ونەر • 14 ماۋسىم، 2021

الاشقا اتى كەتكەن ابىل كۇيشى

72 رەت كورسەتىلدى

ءحىح عاسىردا قازاقتىڭ كەڭ-بايتاق دالاسىندا ۇلتتىق مۋزىكا ونەرىندە وزىندىك تىڭ مەكتەپ قالىپتاستىرعان ءىرى تۇلعالار از بولعان جوق.  سونىڭ ءبىرى ماڭعىستاۋ كۇيشىلىك مەكتەبىنىڭ ءىرى تۇلعاسى – ابىل تاراق ۇلى.

ابىل تاراق ۇلى 1820 جىلى جەلتاۋ دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلەدى. اكەسى تاراق توڭىرەگىنە سىيلى، ورتا داۋلەتتى ادام بولعان. اكادەميك احمەت جۇبانوۆتىڭ «عاسىرلار پەرنەسى» ەڭبەگىندە ابىلدىڭ اكەسى تاراق تۋرالى مىناداي دەرەك كەل­تىرىل­گەن.

«تاراقتىڭ ءوزى ايتارلىقتاي ىسىمەن كوزگە تۇسپەگەن. ول اتا جولى بويىنشا ات جالىن تارتىپ مىنگەننەن باس­تاپ، نايزاگەر، قىلىش سەرمەۋ، وق اتۋ تاسىل­دەرىن جەتىك ءبىلدى. ول دالا حالقىنا ءتان باتىرلىق قاسيەتتەردەن قۇرالاقان ەمەس، سونداي-اق ازداپ بولسا دا دومبىرا تارتا ءبىلدى. ودان بولەك اۋىل اراسىندا سىيلى، قۇر­مەتتى ادام بولدى». ال اناسى تارازى اۋىل اراسىندا ءانشى بولسا كەرەك. ول تۋرالى دا اكادەميك احمەت جۇبانوۆ: «ول بويجەتكەن كەزىندە قىز ۇزاتۋ تويلارىندا جاقسى ءان سالاتىن. سول ءۇشىن ويماۋىت-جەلتاۋدىڭ ءبىرسىپىرا جىگىتتەرى تارازىعا كوز سالىپ، عاشىق بولىپ، ونى العىسى كەلدى. بىراق ول تال­بەسىكتەن تاراقپەن اتاستىرىلىپ قويعان سوڭ، ەشكىمگە مۇمكىندىك بۇيىر­مادى. تارازى كىشكەنتاي ابىلدى الديلەپ وتى­رىپ، ۇشى-قيىرى جوق كوپ اندەر مەن بەسىك جىرلارىن ايتاتىن»، دەيدى.

ابىلدىڭ نەگىزگى ازان شاقىرىپ قوي­عان شىن ەسىمى – ابىلاي.

ابىلدىڭ اتا-تەگىن شەجىرەمەن وربى­تەر بولساق، «اداي – قۇدايەكە – قوساي – بايبول – ەسەنعۇل – قوڭىر – قارابورىك – بەرتىس – تاراق – ابىل» بولىپ تارايدى ەكەن. ابىلدان ايسارا، جانسارا، گۇلسارا دەگەن ءۇش قىز تۋىپتى. ۇشەۋى دە جايىق بويىنداعى باي ۇلىنا تۇرمىسقا شىعادى.

ابىل دومبىرانى ەڭ العاش رەت قاشقار كۇيشىدەن ۇيرەنەدى. جيىرما جاسقا كەلگەندە كەرەمەت دومبىراشى بولادى. سول ۋاقىتتا بالا كەزدە اناسى­نان ەستىگەن بەسىك جىرى مەن اندەردى دوم­بىراعا سالادى ەكەن. ابىلدىڭ «اقجەلەڭ» كۇيى سول شامالاردا شىقسا كەرەك. كەيىن دارىندى كۇيشى بوعدا قارا­ ۇلىمەن كەزدەسىپ، ودان «بوزتوبە» جانە «جەم سۋى» كۇيلەرىن ۇيرەنەدى.

