سۇحبات • 08 ماۋسىم، 2021

التاي كولگىنوۆ: ماقسات – قولايلى ورتا قالىپتاستىرۋ

884 رەت كورسەتىلدى

– التاي سەيدىر ۇلى، جۋىردا پرەزيدەنتتىڭ قابىلداۋىندا بولدىڭىز. سىزگە قالانى گازداندىرۋ ماسەلەسىن تياناقتاۋدى تاپسىردى. نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى ۇيلەر تابيعي گاز جەلىسىنە قاشان تولىق قوسىلادى؟

– نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ دامۋى – پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ ءجىتى باقىلاۋىندا. جوسپار بويىنشا قالا ىشىندە گازداندىرىلۋى ءتيىس جەر ۇيلەرى باسىم 16 ەلدى مەكەن بار. ونىڭ 10-ى جىل سوڭىنا دەيىن تولىق گازعا قوسىلادى. ءدال قازىرگى ساتتە 7 ەلدى مەكەندە گاز تاراتۋ جەلىلەرى تولىق قۇرىلدى. 2 288 ابونەنت، ياعني 43 مىڭ قالا تۇرعىنى كوگىلدىر وتىنعا قوسىلۋعا دايىن. ونىڭ ىشىندە وڭتۇستىك-شىعىس، جەلەزنودوروجنىي، كوكتال-1، اگروقالاشىق (بىلتىر گازعا قوسىلماعان بولىگى) ەلدى مەكەندەرىندە گاز تاراتۋ جەلىلەرىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالۋعا جاقىن، العاشقى ۇيلەر كوگىلدىر وتىنعا قوسىلىپ ۇلگەردى. سونىمەن قاتار الداعى جىلىتۋ ماۋسىمىندا «قازترانسگاز ايماق» اق كۇيگەنجار، ميچۋرينو، ينتەرناتسيونالنىي ەلدى مەكەندەرىن گازعا قوسۋدى جوسپارلاۋدا. الدىمەن، ەلوردانىڭ ەلدى مەكەندەرىندە 350 شاقىرىم گاز تاراتۋ جەلىلەرى سالىندى. جۇرگىزىلەتىن جۇمىستاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ – باستى نازاردا.

گازداندىرۋ باستالعان ساتتەن تۇرمىس جاعدايى تومەن وتباسىلاردىڭ ۇيلەرىن قوسۋ بويىنشا كومەك كورسەتۋ ماسەلەسى قاراستىرىلدى. ءبىر جولعى الەۋمەتتىك كومەك زەينەتكەرلەرگە، مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ەرەسەكتەرگە، ەرەكشە بالا اسىراپ وتىرعان وتباسىلارعا، از قامتىلعان كوپبالالى وتباسىلارعا بەرىلەدى. بىلتىر گاز ءتاريفى تومەندەتىلدى. گازدىڭ ءبىر تەكشە مەترىنىڭ باعاسى 45 تەڭگەدەن 34،6 تەڭگەگە دەيىن تومەندەدى (بۇرىن ءبىر تەكشە مەتر ءۇشىن 60 تەڭگە بەلگىلەۋ بولجانعان بولاتىن). اكىمدىك جەكە سەكتوردىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن گاز ەسەپتەگىشتەردى تەگىن ورناتۋ جاعىن قاراستىرىپ وتىر.

قالانىڭ ەداۋىر بولىگىن جىلۋمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان 1-جەو جانە 2-جەو جالپى العاندا 13 قازاندىقتان تۇرادى. بىلتىر 4 قازاندىق گازعا اۋىستىرىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن قالعان 9 قازاندىقتى گازعا كوشىرەمىز. جالپى، شاھاردى گازداندىرۋ 3 كەزەڭنەن تۇرادى. جۇمىس كەستەگە ساي جۇرگىزىلىپ جاتىر. تاعى 1 مىڭنان استام وتباسى ۇيىنە گاز قوسۋعا تەحنيكالىق شارتتار الدى. جىل سوڭىنا دەيىن جالپى العاندا 11 558 ابونەنت نەمەسە تاعى دا 143 مىڭ قالا تۇرعىنى گاز قوسۋعا مۇمكىندىك الادى. سونىمەن قاتار قازىرگى تاڭدا قالانىڭ ەكى اۋماعىندا جەرگىلىكتى، اۆتونومدى جىلىتۋ ورتالىقتارىن تولىق گازعا وتىرعىزۋ جوسپارىمىز بار. بۇل 2023 جىلى اياقتالادى.

قالانىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن تاعى ءبىر ماڭىزدى شارۋا – اۋىز سۋ. حالىق سانى ارتقان سايىن سۋ تۇتىنۋ كورسەتكىشتەرى دە ارتىپ جاتىر. قازىر قالانى قوسىمشا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىپ، ونى فيلتردەن وتكىزىپ، تۇتىنۋشىعا جەتكىزۋ جوسپارى تولىق ماقۇلداندى. جوسپار جۇزەگە اسقاندا جىل سايىن قوسىمشا 100 مىڭ تەكشە مەتر اۋىز سۋ پايدالانۋعا بەرىلمەك. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر، ەلوردانى گازبەن قامتاماسىز ەتىپ، تۇرعىندارعا قولايلى جاعداي جاساۋ – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تاريحي جوباسى. وڭتۇستىك وڭىردەن تارتىلعان مىڭ شاقىرىم قۇبىر – ۇلكەن ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى. العاشىندا سارىارقانىڭ سارىشۇناق ايازىندا كومىر جاعىپ ۇيرەنگەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار دا، باسقالار دا ەلورداعا گاز كەلەدى دەگەنگە سەنگەن جوق. شىنى كەرەك، بيۋروكراتيالىق شىرعالاڭى كوپ جوبا دەپ قاراعاندار دا بولدى. الايدا بۇل جوبا جۇزەگە اسىپ، استانامىزعا گاز قۇبىرى جەتكىزىلدى. ەندى ءۇي-ۇيگە كىرىپ جاتىر. بۇل – بۇرىن بەينەت كورىپ كەلگەن قاراپايىم ادامدار ءۇشىن ۇلكەن قولداۋ.

– مەملەكەت باسشىسى الەۋمەتتىك نىسانداردى كوبەيتۋدى، جەڭىلدىكپەن بەرىلەتىن ۇيلەردى كوبىرەك سالۋدى مىندەتتەگەن بولاتىن. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟ جالپى، استانادا باسپانا كەزەگىندە قانشا ادام تۇر؟

– نۇر-سۇلتان قالاسى بويىنشا تۇرعىن ءۇي كەزەگىندە 48 مىڭنان استام ادام تۇر. بىلتىر شاھاردا 3 ملن شارشى مەتردەن استام تۇرعىن ءۇي سالىندى. ونىڭ 80%-ى – جەكە ينۆەستيتسيا. بيىل بۇل كورسەتكىش 3،2 ملن-عا دەيىن ءوسۋى كەرەك. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي سانىن، قۇرىلىس كولەمىن ءۇش ەسەگە ارتتىرۋ تۋرالى تاپسىرماسى بولدى. بىلتىر بۇل ۇدەدەن شىعا بىلدىك. مىسالى، جەڭىلدىكپەن بەرىلەتىن پاتەر الۋشىلار ساناتىن كەڭەيتتىك. ەندى الەۋمەتتىك پاتەرلەرگە مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى مەن مۇعالىمدەر عانا ەمەس، الەۋمەتتىك سالانىڭ باسقا دا وكىلدەرى، ءورت سوندىرۋشىلەر، مادەنيەت جانە سپورت قىزمەتكەرلەرى، پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى دە قاتىسا الادى. ال تۇرعىن ءۇي سەرتيفيكاتتارىنىڭ سوماسىن 1 ملن تەڭگەدەن 1،5 ملن تەڭگەگە دەيىن ارتتىردىق. جاستارعا كەلەتىن بولساق، ەلوردادا «جۇمىس ىستەيتىن جاستارعا ارنالعان جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي» باعدارلاماسى ەكى جىلدان بەرى جالعاسىپ كەلەدى. بۇعان دەيىن مىڭعا جۋىق جاس وتباسى پاتەر كىلتىنە يە بولسا، بيىل تاعى 300 جاس وتباسىعا پاتەر تابىستاۋ جوسپارلانىپ وتىر.

باسپانا ماسەلەسى قوعامداعى وتكىر ماسەلەنىڭ ءبىرى بولعاندىقتان، مەملەكەت تاراپىنان جىلدان-جىلعا جۇيەلى جۇمىستار اتقارىلىپ كەلەدى. سالىستىرمالى تۇردە ايتاتىن بولساق، نۇر-سۇلتاندا 2019 جىلى 2 900 الەۋمەتتىك پاتەر بەرىلسە، 2020 جىلى 7 مىڭنان اسا پاتەر تابىس ەتىلدى. ال بيىل بۇل كورسەتكىشتى 10 مىڭعا دەيىن جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.

