وسى ورايدا قاراعاندى وبلىسىنداعى «بۇيراتاۋ» مەملەكەتتىك ۇلتتىق پاركىن مەملەكەت باسشىسى نازار اۋدارعان ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋعا جول سىلتەيتىن يگىلىكتى جوبانىڭ ءبىرى رەتىندە اتاۋعا بولادى. وساكاروۆ اۋدانىنىڭ اۋماعىندا ورىن تەپكەن بۇل قورىقتىڭ ىرگەتاسى دالانىڭ تاڭعاجايىپ ەكولوگيالىق جۇيەسىن ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا 2011 جىلى قالانعان بولاتىن. ناقتى ايتقاندا, بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ جوباسى اياسىندا «دالالىق ەكوجۇيەنى ساقتاۋ مەن تۇراقتى دامىتۋ» عالامدىق ەكولوگيالىق قورىنىڭ قولداۋىمەن 2011-2014 جىلدارعا ارنالعان «جاسىل دامۋ» سالالىق باعدارلاماسىنا سايكەس, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى كوميتەتىنىڭ پارمەنىمەن قۇرىلدى. مۇنداعى ماقسات-مىندەتتىڭ ءبىرى – قارا قاندىاعاش ورماندارى مەن قايىڭ شوعىرلارىن امان ساقتاپ قالۋ ەدى.
«بۇيراتاۋدىڭ» باسقا قورىقتاردان ءبىر ايىرماشىلىعى, مۇندا ساياحاتشىلار مەن دەمالۋشىلارعا اۋماقتى ارالاي ءجۇرىپ تاماشالاۋعا رۇقسات ەتىلگەن. ارينە, مۇنداي جاعدايدا بەلگىلەنگەن ءتارتىپتى قاتاڭ ساقتاۋ مەن تابيعاتقا دەگەن جاناشىرلىق ەرەكشە تالاپ ەتىلەدى.
«بۇيراتاۋ» تابيعات پاركىنىڭ باستى بايلىعى – ارقارلار. قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگەن بۇل جانۋارلاردىڭ مۇنداعى ءتۇرىن عالىمدار «سولتۇستىكقازاقستاندىق تاۋ قويى» دەپ اتايدى. كەيىنگى ساناق مالىمەتىنە قاراعاندا, قورىقتاعى ارقارلاردىڭ سانى بۇل كۇندە 400 باستان اسقان. ءيىر ءمۇيىزدى جانۋارلار پارك اۋماعىنداعى ەڭ بيىك شىڭى تەڭىز دەڭگەيىنەن 901 مەتر بولاتىن «اقدىم» تاۋ سىلەمدەرىن مەكەن ەتەدى.
جالپى, «بۇيراتاۋدى» اڭ پاتشالىعى دەسە دە ارتىقتىق ەتپەيدى. بۇل قۇتتى مەكەندە قاسقىر, تۇلكى, قارساق, قوياننىڭ بىرنەشە ءتۇرى, بورسىق, سىلەۋسىن, بۇعى, بۇلان, قابان, ساسىقسۇزەن, قۇندىز سياقتى اڭدار كەزدەسەدى. ماماندار قازىرگى ۋاقىتتا تابيعي پاركتەگى اڭ تۇرلەرىنىڭ سانى 55-تەن اسقانىن ماقتانىشپەن ايتادى.
«بۇيراتاۋدا» وسىمدىكتىڭ قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگەن ۇلپىلدەك جانارگۇل, ەدىل جانارگ ۇلى, قىزعالداقتىڭ سيرەك ءتۇرى, قارعاكوز, تۇكتى سەلەۋ, قىرعىز قايىڭى جانە اشىق كەستەجۋسان سياقتى تۇرلەرى بار. جالپى, مۇندا وسىمدىك اتاۋلىنىڭ 610 ءتۇرى كەزدەسەدى.
مەملەكەتتىك پاركتىڭ اجارىن اشقان عالاماتتىڭ ءبىرى – ءاجىباي كولى. مۇنداعى ەڭ ۇلكەن سۋ قويماسى سانالاتىن بۇل كولدىڭ جاعالاۋى قامىس-قۇراق قاپتاپ وسكەن قۇمدى-تاستاقتى بولىپ كەلەدى. جاعالاۋى الاسا كولدى قار سۋى مەن جەر استى كوزدەرى تولىقتىرىپ وتىرادى.
