بىردە حالىق ءانى دەلىنىپ, كەيدە ۇكىلى ىبىرايعا تەلىنىپ كەلە جاتقان «قاراتورعايدان» بولەك قازىر ەل اراسىندا ورىندالىپ جۇرگەن بىرقاتار اندەردىڭ يەسى جايلى كوركەم شىعارما دا بار. ارا-تۇرا مەرزىمدى باسىلىم بەتتەرىندە دە جازىلىپ تۇرادى. بىراق وسى قيسىندى وي مەن ءسوزدى قاپەرگە الماي وتىرعانىمىز وكىنىشتى.
سىردان شىعىپ, انشىلىك ءدارپى الىسقا كەتكەن شولپان جايلى كوركەم شىعارما دەپ وتىرعانىمىز جازۋشى ايتباي حانگەلديننىڭ «قاراتورعاي» پوۆەسى. وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى باسپا بەتىن كورگەن تۋىندىدا ونەرى ەلدەن وزعان تالانتتىڭ ءومىرى سۋرەتتەلەدى. قالامگەر وسى شىعارماسىندا «قاراتورعاي» ءانىنىڭ اۆتورى شولپان جانبولاتقىزى ەكەندىگىن, ونىڭ ەل اۋزىندا حالىق ءانى دەپ ايتىلىپ جۇرگەن باسقا دا تاماشا تۋىندىلار يەسى ەكەندىگىن جازادى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ايتباي حانگەلدين شولپان تۋعان توپىراقتا دۇنيەگە كەلگەن, بالا كۇنىندە ايگىلى ءانشىنى كورگەن.
وزگەشە تاعدىرلى شولپاننىڭ عۇمىرى تاڭ الدىندا ىلكى ساتكە كورىنىپ, كوزدەن عايىپ بولاتىن ءوزى اتتاس جۇلدىزداي قىسقا بولدى. تاسادا قالعان تالانت جايلى قازىر جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى ءجيى جازىپ ءجۇر. «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 2019 جىلعى 8-نومىرىنە شىققان «سىردىڭ قاراتورعايى» اتتى ماقالادا قالامگەر: «...انىقتاپ ايتقاندا, قاراتورعاي دەگەن – شولپاننىڭ ءوز اتى. سولاي ەكەنىنە 1920 جىلى وسى ءاندى تاشكەن قازاقتارىنان جازىپ العان الەكساندر زاتاەۆيچتىڭ تۇسىنىكتەمەسى كۋا. جالپى, شولپان جايىندا العاش جازبا مالىمەت قالدىرعان دا سول. ونىڭ «1000 پەسەن كازاحسكوگو نارودا» دەگەن كىتابى 1925 جىلى ماسكەۋدە جارىق كوردى. ودان بەرى 94 جىل ءوتتى, دوڭگەلەكتەپ ايتقاندا, ءبىر عاسىر. سودان بەرى شولپان جايىنداعى ءبىلىمىمىز ءالى سول قالپىندا. بالكىم, ول كەزدەن دە تومەن», – دەپ جازادى. بۇدان ءارى جازۋشى قازاق ءانىن دالانىڭ ءار تۇكپىرىنەن تىرنەكتەپ جيعان الەكساندر زاتاەۆيچتىڭ تۇسىنىكتەمەسىن دە كەلتىرەدى.
نەبارى 43 جىل عانا ءومىر سۇرگەن شولپان جانبولاتقىزى 1880 جىلى شيەلىنىڭ تەلىكول توڭىرەگىندە دۇنيەگە كەلىپتى. تالانتتى ءانشى 1911 جىلى تاشكەندە رومانوۆتاردىڭ تاققا وتىرۋىنىڭ 300 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان تۇركىستان ولكەسى ونەرپازدارىنىڭ سايىسىندا باس جۇلدە الادى. وسى قالادا ءوزىنىڭ ورىنداۋىندا «قاراتورعاي», «وي كوك», «احاۋ سەمەي» اندەرىن گرامموفون كۇيتاباعىنا جازدىرعان. بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى وسى سوڭعى ءاننىڭ دۇرىس اتاۋى «احاۋ دەمەي» ەكەنىن جازادى. سوعان بۇلتارتپاس دالەلدەر دە كەلتىرەدى.
بۇل اندەردىڭ بارلىعى دا تاشكەن توڭىرەگىنە كەڭىنەن تاراعان. «ياللا» ءانسامبلىنىڭ «سىردىڭ قاراتورعايى» انىنە تاڭداۋى ءتۇسۋى دە وسىدان. قازاق انشىلەرى اراسىنان ءانى كۇيتاباققا جازىلعان تۇڭعىش ونەر يەسى سانالاتىن شولپاننىڭ «قاراتورعاي» اتالۋىنىڭ سەبەبى مىنادا جاتسا كەرەك:
قىزىمىن جانبولاتتىڭ,
شولپان اتىم,
نايمانمىن, قارابالا –
ارعى زاتىم.
جەل ءسوزدىڭ بەس-التى
اۋىز ارقاسىندا,
حالقىمنىڭ ارقالادىم
مارحاباتىن.
اتاندىم ون التىمدا
قاراتورعاي,
بۇل اتتى شەشەم قويعان,
باسقا قويماي.
تورعايداي ەركىن ۇشسىن,
ەسكەرۋسىز,
دەگەنى بولسا كەرەك,
كوزدەن قورعاي.
