كۇردەلى ماسەلە كۇش بىرىككەندە شەشىلەدى
فورۋم جۇمىسىنا قازاقستان كاسىپكەرلەرىنىڭ قۇقىعىن قورعاۋ جونىندەگى ۋاكىل رۋستام ءجۇرسىنوۆ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى مارات احمەتجانوۆ, «اتامەكەن» ۇكپ تورالقاسىنىڭ توراعاسى تيمۋر ق ۇلىباەۆ, سونداي-اق ۇكىمەت مۇشەلەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. ەلىمىزدىڭ ايماقتارى فورۋمعا بەينەكونفەرەنتسيا بايلانىسى ارقىلى قوسىلدى.
– سىبايلاس جەمقورلىق الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋعا, نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قالىپتاسۋىنا تەرىس اسەر ەتەدى. ەل بولاشاعىنا قاۋپى زور. سوندىقتان سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسۋ – ورتاق پارىز. بۇل باعىتتا اۋقىمدى ءىس-شارالار اتقارىلىپ جاتىر. بۇگىنگى بىرلەسكەن فورۋم وسى ءىس-شارالاردىڭ ءبىر باعىتى عانا, – دەدى فورۋمدى اشقان ر.ءجۇرسىنوۆ.
القالى جيىنعا قاتىسقان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى م.احمەتجانوۆ كاسىپكەرلەردىڭ رەسپۋبليكالىق فورۋمى – وتاندىق بيزنەستىڭ ءتۇرلى ماسەلەلەرىن تالقىلايتىن ءداستۇرلى الاڭ ەكەنىن العا تارتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, فورۋمنىڭ ۇسىنىستارى نەگىزىندە زاڭنامانى وزگەرتىپ, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شەشىمدەر قابىلداۋعا مۇمكىندىك پايدا بولادى. بۇل رەتتە م.احمەتجانوۆ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى «اتامەكەن» پالاتاسىمەن جۇمىستى بارىنشا جۇيەلەپ, قارىم-قاتىناستى نىعايتقانىن جەتكىزدى.
– تابىستى بيزنەس – ەلدىڭ تىرەگى. كاسىپكەرلىك دامىسا, ەكونوميكامىز كۇشەيەدى. سوندىقتان مەملەكەتتىڭ باستى مىندەتى – بيزنەستىڭ دامۋىنا قولايلى جاعداي جاساۋ. بىراق بۇگىندە سىبايلاس جەمقورلىق بۇل تالاپتارعا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. بۇل ىندەتپەن كۇرەس ءبىزدىڭ ورگاننىڭ عانا ەمەس, تۇتاس قوعامنىڭ ورتاق جۇمىسى. حالقىمىز «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەيدى. سوندىقتان كۇش-جىگەرىمىزدى بىرىكتىرسەك, كەز كەلگەن كۇردەلى ماسەلەنى شەشۋگە بولادى دەپ سانايمىز, – دەدى م.احمەتجانوۆ.
بۇگىندە ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ 90%-ى ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرىلگەن. الايدا ءارتۇرلى ۆەدومستۆولاردىڭ اراسىنداعى ينتەگراتسيانىڭ ءالسىز بولۋىنىڭ سالدارىنان تالاپ ەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ 10%-ى ەلەنبەي قالادى. سوندىقتان بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەت پەن بيزنەستى قولداۋ شارالارى «تازا پاراقتان باستاپ رەتتەۋ» مەن جاڭا ەرەجەلەر نەگىزىندە تسيفرلاندىرىلۋى ءتيىس. بۇل ۇسىنىستى «اتامەكەن» ۇكپ تورالقاسىنىڭ توراعاسى تيمۋر ق ۇلىباەۆ جاسادى.