قازىرگى تاڭدا ابىل شىعارمالارىنىڭ ىشىندە حالىققا كەڭىنەن ءمالىم «ابىل» جانە «ناراتۋ» كۇيى. بۇل شىعارمالاردى 1927 جىلى العاش رەت ورىستىڭ مۋزىكا زەرتتەۋشىسى الەكساندر زاتاەۆيچ اتاقتى حالىق كومپوزيتورى مۇحيت مەرا­لى ۇلىنىڭ نەمەرەسى عۇبايدۇللا مۇحيتوۆتەن جازىپ الادى. كەيىن عۇباي­­دۇللانىڭ اعاسى ۇلىقپان 1934 جىلى الماتىدا وتكەن بۇكىل قازاق كور­كەمونەر­پازدارىنىڭ ءىى سلەتىندە، بۇل شىعارمالاردى اكادەميك احمەت جۇبانوۆقا جازدىرادى. 

«ابىل» كۇيى – حالىق اراسىندا اتى اڭىزعا اينالعان تۋىندى. ا.زاتاەۆيچ «ابىل» كۇيىنە مىناداي سيپاتتاما بەر­گەن: «باستالۋى، اياق الىسى اۋىر، ءزىلدى، سالماقتى بولىپ كەلگەنىمەن، ازدان سوڭ قۇلاشىن كەڭگە تاستاپ، اسپانداپ، ءوزىنىڭ قارقىندى قىزۋ كۇشىن كورسەتەدى. مۇنداي سيپات بۇل تەكتەس شىعارمالاردا سيرەك كەزدەسەتىن جايت. ەندى نەگىزگى بولىمنەن كەيىن كۇيدىڭ نازىك، مايدا اۋەندى ەكىنشى ءبولىمى باستالادى. ودان كەيىن سوڭعى ورىستەۋ نەگىزگى ەلەمەنتتەردەن قۇرالىپ، شالقىعان كەڭ تولقۋمەن ءجۇرىسى جايلاپ بارىپ بىتەدى. بۇل پەسانىڭ قۇرىلىسى – ونىڭ نەگىزىندە ءبىر پوەتيكالىق باعدار­لاماسى بولعانىن انىقتايدى. بۇل مۋزىكالىق پوەمانىڭ كەيىپكەرى تاريحتا بولعان»، دەپتى.

قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كون­سەر­ۆاتوريانىڭ پروفەسسورى، كۇيشى ابدۋلحاميت رايىمبەرگەنوۆ «كۇي قاينارى» اتتى جيناعىندا «ابىل» جانە «ناراتۋ» كۇيلەرىن ۇلىقپان مۇحيتوۆ ورىنداۋىندا نوتاعا ءتۇسىرىپ، كوپشىلىككە ۇسىنعان. وسى نوتا بويىنشا «ابىل» كۇيىن العاش رەت وركەسترگە تۇسىرگەن ديريجەر الدابەرگەن مىرزابەكوۆ بولسا، «ناراتۋ» كۇيىن وركەسترگە تۇسىرگەن كۇي­شى، كومپوزيتور، ديريجەر – ايتقالي جايىموۆ.

بەرتىن كەلە «ابىل»، «ناراتۋ» كۇي­لەرى كۇيشى، كومپوزيتور ءشامىل ابىل­تاەۆتىڭ ورىنداۋىندا كەڭىنەن ءمالىم بولدى. ونىڭ تۋىندىلارى تۋرالى كور­كەم شىعارمالار دا بار. مىسالى، «ابىل» كۇيىنە ارناپ جازۋشى ءابىش كەكىل­باي ۇلى «كۇي» پوۆەسىن جازدى. ونى كۇيشى ءشامىل ابىلتاەۆ بىلاي ەسكە الادى:

– ءابىش كەكىلباي ۇلى «كۇي» پوۆەسىن جازعاندا، مەن الماتى مەملەكەتتىك كون­سەرۆاتورياسىنىڭ ستۋدەنتىمىن. بىردە وسى­عان ارنايى مەنى شاقىرىپ، «ابىل» كۇيىن تىڭداپ وتىرىپ، وسى پوۆەستى جازدى، – دەيدى كۇيشى.