قالا اكىمدىگى الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ «قادامدىق قولجەتىمدىگىن» قامتاماسىز ەتۋدى باستى ماقسات ەتىپ قويعان بولاتىن. ياعني، جاڭا تۇرعىن ءۇي كەشەنى سالىنىپ بەرىلە سالماي، ءبىرىنشى قاباتتارىندا ء«ۇي ماڭىنداعى دارىگەر» مەديتسينالىق مەكەمەلەرىن اشۋدى دا قامتاماسىز ەتىپ كەلەمىز. ولاردىڭ قاتارىندا وڭالتۋ ورتالىقتارى، بالاباقشالار، مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ پۋنكتتەرى، پوليتسيانىڭ تىرەك پۋنكتى جانە تاعى باسقا الەۋمەتتىك نىسان بار.

باسپانا ماسەلەسىن ايتقاندا، ەلورداداعى ۇلەسكەرلەردىڭ جاعدايىن ايتپاي كەتە المايمىز. ۇلەسكەرلەردىڭ ماسەلەسىن شەشۋ جونىندەگى جوسپارىمىز ورىندالىپ كەلەدى. 1،5 جىل ىشىندە «ساقالدى» قۇرىلىس سانى ەكى ەسەدەن اسا ازايدى. 2019-2020 جىلدارى ۇلەسكەرلەردىڭ 30-عا جۋىق تۇرعىن-ءۇي كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلدى. قالعان 22 قۇرىلىستى 2021-2023 جىلدارى اياقتاۋ جوسپارلانىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا، 2019 جىلى ۆەدومستۆوارالىق كومميسيانىڭ شەشىمىمەن ەلوردادا ۇلەسكەرلەردىڭ 52 تۇرعىن ءۇي نىسانى «پروبلەمالىق» دەپ تابىلعان. بۇل – 15 757 ۇلەسكەر. 2019 جىلى سونىڭ 10 نىسانىن تولىق اياقتادىق. 13 ۇيدە تۇراتىن، 2 534 وتباسى باسپانالى بولدى. 2020 جىلى 14 تۇرعىن ءۇي نىسانىن قۇرايتىن 20 ءۇيدىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ، تاعى
2 723 وتباسى ءۇيلى بولدى. ەندى مىنە، 2021 جىلى 18 تۇرعىن ءۇي نىسانىن نەمەسە 57 ۇيدە تۇراتىن 7 300 وتباسىن باسپانالى قىلامىز دەپ مەجەلەپ وتىرمىز. جوسپار بويىنشا 2022 جىلى 40 ءۇي، 2023 جىلى تاعى 20 ءۇيدى اياقتاپ، ەلورداداعى ۇلەسكەرلەر ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشەمىز دەگەن جوسپار بار. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى، كەي ۇيلەردىڭ قۇرىلىسى ءتىپتى 15-16 جىلعا دەيىن سوزىلىپ كەتكەن. قازىر ۇلەستىك قۇرىلىستاردىڭ كەيبىرىن اياقتاپ، تۇرعىن ۇيلەردى جوندەپ، اپاتتى جاعدايداعى ۇيلەردى ءسۇرىپ جاتىرمىز. وتكەن جىلدىڭ وزىندە 50-دەن استام كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇي كەشەنى جوندەلدى. سوڭعى ەكى جىلدا 400-دەن استام وتباسى اپاتتى جاعدايداعى ەسكى ۇيلەردەن كوشىرىلدى. بيىل 200-دەن استام وتباسىنى كوشىرەمىز، ولارعا جايلى، ەڭ باستىسى – ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن قاۋىپسىز جاعداي جاساۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.

– الەۋمەتتىك سالانىڭ نەگىزى – ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى. حالىق سانى ارتقان سايىن مەكتەپ پەن اۋرۋحانا، ەمحانالارعا سۇرانىس ارتاتىنى بەلگىلى...