انىعىندا, «بۇيراتاۋ» تابيعي پاركى ەكى بىردەي وبلىستىڭ اۋماعىندا جاتىر. مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركتىڭ 88 968 گەكتاردى قامتيتىن اۋماعىنىڭ سولتۇستىك بولىگى اقمولا وبلىسىنىڭ ەرەيمەنتاۋ, ال وڭتۇستىك بولىگى قاراعاندى وبلىسىنىڭ وساكاروۆ اۋداندارىنا تيەسىلى. ال ونىڭ ورتالىق كەڭسەسى اۋدانداعى مولودەجنىي كەنتىندە ورنالاسقان. وسىنشا اۋماقتى الىپ جاتقان قورىقتىڭ قۇرامىنا ايرىقشا قورعاۋ تابيعي ايماعىنا جاتاتىن جەرگىلىكتى ماڭىزى بار «بۇيراتاۋ» تابيعي پاركى, «بەلودىموۆسكي» جانە ەرەيمەنتاۋ مەملەكەتتىك زوولوگيالىق قورىقشاسى مەن بۇرىن ەرەيمەنتاۋ مەملەكەتتىك قورىعىنىڭ توڭىرەگىندە رەزەرۆتەلگەن اۋماق ەنەدى.
«بۇيراتاۋ» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تابيعات قورعاۋ جانە عىلىمي مەكەمە مارتەبەسى بەرىلگەن. ناقتىراق ايتقاندا, ەكىنشى ساناتتاعى ايرىقشا قورعاۋ تابيعي ايماعىنا جاتادى. بۇل بيولوگيالىق جانە لاندشافتتىق الۋاندىقتى ساقتاۋ ءۇشىن تابيعات قورعاۋ, ەكولوگيالىق-اعارتۋشىلىق, عىلىمي, تۋريستىك جانە رەكرەاتسيالىق ماقساتتا مەملەكەتتىك تابيعي-قورىق قورىنداعى ەرەكشە ەكولوگيالىق, عىلىمي, تاريحي-مادەني جانە رەكرەاتسيالىق ماڭىزى بار بىرەگەي تابيعي كەشەندەر مەن نىسانداردى پايدالانادى. ال ايرىقشا قورعاۋ تابيعي ايماعىنىڭ قورىنا ورمان, گەولوگيالىق, گيدروگەولوگيالىق, گەومورفولوگيالىق, زوولوگيالىق جانە بوتانيكالىق نىساندار جاتادى.
«بۇيراتاۋ» ۇلتتىق پاركى كليماتىنىڭ كۇرت قۇبىلمالىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. ىستىق جاز, ايازدى قىس, اتموسفەرالىق ىلعالدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى مەن تۇراقسىزدىعى, جىل بويى سوعاتىن اڭىزعاق جەل مۇنداعى تىرشىلىككە قيىندىق تۋعىزاتىنى راس. دەگەنمەن, بۇل ۇلتتىق پارك قىزمەتىن ەل يگىلىگىنە جاراتۋ تۇرعىسىندا كەدەرگى كەلتىرە المايدى دەگەندى ايتادى ماماندار.
ۇلتتىق پارك اۋماعىندا ءاجىباي جانە بوزايعىر وزەندەرى بار. ونشا تەرەڭ ەمەس بۇل وزەندەر اڭداردىڭ سۋ ىشۋىنە عانا جارامدى. نەگىزىنەن بۇل جەردە سۋى كەرمەك تۇيىق قازانشۇڭقىرلار كوپتەپ كەزدەسەدى. جازدا جوعارىدا اتالعان وزەندەر تارتىلىپ قالعانىمەن, ۇلتتىق پاركتىڭ اۋماعى سۋدان زارۋلىك كورگەن ەمەس.
پارك ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا ماقساتتى باعىت العان. ناقتىراق ايتقاندا, بىرنەشە جىل بۇرىن وساكاروۆ اۋدانىندا اۋماعى 400 گەكتار بولاتىن دالالىق سافاري پاركى اشىلعان بولاتىن. ياعني بۇل تەرريتوريا تەمىر تورمەن قورشالىپ, ونىڭ ىشىنە اسىل تۇقىمدى مارالدار جىبەرىلگەن. قازىرگى ۋاقىتتا وسى مارالداردان ورگەن ءتول پارك اۋماعىنا جەرسىنىپ, جەرگىلىكتى ەكوتۋريزمنىڭ اۋىز تولتىرىپ ايتار نەگىزگى ماقتانىشىنا اينالعان.
پارككە ساياحات قۇرىپ كەلگەن تۋريستەر وسى مارالداردى, سونىمەن قاتار ارقار, بۇلان, ەلىك, قابان, تۇلكى, قويان, قارساق, سىلەۋسىن جانە جانات تەكتەس يت سياقتى جانۋارلار ءتۇرىن تابيعي ورتادا سىرتتاي باقىلاپ, ءتىپتى سەلفي جاساپ سۋرەتكە دە تۇسە الادى. سونداي-اق ولاردىڭ تابيعات اياسىنا شاتىر تىگىپ, ءاجىباي مەن بوزايعىر وزەنىنە قارماق سالىپ, بالىق اۋلاۋىنا دا بولادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مۇندا كەلگەن اعايىن تىنىعىپ, بويىنا ۇزاق ۋاقىتقا جەتەتىن كۇش-قۋات جيناپ قايتارى ءسوزسىز.