سونىمەن قاتار ابىلدىڭ بۇل تۋىندىلارى مەملەكەتتىك ءانۇرانىمىزدىڭ ءسوزىن جازعان اقىن جۇمەكەن ناجىمەدە­نوۆتىڭ شىعارماشىلىعىندا كەزدەسەدى. جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ «ابىل» كۇيىنە ارناپ «ابىل» دەگەن ۇلكەن شىعارما دا جازعان. ايتا كەتۋ كەرەك، جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ – تەك قانا ءسوزدى ساپتاپ، ولەڭدى ورنەكتەگەن اقىن عانا ەمەس، سونىمەن قاتار دومبىرانىڭ قوس ىشەگىن سويلەتە بىلگەن كۇيشى جانە كەرەمەت داۋىس يەسى. ونىڭ ورىنداعان كۇيلەرى مەن اندەرى قازاق راديوسىنىڭ «التىن» قورىندا ساقتالعان.

ال ەندى «ناراتۋدى» سىرىم دات ۇلى­نىڭ كوتەرىلىسىنە قاتىسقان زىل­عارا با­تىردىڭ ەرلىگىنە بايلانىستى شىعار­عان.

سوڭعى كەزدە «ابىل» جانە «ناراتۋ» كۇيلەرى جىرشى ەلدوس ەمىلدىڭ ورىنداۋىندا كوپشىلىككە كەڭىنەن تانىلدى. ەلدوس ەمىلدىڭ ورىنداعانى ۇلىقپان مۇحيتوۆ جەتكىزگەن نۇسقادان وزگەشە. سەبەبى ونىڭ ورىنداۋىنداعى «ابىل» كۇيىندە ماڭعىستاۋدىڭ مانەرلى ىرعاعى كەزدەسەدى. ال «ناراتۋ» كۇيى بولسا، مارش ىرعاقتى بولىپ كەلەدى. ول «ابىل» كۇيىن سەرجان شاكىراتتان ۇيرەنسە، «ناراتۋدى» كۇيشى-كومپوزيتور مۇرات وسكىنباي ۇلىنىڭ ورىنداۋىنداعى اۋديوجازبادان تىڭداپ ورىنداعان. قازىرگى تاڭدا «ابىل» جانە «ناراتۋ» كۇيلەرى ەلدوستىڭ ورىنداۋىندا نوتاعا ءتۇستى.

ابىلدىڭ تاعى دا ەرەكشە اتالاتىن تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى – «ارانجاننىڭ شالقىماسى». بۇل تۋرالى اركىم ءارتۇرلى باياندايدى. نەگىزى «ارانجاننىڭ شال­قىماسى» كۇيىنىڭ شىعۋ تاريحى وسى اران­جاننىڭ ۇرپاعى، ياعني دارمەتاي سەر­سەنعالي ۇلى اعامىزدىڭ ايتۋىنشا بىلاي باياندالادى:

