ەكولوگيا • 15 ماۋسىم، 2021

ەكولوگيانى قورعاۋ – ورتاق مىندەت

17 رەت كورسەتىلدى

بىلتىر اۋاعا تاراعان لاستاۋشى زاتتار شىعارىندىسى - 2،5 ملن، ال توگىندىلەر 1،1 توننانى قۇراعان. اسىرەسە، تەمىرتاۋ، نۇر-سۇلتان، الماتى، اقتوبە، اتىراۋ، وسكەمەن، قاراعاندى، بالقاش، جەزقازعان قالالارىندا اتموسفەرالىق اۋانىڭ لاستانۋى جوعارى دەڭگەيدەبولعان. جالپى وسى ۋاقىتقا دەيىن ەلىمىزدە 125 ملن تونناقاتتى تۇرمىستىق قالدىق جينالعان. بۇل تۋرالى ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ حالىق الدىنداعى ەسەپ بەرۋ جيىنىندا ايتتى.

شەشىلمەيتىن تۇيتكىلگە اينالعان قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى وڭدەۋ دەڭگەيى 2019 جىلعى 15 پايىزدان بىلتىر 18،3 پايىزعا دەيىن ۇلعايعان. از دا بولسا العا جىلجۋ بار.

«وڭىرلەردەگى ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ماقساتىندا ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى قوعامدىق بەلسەندىلەرمەن جانە تۇرعىندارمەن بىرلەسە تالقىلاي وتىرىپ، 17 جول كارتاسى بەكىتىلدى. كارتادا گازداندىرۋ، قوعامدىق كولىكتى گازعا اۋىستىرۋ، قالالاردى جاسىلداندىرۋ جانە تاعى دا باسقا ماسەلەلەر قاراستىرىلعان. ولاردى جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەسىندە قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ دەڭگەيىن قازىرگى 18-دەن 30 پايىزعا كوبەيتىپ، 24 جاڭا پوليگون سالۋ، لاستانعان تاريحي جەرلەردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جانە جويۋ، 12 كارىز تازالاۋ كەشەنىن قايتا جوندەۋدەن وتكىزۋ مۇمكىن بولماق. ەل بو­يىنشا بارلىعى 485 شارانى اتقارۋ كوزدەلىپ وتىر. I توقسان قورىتىندىسى بويىنشا ءبىز قوعام وكىلدەرىمەن كەزدەستىك. سول كەزەڭدە قاراستىرىلعان 70 شارانىڭ 42-ءسى ورىندالدى. قالعان جوبالار بويىنشا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە»، دەدى مينيستر.

قازىر ءىرى كومپانيالار مەن زاۋىتتاردىڭ اۋانى لاستاۋى باستى تۇيتكىلگە اينالىپ وتىرعانى بەلگىلى. ۆەدومستۆو باسشىسى بۇل ماسەلەگە دە كەڭىنەن توقتالدى. ونىڭ سوزىنشە، بىرقاتار مەكەمەمەن اۋاعا تارايتىن زياندى قالدىقتار دەڭگەيىن تومەندەتۋ بويىنشا كەلىسىم جاسالعان.

«الماتىداعى جەس-2-ءنى جاڭعىرتۋ شەشىمى قابىلدانىپ، جەس-3-ءتى گازعا اۋىس­تىرۋ جۇمىستارى باستالدى. قاراعان­دىدا «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» كاسىپور­نىنا 2025 جىلعا دەيىن اۋاعا لاس زاتتاردى شىعارۋدى 30 پايىزعا ازايتۋدى مىندەتتەدىك. سونداي-اق تەمىرتاۋ قالاسى ماڭايىنا 500 مىڭ تال وتىرعىزىلادى. «قازاقمىس سمەل­تينگ» جشس-ءنىڭ جەزقازعان مىس بالقىتۋ زاۋىتى جاڭا كۇكىرت قىشقىلى تسەحىن سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل كۇكىرت ديوكسيدى شىعارىندىلارىن 3 ەسەگە – 60-تان 20 تونناعا دەيىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى»، دەيدى م.مىرزاعاليەۆ.