– ءبىز بيزنەسكە قويىلاتىن بارلىق تالاپتى ەسەپتەپ كوردىك جانە 30 مىڭعا جەتكەندە توقتادىق. ءبىر بيزنەستىڭ وزىنە قاتىستى 200-گە جۋىق زاڭ بار (الدىن الا دەرەكتەر بويىنشا 182). مۇنداي جاعدايدا كاسىپكەر, اسىرەسە, شاعىن بيزنەس قالاي جۇمىس ىستەۋى كەرەك؟ دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسى نەگىزىندە جاڭا رەتتەۋشى ساياساتتا «ويىن ەرەجەلەرى» وزگەرەدى, بيزنەسكە قاتىستى وزەكتى ەمەس, ارتىق, قايتالاناتىن تالاپتار الىنىپ تاستالادى, – دەدى ت.ق ۇلىباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, وسىلايشا بارلىق تالاپ بىرىڭعاي تىزىلىمگە جيناقتالىپ, تسيفرلاندىرىلادى. ياعني بيزنەس ءۇشىن تالاپتار مەن شارتتاردىڭ تولىق جيىنتىعى بار بىرىڭعاي قۇقىقتىق بازاعا اينالادى.
– مۇنداي جۇمىس – ءبىر رەتتىك اكتسيا ەمەس. ءبىز ءتيىمدى رەتتەۋدىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن تەتىگىن قۇرعىمىز كەلەدى. تازا پاراقتان باستاپ رەتتەۋ – «بيزنەسكە ارنالعان ۇكىمەت» قۇرۋدىڭ باستاپقى نۇكتەسى. قازىر 20-عا جۋىق ۇيىم (دامۋ, بايتەرەك, ە-گوۆ جانە ت.ب.) بيزنەسكە 570-تەن اسا مەملەكەتتىك قىزمەت پەن مەملەكەتتىك قولداۋ شاراسىن ۇسىنادى. ولاردىڭ اراسىندا بىرىزدىلىك, ورتاق جانە جۇيەلى كووپەراتسيا جوق. ول ءۇشىن ءبىز بار قىزمەتتەردى تسيفرلاندىرىپ قانا قويماي, بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەت پەن قولداۋ شارالارىنا تولىق رەۆيزيا, وڭتايلاندىرۋ جانە رەينجينيرينگ جاساعىمىز كەلەدى. مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى تسيفرلاندىرۋدىڭ ۇيرەنشىكتى نىسانىن وزگەرتۋ كەرەك, ول كەزدە ەلەكتروندى فورماتقا تەك ءوتىنىم بەرۋ عانا اۋىستىرىلادى, ال بۇكىل پروتسەسس «قولما-قول» ورىندالاتىن بولىپ قالادى, – دەدى ت.ق ۇلىباەۆ.
«ادام فاكتورىنان» ارىلۋ قاجەت
تيمۋر ق ۇلىباەۆ تسيفرلاندىرۋ وتىنىمنەن باستاپ دايىن قۇجاتتاردى بەرۋگە دەيىنگى بۇكىل پروتسەسكە قاتىستى بولۋى جانە «ادام فاكتورىنىڭ» اسەرى بارلىق ساتىدا جويىلۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «سوندىقتان جاڭا رەتتەۋدى نەگىزگە الا وتىرىپ, الدىمەن بيزنەس-پروتسەستەردى قۇرىپ, سودان كەيىن تسيفرلاندىرۋمەن اينالىسۋ كەرەك. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەن مەملەكەت پەن حالىقتىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ سەرۆيستىك مودەلىن قۇرۋ ءۇشىن زاڭناما مەن بيزنەس-پروتسەستەردى تالداۋ بويىنشا وسىنداي جۇمىس «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» اياسىندا جۇرگىزىلۋى مۇمكىن دەپ سەنەمىز», دەدى ول. سونداي-اق «اتامەكەن» ۇكپ تورالقا توراعاسى بيزنەسكە قاتىستى سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋ ماسەلەسىنە باسا نازار اۋداردى.