– ەلوردا – بۇگىندە ەۋرازيا جۇرەگى، الەمدە ەڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان قالالاردىڭ ءبىرى. سايكەسىنشە حالىق سانى دا، سونىڭ ىشىندە وقۋشىلار سانى دا ۇنەمى وسۋدە. ماسەلەن، 2010 جىلى قالادا 74 مىڭ مەكتەپ وقۋشىسى بولسا، قازىر – 193 مىڭ. ەندى 10 جىلدان كەيىن 2030 جىلى، بۇل كورسەتكىش 400 مىڭ وقۋشىعا دەيىن وسەدى دەپ وتىرمىز. بۇل جاقسى حابار، «بالالى ءۇي – بازار»، بىزدە ەندى سوعان سايكەس مەكتەپ قۇرىلىسى دا قارقىندى بولۋ كەرەك. الداعى بەس جىل ىشىندە 80 880 وقۋشىعا ارنالعان 67 مەكتەپ سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. ەلوردادا جىلىنا كەمىندە 10 مەكتەپ سالىنباسا، ءوسىپ كەلە جاتقان حالىق سانىنا سايكەس كەلمەي، مەكتەپتەرگە ارتىلعان جۇكتەمە الەۋمەتتىك قيىندىقتار تۋعىزۋى ىقتيمال. بىلتىر ماسەلەن، پاندەميانىڭ ءورشىپ تۇرعانىنا قاراماستان ەلوردادا 11 مەكتەپ جاڭادان بوي تۇزەدى. بيىل تاعى 16 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى جالعاسۋدا. بۇل قالا قۇرىلىسشىلارىنىڭ ەرەن ەڭبەگى دەپ بىلەمىن. ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىن عيماراتپەن عانا قامتۋ جەتكىلىكسىز. ساپالى ءبىلىمدى ارتتىرۋ ماقساتىندا بولاشاق پەداگوگتەردى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ورتا ءبىلىم الۋعا جىل سايىن 800، جوعارى ءبىلىم الۋعا تاعى 300 اكىم گرانتىن ءبولۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونداي-اق بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى بىلىممەن قامتۋ ۇلەسى جوسپارلى تۇردە ارتاتىن بولادى. «قادامدىق قولجەتىمدىك» پرينتسيپىنە سايكەس قوسىمشا 30 ء«ۇي ماڭىنداعى دارىگەر» نىسانى اشىلادى. سونىمەن قاتار 5 مەديتسينالىق مەكەمە سالىنادى.

– ەلوردانىڭ جاسىل بەلدەۋىن ءارى قاراي دامىتۋ ءۇشىن 2020 جىلعا دەيىن نەگىزگى ءۇش باعىتتا جۇمىس جۇرگىزۋ تاپسىرىلعان ەدى. قالىپتاسقان ايماقتارداعى جاسىل جەلەكتىڭ تىعىزدىعىن ارتتىرۋ، قالا اۋماعىنداعى بوس جەرلەرگە تال ەگۋ، دەمالىس ورىندارىن قالىپتاستىرۋ جۇمىستارى قالاي جۇرگىزىلىپ كەلەدى؟

– ەلوردانى كورىكتەندىرۋ جۇمىستارىنىڭ ءبارى «نۇر-سۇلتان – جايلى قالا» ماستەر-پلانى تۇجىرىمداماسى اياسىندا جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ياعني وسى سالا بويىنشا ناقتى دامۋ كارتاسى بار. بيىل دەمالىس ورىندارى مەن جاسىل جەلەكتى ايماقتار ايتارلىقتاي كوبەيەدى. ەكولوگيانى جاقسارتىپ، تۇرعىنداردىڭ دەمالىستا ۋاقىت وتكىزۋىنە قولايلى ورىندار جاساۋ ءۇشىن قالامىزدى كوگالداندىرۋدى جالعاستىرا بەرەمىز. اۋلالار مەن قوعامدىق كەڭىستىكتەردە (ساياباقتار، سكۆەرلەر، بۋلۆارلار) تال-تەرەك ەگۋدى جالعاستىرامىز. ماسەلەن، ب.مومىش ۇلى داڭعىلى بويىمەن جاعالاۋعا دەيىن جاياۋ جۇرگىنشىلەر جەلەكجولىن اباتتاندىرامىز. «تولقىن ءتارىزدى اللەيا» اۋماعىندا ۇستەل تەننيسى مەن شاحماتقا ارنالعان ۇستەلدەر، دەمالۋعا جانە اتكەنشەك تەبۋگە ارنالعان سايالى ايماقتار ورناتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل «ترياتلون پاركىن» جاڭا بورتەگۇل باعىمەن بىرىكتىرە وتىرىپ، ەكو-مارشرۋت قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وندا مىڭنان استام بورتەگۇل كوشەتىن وتىرعىزامىز.

بىلتىر ترياتلون ساياباعىن اۋقىمدى اباتتاندىرۋدى باستادىق. وتكەن جىلى قالادا العاش رەت كوپىراستى الاڭدار جاسالدى. سارايشىق كوشەسىندەگى «ارقار» كوپىرىنىڭ استىندا سپورتپەن اينالىسۋعا ارنالعان بىرنەشە ايماق اشىلىپ، ساياباق اۋماعىندا فۋتبول الاڭدارى ورناتىلدى. بۇل – ترياتلون مەن پرەزيدەنت ساياباعى اراسىنداعى كوپىر، جۇمىستار بيىل دا جالعاسادى. مىسالى، تۇڭعىش پرەزيدەنت ساياباعىندا سايالى باستىرمالار، اتكەنشەكتەر، ءۇش سۋبۇرقاق، ونىڭ ىشىندە تۇماندى بۋلانۋ، ورىندىقتار جانە ت.ب. ورناتىلدى. الداعى ۋاقىتتا وزەن ارقىلى ۆەلو-جاياۋ جۇرگىنشى كوپىرىن سالۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل كوپىر ەكى ساياباقتى – تۇڭعىش پرەزيدەنت ساياباعى مەن ەسىل وزەنىنىڭ بويىنداعى ساياباقتى بىرىڭعاي كلاستەرمەن بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلايشا، قالا تۇرعىندارى اۋداندار اراسىندا كەدەرگىسىز جۇرە الادى. كوپىردىڭ بويىندا دەمالىس ايماقتارىن جابدىقتايمىز، ال كوپىردىڭ استىنا اتكەنشەك ورناتامىز. ءازىربايجان مامبەتوۆ كوشەسى بويىندا، قالانىڭ وڭ جاعالاۋىندا «دەمالىس پرومەناد» دەپ اتالاتىن جاڭا قوعامدىق كەڭىستىك جاسادىق، اربات ىسپەتتى، جاياۋ جۇرگىنشىگە ارنالعان كەڭىستىك بولدى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قوعامدىق كەڭىستىكتەردى (ساياباقتار، سكۆەرلەر، بۋلۆارلار، باقتار) اباتتاندىرۋ كەزىندە، كوگالداندىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارامىز، ويتكەنى بۇل – قالا دامۋىنىڭ اجىراماس بولىگى. بيىلعى كوگالداندىرۋ جۇمىستارىنىڭ ەرەكشەلىگى – اۋلالىق اۋماقتاردان، ساياباقتاردان، سكۆەرلەردەن، بۋلۆارلاردان، ەلدى مەكەندەردەن باسقا، كورىكتى جەرلەرىمىزدىڭ ىرگەلەس اۋماقتارىن كوگالداندىرۋعا كىرىسكەنىمىزدە. بۇل «بەتوندى ورىندار» سانىن ازايتادى. مىسالى، ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترى مەن «استانا بالەت» اۋماعىندا جاسىل باق، «استانا وپەرا» اۋماعىندا ەمەن باعى، ترياتلون ساياباعىندا بورتەگۇل باعى پايدا بولماق قازىر بارلىق جەردە كوشەت وتىرعىزىلىپ جاتىر. ءوزىم دە قالانى كوگالداندىرۋعا قاتىسامىن. قالانىڭ بارلىق اۋدانىن، سونىڭ ىشىندە ەلدى مەكەندەردى كوگالداندىرامىز. اعاش ەگۋگە قالا تۇرعىندارى، ەرىكتىلەر، كاسىپكەرلەر دە قاتىساتىنى قۋانتادى. وسى جىلى 1 ملن-نان استام جاسىل جەلەك (اعاشتار، بۇتالار، كوشەتتەر جانە ت.ب.) وتىرعىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. قازىر قالانىڭ جاسىل تۇسكە اينالعانىن، جاڭا ەكوايماقتار مەن «جاسىل ارالدار» پايدا بولعانىن كورۋگە بولادى. ەگەر جىلدان-جىلعا ساپالى تال ەگىپ، تال ەگۋ جوسپارىن وسى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرساق، ەلوردا ساناۋلى جىلدار ىشىندە جاسىل قالاعا اينالماق. ءبىر كەزدەرى تەك دالادان تۇرعان قالا باقشالى قالا بولادى. 2020 جىلى 148 اۋلا مەن 60 قوعامدىق كەڭىستىك جاڭادان تۇرعىندارعا پايدالانۋعا بەرىلدى. وسى جىلى 150 اۋلا مەن 28 قوعامدىق كەڭىستىكتى اباتتاندىرامىز.