سونىمەن قاتار اقتوبە وبلىسىنداعى فەر­روقورىتپا زاۋىتىن جاڭعىرتۋ جانە تسەح­تى قايتا جوندەۋ ناتيجەسىندە لاس زات­تار­دىڭ تاراۋى 30 پايىزعا ازايماق. شىعىس قازاقستانداعى «قازتسينك» جشس-مەن دە وسىن­داي كەلىسىم جاسالعان. مينيستر ءوز بايان­داماسىندا كوپتەن بەرى قوعام تالقىسى­نا تۇسكەن Waste to Energy قالدىقتاردى ەنەر­گەتيكالىق كادەگە جاراتۋ تەتىگى ەنگىزى­لەتىنىن دە ايتتى. قوقىس جاعاتىن زاۋىت سالۋ ءۇشىن التى قالا تاڭداپ الىنعان – نۇر-سۇلتان، اقتوبە، الماتى، شىمكەنت، قاراعاندى جانە وسكەمەن. «اكىمدىكتەر زاۋىتتار سالۋ ءۇشىن جەر ۋچاسكەلەرىن ءبولدى. ەنەرگيا بەرۋشى ۇيىم ەلەكتر جەلىسىنە قوسۋدىڭ جاقىن نۇكتەلەرىن انىقتادى. ەنەرگو ءوندىرۋشى مەكەمەلەردىڭ تىزبەسىن ايقىنداۋ ءۇشىن اۋكتسيون وتكىزۋگە قۇجاتتار قابىلداۋ باستالدى. ەكىنشى جارتىجىلدىقتا قورىتىندى شىعارامىز. رۇقسات ەتىلمەگەن قوقىستار ماسەلەسى دە نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى. عارىشتىق مونيتورينگ اياسىندا جىل سايىن 8 مىڭعا جۋىق قوقىس ۇيىندىلەرى انىقتالادى. بۇل رەتتە زاڭسىز قوقىس ۇيىندىلەرى ماسەلەسىن جۇيەلى شەشۋ ءۇشىن جاڭا ەكولوگيا كودەكسىندە قوقىس شىعاراتىن كولىكتەرگە GPS-داتچيكتەرىن مىندەتتى تۇردە ورناتۋ ماسەلەسى كوزدەلگەن. قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋمەن جانە كادەگە جاراتۋمەن اينالىساتىن كاسىپورىندار ءۇشىن ليتسەنزيالاۋ، قوقىس شىعاراتىن ۇيىمدار ءۇشىن حابارلاما جاساۋ ءتارتىبى ەنگىزىلدى»، دەدى مينيستر.

ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى باعىتى – سۋ شارۋاشىلىعى دا مينيسترلىك نازارىنان تىس قالماپتى. «قازىرگى ۋاقىتتا ەلدەگى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جاعدايى ەكونوميكا سالالارىن دا، حالىقتىڭ تالابىن دا ازىرشە قاناعاتتاندىرادى»، دەگەن مينيستر بۇل سالادا پروبلەمالار بارىن دا ايتا كەتتى. ء«بىرىنشىسى – وزەن اعىسىنىڭ تومەندەۋى جانە سۋ تۇتىنۋدىڭ ءوسۋى سالدارىنان ورتا جانە ۇزاق مەرزىمدى كەزەڭدە ەلدى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بولجامدى ازايۋى. ەكىنشىسى – ارنالار مەن يرريگاتسيالىق جۇيەلەردىڭ قاتتى توزۋىنان تاسىمالداۋ كەزىندە سۋدىڭ جوعارى شىعىنى. مىسالى، اۋىل شارۋاشىلىعىندا سۋ شىعىندارى 44 پايىزعا دەيىن جەتەدى. ولاردى قىسقارتۋ ءۇشىن ارنالاردى جوندەۋ جانە اۆتوماتتاندىرىلعان باسقارۋدى ەنگىزۋ تالاپ ەتىلەدى. تاعى ءبىر ماسەلە – ءتاريفتىڭ تومەندىگى، ينفراقۇرىلىمعا ينۆەستيتسيالاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى مەن مامان تاپشىلىعى. ءبىزدىڭ الدىمىزدا سۋ بالانسىن ساقتاۋ، سۋارمالى جەرلەردى 1 ملن 600 مىڭ گەكتاردان 3 ملن گەكتارعا دەيىن ۇلعايتۋ ءۇشىن جاڭا يرريگاتسيالىق جۇيەلەر سالۋ، سۋ شارۋاشىلىعى ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋ، تسيفرلاندىرۋ، سۋدى ۇنەمدەۋ، كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ سىندى ماڭىزدى مىندەتتەر تۇر»، دەدى مينيستر.

بىزگە سۋدىڭ 45 پايىزى قىتايدان، ورتا­لىق ازيا ەلدەرىنەن جانە رەسەيدەن ترانس­شە­كارالىق وزەندەر ارقىلى كەلەدى. قازىر سۋدىڭ از تسيكلىنا تاپ بولىپ وتىرعاندىقتان، ۆەگە­تاتسيالىق كەزەڭدى وتكىزۋ ماقساتىندا توقتاعۇل سۋ قويماسىنان قوسىمشا 330 ملن تەكشە مەتر سۋ جىبەرۋ تۋرالى قىرعىز تاراپىمەن كەلىسىم جاسالىپتى. سونداي-اق تاجىك جانە وزبەك تاراپتارىمەن بىرلەسىپ «باحري توچيك» سۋ قويماسىنىڭ جۇمىس رەجىمى بويىنشا كەلىسىمدەر جۇرگىزىلىپ جاتقانى دا ايتىلدى.