«بۇيراتاۋ» پاركىندەگى «بەلودىموۆسكي» تۋريستىك مارشرۋتىنىڭ باعىتىمەن ءجۇرىپ وتىرىپ, «قارااعاش» بۇلاعىنا بارۋعا بولادى. بۇل جەردەگى ءمولدىر جانە مۇزداي سۋ كۇن ىستىقتا قاتالاعان تۋريستەردىڭ جانىن جادىراتارى ءسوزسىز. اتالعان بۇلاقتىڭ باسىندا التى قانات كيىز ءۇي تىگىلگەن. كوشپەلى ءومىردىڭ ءدامىن تاتقىسى كەلگەن ساياحاتشىلاردىڭ بۇل جەردە تۇنەۋىنە دە بولادى. ولار ءۇشىن التىباقان قۇرىلعان, تازا اۋادا وتقا ەت قاقتاۋعا, ساماۋرىنمەن شاي ىشۋگە مۇمكىندىك بار. بۇدان بولەك, بۇل جەردە تۋريستەر ءۇشىن ىستىق شاي, جاڭا پىسكەن باۋىرساق تارتۋ ەتۋ ءىسى ۇيىمداستىرىلعان. جالپى, پاركتەگى «بەلودىموۆسكي» بولىمشەسىنە ءبىر ماۋسىمدا ورتاشا ەسەپپەن العاندا 250-300 ساياحاتشى كەلەدى ەكەن.
پاركتىڭ باس ديرەكتورى جانات حاسەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, «بۇيراتاۋدىڭ» اۋماعىنا اپتاسىنا 50 ساياحاتشىنى عانا جىبەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان. نەگە دەسەڭىز, تۋريستەردىڭ سانىن رەتتەپ وتىرماسا, ولاردىڭ شامادان تىس كوپتىگى مۇنداعى اڭ مەن قۇستىڭ تىنىشتىعىنا تەرىس اسەرىن تيگىزۋى ابدەن مۇمكىن. نەگىزىندە, «بۇيراتاۋ» پاركىنىڭ اۋماعىنا كىم كورىنگەن كىرە بەرمەيدى. بۇل جاعىنان ءتارتىپ قاتاڭ قاداعالانادى. قورىقتىڭ اۋماعىنا كىرۋ ءۇشىن ءاربىر ساياحاتشى 0,1 اەك مولشەرىندە اقى تولەيدى.
بۇدان بولەك, ارحەولوگ-عالىمداردىڭ «بۇيراتاۋ» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى اۋماعىنان ءVى-ءVىى عاسىرلارداعى ساق مادەنيەتىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىن تاپقانىن دا ايتا كەتكەن ءلازىم. ياعني قىزىعۋشىلىق تانىتقان تۋريستەردىڭ ارحەولوگيالىق قازبالارعا كۋا بولۋىنا دا مۇمكىندىك بار. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تابيعات سىيعا تارتقان سىرلى ولكە – بۇيراتاۋعا التىن ۋاقىتىن قيىپ بارعان ساياحاتشىنىڭ ەش وكىنبەسى ايدان انىق.
قازىرگى تاڭدا «بۇيراتاۋ» پاركى اۋماعىندا بايلانىس پەن ينتەرنەت جوق. الايدا اۋدان اكىمى نۇركەن قوبجانوۆ الداعى ۋاقىتتا بۇل ماسەلەنىڭ وڭ شەشىم تاباتىنىن ايتادى. «بۇيراتاۋ – اۋدانىمىزدىڭ ماقتانىشى. تۋريزم سالاسىنىڭ دامۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن مۇنداي نىساننىڭ قانات جايۋىنا ءبىز تىكەلەي مۇددەلىمىز. بۇگىندە پارك اۋماعىندا ون توسەكتىك قوناقۇيدىڭ قۇرىلىسى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. جالپى, ءتۋريزمدى دامىتۋ بويىنشا ءبىزدىڭ العا قويعان جوسپارلارىمىز, قولعا الماقشى جوبالارىمىز ساتىمەن ىسكە اسادى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز», دەيدى وساكاروۆ اۋدانىنىڭ اكىمى نۇركەن قوبجانوۆ.
قاراعاندى وبلىسى,
وساكاروۆ اۋدانى