– جاڭا رەتتەۋدى ەنگىزۋ كەزىندە سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋ تۋرالى ۇمىتپاۋ كەرەك. ەگەر نەگىزگى سالىق تولەۋشىلەرگە قارايتىن بولساق, وندا ولار – 2,4 مىڭ ءىرى جانە 6 مىڭ ورتا كاسىپورىن. ءوز كەزەگىندە, 1 ميلليونعا جۋىق ميكرو جانە شاعىن بيزنەس سۋبەكتىسى سالىق تولەۋدەن جالتارادى, ويتكەنى ولار كۇردەلى اكىمشىلەندىرۋدى تۇسىنبەيدى جانە قورقادى. سوندىقتان ميكرو جانە شاعىن بيزنەس ءۇشىن ەڭ تومەنگى جانە قاراپايىم سالىقتار قاجەت. سالىق سالۋ ولاردىڭ قالىپتى ومىرىنە كادىمگى ۇيالى بايلانىس نەمەسە كوممۋنالدىق قىزمەتتەر ءۇشىن تولەم سەكىلدى ەنگىزىلۋى كەرەك, – دەدى ت.ق ۇلىباەۆ.
«اتامەكەن» ۇكپ باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قازىر ءاربىر جالدامالى جۇمىسكەر ءۇشىن بيزنەس سالىق اگەنتى رەتىندە 5 تولەم (جتس, الەۋمەتتىك سالىق, بجزق, ماسق, امسق جارنالارى) تولەيدى, ال جالپى جۇكتەمە 34%-دى قۇرايدى. «بۇل ەىدۇ بويىنشا ورتاشا دەڭگەيدە (2020 جىلى 34,6%) بولادى. ءبىزدىڭ باعالاۋىمىز بويىنشا 8,8 ملن جۇمىسپەن قامتىلعان حالىقتىڭ 4 ميلليون ادامعا دەيىنى ءوز تابىسىنان تۇراقتى سالىقتار مەن تولەمدەردى تولەمەيتىن بەيرەسمي جۇمىسپەن قامتىلعاندارعا جاتقىزىلۋى مۇمكىن. كوپشىلىگى قايتا نەسيە العان, كوللەكتورلار مەن سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ كەسىرىنەن رەسمي جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيدى», دەدى ت.ق ۇلىباەۆ. وسىعان وراي, «اتامەكەن» ۇكپ ولار ءۇشىن بىرىڭعاي تولەم ەنگىزۋدى جانە جۇكتەمەنى 20%-عا دەيىن تومەندەتۋدى ۇسىنادى.
– بۇل ولاردى كولەڭكەدەن شىعۋعا ىنتالاندىرادى, ياعني ولار ەسەپكە تۇرادى جانە ولارعا مەملەكەتتىڭ بارلىق الەۋمەتتىك قىزمەتىن پايدالانۋعا كەپىلدىك بەرىلەدى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, مەملەكەتتىك جوسپارلاۋدىڭ جاڭا جۇيەسى اياسىندا ۇكىمەت كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى جاڭا تۇجىرىمداماسىن ازىرلەپ جاتىر. ءبىز جاڭا رەتتەۋشىلىك ساياساتتى جۇرگىزۋگە, سالىقتارعا, بيزنەستى قولداۋعا بايلانىستى بارلىق ۇسىنىسىمىزدى جاڭا تۇجىرىمدامادا جۇيەلەۋگە تىرىسامىز. بۇل ماسەلەدە اگەنتتىكتىڭ قولداۋىنا ۇمىتتەنەمىز, – دەدى ت.ق ۇلىباەۆ.
«اتامەكەن» ۇكپ باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى شىڭعىس تەمىر كاسىپكەرلەر سىبايلاس جەمقورلىق فاكتورلارىنا تاپ بولماۋى ءۇشىن جۇيەنى تسيفرلاندىرۋدى جەدەلدەتۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى.