باس ەكولوگ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن 2 ملرد اعاش وتىرعىزىلاتىنىن، وسى ماقساتتا كەشەندى جوسپار بەكىگەنىن، قازىرگە دەيىن 26،1 مىڭ گەكتار اۋماققا 80،5 ملن ءتۇپ تال وتىرعىزىلعانىن جەتكىزدى. ەگەر مينيستر ايتقان جوسپار سوڭىنا دەيىن جۇزەگە اسسا، 2030 جىلعا تامان ەلدىڭ ورمان القابى 5 پايىزعا ۇلعايماق.

«ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاعان تابانىنا سەكسەۋىل وتىرعىزۋ دا – وزەكتى ماسەلە. 1990 جىلدان 2021 جىلعا دەيىن 195 مىڭ گەكتار اۋماققا سەكسەۋىل ەگىلدى. بىرنەشە اپتا بۇرىن ەكسپەديتسيا ەگىلگەن سەكسەۋىلدەرگە تەكسەرىس جۇرگىزدى. ءوزى ءوسىپ تۇرعان جەرلەردى قوسا العاندا اۋماعى 337 مىڭ گەكتارعا جەتەدى. 2021-2030 جىلدار ارالىعىندا 1،1 ملن گەكتار اۋماققا سەكسەۋىل ەگەمىز دەپ وتىرمىز»، دەدى مينيستر.

بىلتىر الماتىعا «سۋلپاك» دۇكەنى الدىنداعى زاڭسىز كەسىلگەن 11 اعاشتىڭ داۋىنان كەيىن ايىپپۇل دا ءوسىپتى. ەندى قىزىل كىتاپقا ەنگەن ءاربىر اعاشتى زاڭسىز كەسكەنى ءۇشىن ايىپ­تى ازامات بۇرىنعىداي 6 ەمەس، 1000 اەك كولەمىندە ايىپپۇل تولەيدى. بۇعان قوسا، اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق كودەكسكە دە وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن. سونداي-اق ۆەدومستۆو وسىمدىكتەر دۇنيەسىن قورعاۋ، ونىڭ ءوسىمىن مولايتۋ جانە پايدالانۋ جونىندەگى بارلىق ماسەلەنى زاڭنامالىق تۇرعىدان وڭتايلاندىرۋ ماقساتىندا «وسىمدىكتەر دۇنيەسى تۋرالى» زاڭ جوباسىن دايىنداپتى. قازىر ول ءماجىلىس قاراۋىندا جاتىر.

مينيستر جيىن سوڭىندا ەكولوگيالىق تۋريزمگە دە توقتالدى. قوعامنىڭ پىكىرىن ەسكەرە وتىرىپ جوسپار ازىرلەنىپ، ۇلتتىق پاركتەر جانىنان قوعامدىق كەڭەستەر قۇرىلدى، دەدى م.مىرزاعاليەۆ. الماتى وبلىسىنداعى 4 ءىرى ۇلتتىق پارك بويىنشا ينۆەستورلار دا انىقتالعان. ولاردىڭ رەتى مىناداي: «كولساي كولدەرى» مۇتپ – «اتىراۋ-رەنت» جشس، «شارىن» مۇتپ – QazaqGeography رقب، «التىن-ەمەل» مۇتپ – QazaqGeography رقب، «ىلە-الاتاۋ» مۇتپ – «تۋرانگا گرۋپپ» جشس.

الماتى وڭىرىندەگى ۇلتتىق پاركتەر بو­يىنشا 31،5 ملرد تەڭگە كولەمىندەگى جەكە ينۆەستيتسيانى تارتۋدىڭ ارقاسىندا 11 زاماناۋي ۆيزيت-ورتالىق، 5 ەكو-وتەل، 28 گلەمپينگ، 8 كەمپينگ، 4 ەتنو-اۋىل بوي كوتەرمەك. ۇلتتىق پاركتەردىڭ دەمالۋ جۇكتەمەسىن ەسكەرە وتىرىپ، مينيسترلىك 2 ملن-نان استام تۋريست كەلەدى دەپ كۇتەدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

شىعىس «قىزىل» ايماقتا

ايماقتار • كەشە

تسيفرلى تەڭگە جوباسى تالقىلاندى

ەكونوميكا • 23 شىلدە، 2021

اقپاراتتىق حابارلاما

ەگەمەن قازاقستان • 23 شىلدە، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار