پرەزيدەنت تاپسىرماسىنان كەيىن زاڭ جوباسىن دايىنداۋ ءۇشىن جوعارعى سوت پەن ادىلەت مينيسترلىگى بىرلەسىپ, جاريا-قۇقىقتىق داۋلاردا ۇزدىك ناتيجەلەرگە قول جەتكىزگەن ەلدەردىڭ تاجىريبەلەرىن ساراپتاپ, اكىمشىلىك ادىلەت ينستيتۋتىنىڭ ىقپالىن زەردەلەگەن ەدى.
وسى ماسەلەدە عالىمدار, زاڭگەرلەر مەن قۇزىرلى ورىن وكىلدەرى «اكىمشىلىك پروتسەستى ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكس شەڭبەرىندە دە رەتتەۋگە بولادى» دەگەن پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. بۇل زاڭناما قازاقستاندا اكىمشىلىك ادىلەت ينستيتۋتىنىڭ قالىپتاسىپ, جاريا-قۇقىقتىق داۋلارداعى قاراپايىم ازاماتتار قۇقىعىنىڭ ءمىنسىز قورعالۋىنا, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەكە تۇلعالار اراسىندا تۋىندايتىن داۋداعى تەڭسىزدىكتى جويۋعا مۇمكىندىك بەرۋى ءتيىس. بۇگىندە 81 مەملەكەت پەن ەۋرووداق قۇرامىنا كىرەتىن گااگا كونۆەنتسياسىنداعى اكىمشىلىك ادىلەت ورنىعىپ, دامىعان ەلدەر تاجىريبەسى اكىمشىلىك ادىلەتتىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى جاۋاپسىزدىقتى, شالاعايلىقتى جويىپ, ازاماتتارمەن قارىم-قاتىناستى جانداندىرۋعا كومەكتەسكەنىن كورسەتىپ وتىر.
سونىمەن بىرگە اكىمشىلىك ادىلەت سالتانات قۇرعان ەلدەردە ازاماتتار مەملەكەتتىك ورگاندارمەن سوتتاسۋعا, كەمشىلىگىن كورسەتۋگە قورىقپايدى. ويتكەنى زاڭ مۇنداي داۋلاردا قاراپايىم ازاماتتاردىڭ مۇددەسىن جوعارى قويادى. ەندەشە, الەمنىڭ وزىق وتىز ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋدى مۇرات ەتكەن ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ دە جاريا-قۇقىقتىق داۋلاردى ساپالى رەتتەۋدەن سىرت قالماعانى ءجون. وسىنداي ۇلكەن ەڭبەكپەن جاسالىپ, قوعامنىڭ قىزۋ تالقىسىنان وتكەن اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكسكە بيىل پرەزيدەنتىمىز قول قويدى.
بۇل – قۋانا قۇپتارلىق قادام. وسى كودەكسكە سۇيەنسەك, ەلىمىزدىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى بولىپ سانالاتىن ادام ومىرىنە جەتە ءمان بەرىلەتىنى انىق. ناتيجەسىندە, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ جاقسارا تۇسەتىن بولادى. سوندا سوت زالىنان تاراپتار ەش كۇدىكسىز شەشىمدەر مەن ۇكىمدەر ادىلدىگىنە رازى بولىپ شىعاتىنى حاق. ەكىنشىدەن, اتا زاڭىمىزدا سوت تورەلىگىن تەك سوت قانا كاسىبي تۇرعىدا جۇزەگە اسىراتىنى انىق جازىلعان. كاسىبي بولاتىنى سول – بەلگىلى ءبىر سالا بويىنشا جىكتەپ جازىلعان زاڭناما ادام قۇقىعىن قورعاۋدا مۇمكىندىكتەردى مولىنان اشادى.
جالپى ۇعىم بويىنشا قۇقىقتىق مادەنيەت دەگەنىمىز – زاڭنامانى ءبىلۋ, سىيلاۋ, قۇرمەتتەۋ بولىپ سانالادى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر كومپيۋتەرلىك تەست تاپسىرعاندا توعىز زاڭ بويىنشا سىنالىپ, زاڭنامانى جەتىك بىلەتىندەر ساناتىنا كىرەر. بىراق سول زاڭدى سىيلاۋ مەن قۇرمەتتەۋ شە؟! ەندى سوتتا اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكس بويىنشا قانداي دا ءبىر ءىس قارالاتىندىقتان, پوليتسيامىزداعى انىقتاۋشىدان باستاپ تەرگەۋشىلەر, سونداي-اق پروكۋرور, ادۆوكات – ءبارى-ءبارى سالىق تولەۋشى ەسەبىنەن جەپ وتىرعان نانىن اقتاۋ ءۇشىن كودەكستى جىكتەپ وقىپ, وزگەلەرگە ۇعىندىرارى انىق. بۇرىن مۇنداي مۇمكىندىك بولماعاندىقتان, مەملەكەتتىك ورگان ارەكەتىنە (ارەكەتسىزدىگىنە) شاعىمدانعان 100 ارىزدىڭ 85-ءى بويىنشا زاڭدى تۇلعالار جەڭىسكە جەتىپ, تەك 15 جاعدايدا عانا جەكە تۇلعالار باسىمدىققا يە بولاتىن. مۇنداي كەلەڭسىز ستاتيستيكا ازاماتتاردىڭ سوتتارعا سەنىمىن ازايتىپ, سوتقا جۇگىنۋ ىنتاسىن تومەندەتكەنى ءسوزسىز.
وسى جەردە باسا ايتاتىن جايت – ەل سەنىمىنە كىرۋ ءۇشىن زاڭناما مەن سول زاڭدى ءىس جۇزىنە اسىراتىن كاسىبي سۋديانىڭ اتقاراتىن ءرولى زور. «ەندى قازاقستاندىقتار قۇقىعى گااگا شەڭبەرىندە قورعالادى» دەپ بيىك مىنبەردەن جاريالاندى. سوندىقتان اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكس قابىلدانىپ, جاريا-قۇقىقتىق داۋلاردى شەشۋگە ماماندانعان ارنايى سوتتاردىڭ قۇرىلۋى كوپشىلىك كۇتكەن يگى باستاما دەسەك بولادى. بيىلعى جىلدىڭ شىلدە ايىندا قولدانىسقا ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىرعان جاڭا زاڭنامادا وسىعان دەيىن ايتىلعان پىكىر, ۇسىنىستىڭ ءبارى ەسكەرىلگەن.
شىندىعىندا, زاماناۋي قۇجات, جاڭا زاڭ دەپ باعالانعان اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكسكە ۇلكەن مىندەت ارتىلىپ وتىر. ونداعى ۇستانىمعا ساي الداعى ۋاقىتتا اكىمشىلىك پروتسەستەگى سۋديانىڭ رولىنە ەرەكشە باسىمدىق بەرىلگەن. اكىمشىلىك پروتسەستەگى سۋديا – بەلسەندى, ىسكە قاتىستى ءوز پىكىرىن ايتا الادى. قوسىمشا دەرەكتەر مەن قاجەتتى انىقتامالارعا سۇرانىس جاساۋعا قۇقىلى. وسى ارقىلى سۋديا تورەلىككە جۇگىنىپ وتىرعان قوس تاراپتىڭ ماسەلەسىنە سىرت قاراماي, ادىلدىكتىڭ سالتانات قۇرۋىنا بەلسەنە ارالاسىپ, جول كورسەتىپ, جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەردى جويۋعا, تۋرا تورەلىكتىڭ شىعۋىنا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا كەپىلدىك بەرىلگەندەي ازاماتتار قۇقىعىنىڭ ءمىنسىز قورعالۋىنا ىقپال ەتەدى.
1 شىلدەدەن باستاپ رەسپۋبليكامىزدا مەملەكەتتىك ورگاندار ارەكەتىنە نەمەسە ارەكەتسىزدىگىنە كوڭىلى تولماعان جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار ءوز قۇقىعىن ارنايى قۇرىلعان اكىمشىلىك سوتتار الاڭىندا قورعاي الادى. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە 21 سوتتىڭ كەدەرگىسىز جۇمىس باستاۋىنا قولايلى جاعداي جاسالىپ وتىر. قازاقستانداعى 14 وبلىس, 3 ءىرى قالامەن بىرگە جۇكتەمەسى جوعارى سەمەي, جەزقازعان, ەكىباستۇز جانە قاسكەلەڭ قالالارىندا اكىمشىلىك سوتتار قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋعا قىزۋ دايىندىق جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل سوتتاردى ەلىمىزدە قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق اكىمشىلىك سوتتارمەن شاتاستىرۋعا بولمايدى. ولاردىڭ قارايتىن ىستەرى بولەك, ياعني, بۇرىنعىداي اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىققا قاتىستى ىستەرگە تورەلىك جاسايدى.
ال جاڭا سوتتار اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكس شەڭبەرىندە ارەكەت ەتىپ, جاريا-قۇقىقتىق داۋلاردى شەشۋگە ماماندانادى. مۇنداعى سۋديالار سانى دا ءار ايماقتىڭ جۇكتەمەسىنىڭ كولەمىنە قاراي ءارتۇرلى بولادى. بۇگىندە اكىمشىلىك سوتتاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعدايى عانا ەمەس, وندا قىزمەت ەتەتىن سۋديالاردىڭ بىلىكتىلىگىن كوتەرۋدە دە ىرگەلى ءىس-شارالار قولعا الىنىپ جاتىر. سەبەبى جاڭا سوت وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى جوعارى دەڭگەيدە اتقارۋى ءۇشىن سۋديالاردىڭ دا قابىلەت-قارىمى جوعارى بولۋى كەرەك. سوندىقتان ىرىكتەۋ كەزىندە تاجىريبەلى, بىلىكتى سۋديالارعا تاڭداۋ جاسالاتىنى تۇسىنىكتى.
ءومىر ءبىر ورنىندا تۇرمايدى. سوت سالاسى دا زامان كوشىنەن قالماي ىلگەرىلەپ كەلەدى. مۇنداعى ءاربىر باستاما, رەفورمانىڭ ارتىندا ەل قاۋىپسىزدىگىن ساقتاپ, ءادىل تورەلىكتى قامتاماسىز ەتۋ, ازاماتتار قۇقىعىن جان-جاقتى قورعاۋ مىندەتى تۇر. وسىنداي ىزگى نيەتتى كوزدەپ وتىرعان جاڭا سوتتار دا حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, اكىمشىلىك ادىلەتتىڭ نىعايۋىنا سەرپىن بەرەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكستىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – جاريا-قۇقىقتىق داۋلاردى وڭتايلى رەتتەۋدە. زاڭنامادا مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار مەن قاراپايىم ازاماتتار اراسىنداعى داۋدى شەشۋدەگى تەڭسىزدىكتى جويۋدىڭ بارلىق مۇمكىندىگى قاراستىرىلعاندىعىن ەرەكشە اتاپ ايتقان ءجون. ويتكەنى ازاماتتاردىڭ بارلىعى قۇقىقتىق تۇرعىدان جان-جاقتى ساۋاتتى بولا بەرمەيدى. ولاردىڭ ءوز قۇقىعىن قورعاۋىنا, مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ قاتەلىگىن كورسەتۋىنە ساۋاتىنىڭ ازدىعى, وزىنە دەگەن سەنىمىنىڭ تومەندىگى كوپ كەدەرگى كەلتىرەدى. سوعان وراي ەندى تاراپتارعا زاڭناماداعى بارلىق قاراما-قايشىلىقتار مەن ءدۇدامال تۇستار ازاماتتاردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, تۇسىندىرىلەدى. سونىمەن قاتار جاڭا زاڭداعى تەتىكتەر حالىقتىڭ وزىنە دەگەن سەنىمىن دە نىعايتادى دەگەن ويدامىز. ويتكەنى كودەكستە ازاماتتاردىڭ سوتقا جۇگىنۋ مۇمكىندىكتەرىن جەڭىلدەتۋگە, قۇقىقتىق تۇرعىدان قورعانۋ تەتىكتەرىن كەڭەيتۋگە, قاراپايىم حالىقتىڭ مەملەكەتتىك ورگاندار الدىنداعى الەۋەتىن كوتەرۋگە بارىنشا جاعداي جاسالعان.
نۇرجان قاراباەۆ,
الماتى قالاسى الاتاۋ اۋداندىق سوتىنىڭ سۋدياسى
