىپ وتىرعان تاريحي تۋىندى ءاميت يشان مەن ءرامزي سەكىلدى عۇلامالاردىڭ ارالاسىپ تۇرعاندىعىن كورسەتەدى. تاعى ءبىر قىزىق دەرەك, 2002 جىلى بۇل كىتاپ يوردانيادا قايتا باسىلىپ شىقتى. ارابتاردىڭ بۇل تۋىندىعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعانى دا تاڭعالارلىق, – دەيدى اسحات سايلاۋ.
«قۇندى جادىگەردىڭ» تاعى ءبىر تابىسى – قۇلبولدى يشاننىڭ شاپانى مەن شەجىرەسى. جۇرت تابارىككە تالاپ الىپ كەتە بەرگەسىن ۇرپاقتارى شاپاندى سوگىپ, كىلەمگە تىگىپ قويىپتى. ال ءمادينا قالاسىندا جازىلعان شەجىرە ازىرەت – ءالىنىڭ بالاسى مۇحامەت-قانافيادان باستالىپ, 1901 جىلى مەككەدەن قاجىلىقتان قايتقان ساپاردا اللانىڭ امانات جانىن كەمە ۇستىندە تاپسىرعان قۇلبولدى نەمەرەسى ابدىقالىق ماقسىمعا دەيىن سوزىلادى. تەڭىزشىلەر سالتىنا ساي قارا تەڭىزگە تاستالعان ماقسىمنىڭ دەنەسى كەمەدەن قالماي ءجۇزىپ, جاعاعا بىرگە شىعىپتى دەسەدى. سۇيەگى سول جەرگە قويىلعان باۋىرلارىنا كەيىننەن اعايىندارى بارىپ, قۇران وقىتىپ قايتادى.
– قۇلبولدى يشاننىڭ ۇلى پازىل دا ءوز زامانىنىڭ ءىلىمدى تۇلعاسى, يشان بولعان ادام. ونىڭ ايەلى توعجان – اتاقتى شوڭ ءبيدىڭ ۇرپاعى. وسى جەردە بۇل كىسىنى ابايدىڭ توعجانىمەن شاتاستىرىپ جۇرگەندەر بار ەكەنىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. بۇل تۇبىرىمەن قاتە. بۇل تۋرالى ەرتەرەكتە ايتىلعان دەرەكتەر دە بار. وسى توعجان انامىزدان دا قالعان دۇنيەدەن قازىرگى بارى كەزىندە جاساۋ رەتىندە بەرىلگەن وزەگى تەمىر, سىرتى كۇمىسپەن كۇپتەلگەن قانت شاپقىش, – دەيدى تاريحشى.
جوبا اياسىندا تابىلىپ جاتقان زاتتاردىڭ ءبارى – ۇرپاقتارىنىڭ قولىندا ساقتالىپ كەلە جاتقان جادىگەرلەر. «قۇندى جادىگەر» كوپكە بەلگىسىز وسى قۇندىلىقتاردى جۇرتقا تانىستىردى.
ءدىن قايراتكەرلەرىمەن قاتار, ەل قورعاعان باتىرلار ۇستاعان دۇنيەلەر دە تابىلدى. جوبا اۆتورلارى جىل سوڭىندا وسى قۇندىلىقتار كوشىرمەلەرىنەن كورمە جاساپ, ارنايى كىتاپ شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىر.
قىزىلوردا