– سىبايلاس جەمقورلىق بويىنشا ارنايى شولۋ اياسىندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر سىبايلاس جەمقورلىق جاعدايىنا مىنا سالالار تاپ بولدى:
– جەر قاتىناستارى سالاسىندا – ءاربىر ەكىنشى كاسىپكەر;
– كولىك, قۇرىلىس, كەدەن سالالارىندا – ءاربىر ءۇشىنشى كاسىپكەر;
– سالىق جانە ساتىپ الۋ سالالارىندا – ءاربىر بەسىنشى كاسىپكەر. مۇنداي ماسەلەنىڭ بار ەكەنىن كولەڭكەلى ەكونوميكا بويىنشا زەرتتەۋلەر دە راستايدى, – دەدى ش.تەمىر.
ول جالپى بيزنەستەگى «ادام فاكتورىن» جويۋ, قايتالاناتىن, كەرەكسىز تالاپتاردى الىپ تاستاۋ ءۇشىن پالاتا «بيزنەسكە ارنالعان ۇكىمەت» بىرىڭعاي سەرۆيسىن قۇرا وتىرىپ, بيزنەسكە ارنالعان كەشەندى قىزمەتتەردى ۇسىندى. «مىسالى, بيزنەستى تىركەۋ قىزمەتى. قازىر ول ءۇشىن قۇرىلتاي قۇجاتتارىن دايىنداۋ, كومپانيانى تىركەۋگە ءوتىنىم بەرۋ, بانكتە شوت اشۋ, سالىق رەجىمىن تاڭداۋ جانە ت. ب. سياقتى بىرقاتار ءراسىمدى ورىنداۋ قاجەت. بۇل قالاي بولادى؟ ءبىر ءوتىنىم بەرۋ جەتكىلىكتى. جوعارىدا اتالعان بارلىق ءراسىم اۆتوماتتى رەجىمدە جاسالىپ, وڭدەلەتىن بولادى, ال ءوتىنىم بەرۋشى ءبىر كەشەندى قىزمەتتى الادى», دەدى ول. سونداي-اق ش.تەمىر جەر ۋچاسكەسىن بەرۋ جانە كوممۋنيكاتسيالارعا قوسىلۋ بويىنشا سەرۆيستەر, مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن ىزدەۋ, سالىقتار, بيزنەس-ءتىزىلىم, تاۋەكەلدەر ءپروفيلى, تەكسەرۋلەرگە قاتىستى تسيفرلاندىرۋ ءتارتىبىن ءتۇسىندىردى.
– ءبىز ءوز پايىمىمىزدى جەكە مىسالدار ارقىلى عانا ۇسىندىق. كوپتەگەن قىزمەت ۇسىنىلادى جانە ءارتۇرلى IT-شەشىم اراسىندا باسەكەلەستىك بولادى. ءبىز ءۇشىن, كاسىپكەرلىك ءۇشىن بارلىق بيزنەس-ۇدەرىستى تۇزەتۋ جانە بارىنشا وڭاي ەتۋ, ولاردى بىرىڭعاي بازاعا ينتەگراتسيالاۋ وتە ماڭىزدى. بارلىق قىزمەت تولىعىمەن اۆتوماتتاندىرىلۋى كەرەك. بۇل «بيزنەسكە ارنالعان ۇكىمەت» جوباسىن ىلگەرىلەتۋدەگى ناقتى قادام بولماق. بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەت پەن قولداۋ شارالارىن ء«بىر تەرەزەدە» شوعىرلاندىرۋ بيزنەستى جۇرگىزۋ شارتتارىن ايتارلىقتاي جەڭىلدەتەدى. مۇنداي شارالار سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىستەرىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن تۇبەگەيلى قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى ش.تەمىر.
ارنايى ۆەدومستۆو-ارالىق توپ قۇرىلادى
وسىلايشا, فورۋم بارىسىندا ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى مەن اگەنتتىك اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى ىسكە اسىرۋ بويىنشا 2020 جىلعى جول كارتاسىنىڭ قورىتىندىسى شىعارىلدى, سونداي-اق سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى جونىندەگى بىرقاتار باستاما ۇسىنىلادى.