«بىردە جاس ابىل دالادا اڭ اۋلاپ ءجۇرىپ، تۇركىمەن ءجاۋمىتىنىڭ قولىنا ءتۇسىپ قالادى. جاۋمىتتەر ابىلدىڭ ءسوزىن تىڭداماي، ونى تۇتقىندايدى. ارادا بىرنەشە ۋاقىت وتكەن سوڭ، ابىلدىڭ ءىز-ءتۇزسىز جوعالعانى بىلىنەدى. اۋىل-ايماق ابىلدى ىزدەپ اۋرە-سارساڭعا تۇ­سەدى. كەيىن اۋىل مالشىلارىنان ءىنىسى ابىلدىڭ حابارىن ەستىگەن ارانجان باتىر اراعا ۋاقىت سالماي اتقا قونىپ، تۇركىمەننىڭ ابدال رۋىنداعى بەدەلدى ءارى باي دوسىنا بارىپ، ابىلدى بوساتۋدى سۇرايدى. مۇنى ەستىگەن ولار ارانجاننىڭ ايتقانىن ەكى ەتپەي ورىندايدى. جاۋمىتتەردىڭ بۇل قاتەلىگى ءۇشىن ارانجاننىڭ تۇركىمەن دوسى ودان كەشىرىم سۇراپ، قوناقاسى بەرىپ، قۇرمەت كورسەتەدى. وسى جاقسىلىعى ءۇشىن كۇيشى اعاسى ارانجانعا ارناپ كۇي شىعارعان».

ابىلدىڭ سونىمەن قاتار «اقجەلەڭ»، «كەڭەس»، «امانشا، ساناقاي»، «بال­ۋانياز­ جورىعى»، «بەس شىڭىراۋ»، «قاراعان-­بوساعاداعى قاي مايدان»، «بەس شى­ڭىراۋ» سىندى كۇيلەرى ەل اراسىندا ساقتالعان. بىراق ۋاقىت وتە كەلە كەيبىر تۋىندىلارى ۇمىتىلىپ قالعان.

ابىلدىڭ دومبىراسى بەرتىستەن تاراعان جۇباننىڭ ۇيىندە ساقتالعان. ونى 1920 جىلى جالعاسبايدىڭ ۇلكەن ۇلى ءجۇسىپ الادى. ءجۇسىپ كۇيشى، ءانشى، پالۋان بولعان. ول دۇنيەدەن ەرتە وزادى. كەيىن ايتتىرۋلى بەگەي اۋىلىنىڭ قىزى الماشتى امەڭگەرلىك جولمەن ءجۇسىپتىڭ ءىنىسى ومارعا اتاستىرادى. ءبىر وكىنىشتىسى، اۋمالى-توكپەلى زاماندا ابىلدىڭ دومبىراسى وماردىڭ بالاسى بوگەننىڭ ۇيىندە جوعالىپ كەتكەن ەكەن.

1990 جىلى اقتاۋ قالاسىندا بالالار ونەر مەكتەبى اشىلىپ، 1995 جى­لى 21 قىركۇيەكتە اقتاۋ قالالىق ءماسلي­حاتىنىڭ №99 شەشىمىمەن بالالار ونەر مەك­تەبىنە كۇيشىنىڭ ەسىمى بەرىلەدى. قازىر­گى تاڭدا بۇل مەكتەپتە 5 ءبولىم جۇمىس ىستەيدى.

1995 جىلى مامىر ايىندا ماڭ­عىستاۋ وبلىستىق فيلارمونياسى جانىنان ابىل تاراق ۇلى اتىنداعى ۇلت-اسپاپتار وركەسترى قۇرىلدى. بىلتىر بۇل وركەستر­گە – 25 جىل تولدى. سونداي-اق كۇيشى-كومپوزيتور ابىل تاراق ۇلىنىڭ تۋعانىنا بيىل 200 جىل.  وسى ورايدا دارىندى دومبىراشىنىڭ جانە ونىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى ءوزىمىز بىلەتىن بىرقاتار دەرەكتى وقىرمانمەن وسىلاي ءبولىسۋدى ءجون كوردىك. 

 

مارات قاماراتدين ۇلى،

ءداستۇرلى ونەر زەرتتەۋشى، كۇيشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرتەڭ ۇكىمەت وتىرىسى وتەدى

ۇكىمەت • بۇگىن، 15:00

ۇقساس جاڭالىقتار