سالايىن مەن انىمە
قاراتورعاي,
قاراتورعاي,
قالالالي ليلا,
ليلالالي ليلاي-اي!
ءانشى شىعارماشىلىعىن زەرتتەگەندەر «قاراتورعاي» ءانى قازىر ءبىز ءتۇسىنىپ جۇرگەندەي جىگىتتىڭ قىزعا ەمەس, شولپاننىڭ اناسى جانقىزعا ەركەلەپ ايتقانى بولۋى كەرەك دەگەن بولجام جاسايدى. سوندا ءبىرىنشى جاقتان ايتىلاتىن بۇل ءاننىڭ دۇرىس نۇسقاسى بىلاي بولادى دەيدى:
قۇس بولسام, جىبەكتەن
باۋ تاعار ەدىڭ,
كۇمىستەن تۇعىرىمدى
جابار ەدىڭ.
موينىما سارى التىننان
جىعا تاعىپ,
قولعا الىپ, سىلاپ-سيپاپ
باعار ەدىڭ.
قايىرماسى:
سالايىن مەن انىمە
قاراتورعاي,
قاراتورعاي,
قالالالي ليلا, ليلالالي
ليلاي-اي!
بولعاندا قاسىم قارا,
شاشىم ءسۇمبىل,
البىراپ ەكى بەتىم,
جانار گۇل-گۇل.
بەيىشتىڭ گۇلجازيرا
زارامىندا,
سايراعان توتى قۇستاي
مەن ءبىر بۇلبۇل.
جالعاننىڭ جارىعىندا 43 جىل ءومىر سۇرگەن شولپان جانبولاتقىزىنىڭ تاعدىرى كىسى قىزىعارلىقتاي بولماعانىن بايقايمىز. كەلىن بولىپ تۇسكەن جەرى ءاندى جىن-شايتاننىڭ شاتپاعىنا بالايتىن دۇمشەلەۋ بولىپ, كۇيەۋى ونى اقىرى تالاق ەتەدى. كەيىننەن ونەرىن باعالايتىن باسقا جاننىڭ ەتەگىنەن ۇستاعانمەن ءانشىنى ونەرىن كورە الماعاندار ۋ بەرىپ ولتىرەدى.
ونەر كوگىندە ەركىن ۇشقان ءانشى ارۋاعىنا لايىق قۇرمەت كورسەتىلۋ كەرەكتىگىن قىزىلوردالىق قالامگەر نۇرماحان ەلتاي دا مەرزىمدى باسىلىم بەتتەرىندە ءجيى جازىپ ءجۇر.
– وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى ايتباي حانگەلدين «قاراتورعاي» پوۆەسىنەن بولەك, «لەنينشىل جاس» گازەتىنە ماقالا دا جازعان. ەل قۇرمەتتەيتىن قالامگەر بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى اعامىز دا «ادىلدىك قالپىنا كەلمەدى-اۋ» دەپ, شىر-پىر بولىپ وتىر. باسقامىز نەگە قامسىزبىز؟ «قاراتورعاي» اتانعان اپامىز شولپان جانبولاتقىزىنىڭ ەسىمىن جانە ونەرىن ۇلىقتاۋ سىر وڭىرىنەن, اۋەلى ونىڭ تۋعان جەرى شيەلىدەن باستاۋ الۋى كەرەك. سوسىن بارىپ, وبلىس, رەسپۋبليكا كولەمىندە جالعاسىن تاپسا جاراسادى. ءانشىنىڭ مۇرالارىن ءوز اتىنا قايتارۋ ءۇشىن ونىڭ اتىندا ونەر بايقاۋلارىن وتكىزگەنىمىز ءجون بولار ەدى. كومەيىنە بۇلبۇل ۇيا سالعان انشىگە وسى شيەلىدەن سيمۆوليكالىق ەسكەرتكىش ورناتىلعانى دا ارتىقتىق ەتپەيدى, – دەيدى نۇرماحان ەلتاي.
تەلىكولدە تۋىپ, توڭىرەككە تانىلعان تالانت تۋرالى دەرەك ءالى تام-تۇم. مۇمكىن ول تۋرالى مالىمەتتەر ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى وتكەن شىمكەنت پەن تاشكەندە بولۋى مۇمكىن.
جالپى وسى ءان تۋرالى داۋ ۇزاق جىلداردان بەرى جالعاسىپ كەلەدى. سوندىقتان دا مۋزىكا ماماندارىنىڭ تۇپكىلىكتى يەسى شولپان جانبولاتقىزى دەلىنىپ جۇرگەن «قاراتورعايعا», قازىر حالىق ءانى دەپ ايتىلىپ جۇرگەن وزگە دە تانىمال تۋىندىلارعا نازار اۋدارعانى ءجون-اق.
بۇل ىستەن وبلىستاعى ونەر مەن مادەنيەت وكىلدەرى دە سىرتتاپ قالماس دەپ ويلايمىز, ويتكەنى بۇل سالانىڭ مىندەتى قولداعى باردى جارقىراتىپ كورسەتىپ قانا قويماي, تاسادا قالىپ كەلە جاتقان تالانتتاردى جۇرتقا تانىستىرۋ ەمەس پە؟ ەسىمى اتاۋسىز, ەڭبەگى ەلەۋسىز قالىپ كەلە جاتقان ونەر يەسىن ەندى وگەيسىتكەنىمىز ارۋاققا شەت بولار.
قىزىلوردا