– قاراجاتتى ءبولۋ كەزەڭىنەن يگەرۋگە دەيىن سۇيەمەلدەۋدى ەنگىزۋ ورىندى. بىراق بۇل ءبىر قاقپاعا عانا دوپ سوعاتىن ويىن بولماۋى كەرەك. بيزنەس تە ءادىل ويىن ەرەجەلەرىن قابىلداۋى ءتيىس – مەملەكەت جانە بيۋدجەت اقشاسىمەن جۇمىس ىستەگىڭ كەلسە, اشىق ساياساتقا دايىن بول. مىنە – ادالدىق دەگەن وسى. ءبىز ۇكپ-مەن كەزەكتى كارتانى ازىرلەدىك جانە ءتاسىلدى وزگەرتىپ جاتىرمىز. ءبىز كاسىپكەرلەر ءۇشىن ماڭىزدى سالالاردى تاڭدادىق جانە ينتەگراتسيالانعان تالداۋدى قولدانا وتىرىپ, ءار سالادا ەگجەي-تەگجەي جۇمىس ىستەيتىن بولامىز. ول ءۇشىن قۇقىققورعاۋ ورگاندارى مەن ۇكپ قىزمەتكەرلەرىن, قوعام وكىلدەرىن تارتا وتىرىپ, ارنايى ۆەدومستۆوارالىق توپ قۇرىلاتىن بولادى. ناتيجەسىندە تاۋەكەلدەر جويىلىپ, ناقتى زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر قاجەت بولۋى مۇمكىن, – دەدى م.احمەتجانوۆ.
ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ماماندارى جەمقورلىق ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن تسيفرلىق جۇيە قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. ول بارلىق پروتسەسكە – ءوتىنىم بەرگەننەن باستاپ قۇجات العانعا دەيىن قاتىستى بولۋ كەرەك. «ادام فاكتورى» تولىق جويىلۋ كەرەك نەمەسە ايتارلىقتاي شەكتەلۋى كەرەك. ول ءۇشىن تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىنىڭ قاتىسۋىمەن تسيفرلىق ترانسفورماتسيا ورتالىعى قۇرىلدى. ول مەملەكەت جانە مەملەكەت, مەملەكەت جانە بيزنەس, مەملەكەت جانە تۇرعىندار اتتى ءۇش باعىت بويىنشا جۇمىس ىستەيدى.
– مەملەكەتتىڭ بيزنەسپەن قارىم-قاتىناسى باعىتى بويىنشا ءبىزدىڭ نەگىزگى سەرىكتەستەرىمىز – «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى. ول مەملەكەتتىك پروتسەستەرگە بيزنەس-كوزقاراستى قالىپتاستىرادى. ال سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى سىبايلاس جەمقورلىق فاكتورلارىن كورسەتەدى. ءبىز بيزنەس-پروتسەستەردى قايتا قاراعاننان كەيىن ءبارىن تسيفرلاندىرۋعا ءتيىسپىز, – دەدى تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى باعدات مۋسين.
«اتامەكەن» ۇكپ مالىمەتىنشە, بۇگىندە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ 90%-ى تسيفرلاندىرىلعان, الايدا كوپتەگەن اقپاراتتىق جۇيە مەن پورتال اراسىنداعى ينتەگراتسيانى رەتتەۋدىڭ ماڭىزى زور. «اتامەكەن» وكىلدەرى بىرىڭعاي ستاندارتتار مەن بيزنەسكە اشىق ءارى ارقىلى ماسەلەنى شەشۋگە بولاتىنىن العا تارتتى. وسىلايشا, فورۋم جۇمىسى بارىسىندا ورامدى ويلار ورتاعا سالىنىپ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ورتاق كۇرەس جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزدى قادامدارى ايقىندالدى.