ەلباسى سۇقباتىندا ەلوردانىڭ باس جوسپارى عيماراتتاردىڭ، جاسىل جەلەكتەر مەن ورماننىڭ سيمبيوزى رەتىندە جاسالعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار جالعاستىرىلادى. قالا تۇرعىندارىنىڭ قاتىسۋىمەن سەنبىلىكتەر، ەكواكتسيالار تۇراقتى وتكىزىلەدى. شاھاردى كوگالداندىرۋعا كەز كەلگەن ادام ۇلەس قوسا الادى.

– پاندەميادان زارداپ شەگىپ جاتقان كاسىپكەرلەرگە قانداي قولداۋ شارالارى كورسەتىلدى؟

– ءيا، پاندەميانىڭ سالدارىنان قابىلدانعان كارانتيندىك شەكتەۋلەر كاسىپكەرلىك ورتاعا كوپ زيانىن تيگىزدى. توتەنشە جاعداي ۋاقىتىندا جانە ودان كەيىنگى شەكتەۋلەردىڭ سالدارىنان نۇر-سۇلتان قالاسى بويىنشا 79 مىڭ شاعىن بيزنەس سۋبەكتىسى نەمەسە 56%-ى جۇمىسىن ۋاقىتشا توقتاتتى. پاندەميانىڭ اسەرىن سەزىنىپ، زارداپ شەككەن بيزنەس سۋبەكتىلەرى – ساۋدا، تۇرمىستىق قىزمەتتەر، كولىك، قوعامدىق تاماقتانۋ، تۋريزم، ءبىلىم، ويىن-ساۋىق، سپورت جانە قوسالقى قىزمەت سالالارىندا.

شەكتەۋ شارالارىن ەنگىزۋدەن ەكونوميكاعا تيەتىن اسەردى ازايتۋ جانە ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن بىرقاتار شارۋا قولعا الىندى. بىرىنشىدەن، ايتارلىقتاي زارداپ شەككەن كاسىپكەرلەر ءۇشىن سالىقتىق جەڭىلدىكتەر ەنگىزىلدى. سوماسى 31 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 97 مىڭنان استام جەكە كاسىپكەرلەر سالىقتىق جەڭىلدىكتەرگە يە بولدى. ەكىنشىدەن، مەملەكەتتىڭ مەنشىگىندەگى عيماراتتاردى جالداپ وتىرعان كاسىپكەرلەر، جالداۋ اقىسىن تولەۋدەن ۋاقىتشا بوساتىلدى. ۇشىنشىدەن، «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2025» باعدارلاماسىنا ءبىرشاما وزگەرىس ەنگىزىلىپ، كرەديت مولشەرى 6%-عا دەيىن تومەندەتىلدى، سۋبسيديالاناتىن سوما 7 ملرد تەڭگەگە دەيىن ءوسىرىلدى. وسى ماقساتتا ءبىر جىلدا 2 ملرد تەڭگە داعدارىسقا قارسى قاراجات ءبولىنىپ، 500-گە جۋىق جوبا قولداۋ تاپتى. تورتىنشىدەن، پاندەميا كەزىندە وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرگە ەرەكشە نازار اۋدارىلۋدا. «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسى اياسىندا جەرگىلىكتى قامتۋدى قاداعالايتىن ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى جۇرگىزۋ ءتارتىبى وزگەرتىلدى. 2020 جىلى كوميسسيانىڭ 30 وتىرىسى وتكىزىلىپ، 18 مىڭنان استام تاۋارعا ست-KZ، ياعني وتاندىق دەگەن سەرتيفيكاتتار بەرىلدى.

– ەلوردا قازاقىلانباي، ەل قازاقىلانبايدى. قالانى قازاقىلاندىرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن تىلدىك ورتا كەرەك دەيتىن بولساق، وندا جىل سايىن اۋىلداردان كەلىپ قونىستانىپ جاتقاندار كوپ. الايدا اۋلادا، كوشەدە بالالاردىڭ وزگە تىلدە سويلەيتىنىنە كۋا بوپ ءجۇرمىز. قالا اكىمدىگى تاراپىنان جالپى ۇلت رۋحانياتىنا قاتىستى قانداي شارۋالار اتقارالىپ جاتىر؟

– مەملەكەت تاراپىنان اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى ايتسام، ناعىز رۋحاني جاڭعىرۋدى باسىمىزدان وتكەرىپ جاتىرمىز دەسەك، ارتىق ايتقانىمىز ەمەس. ەلورداداعى جاڭا كوشەلەرگە ءابىش كەكىلباي ۇلى، فاريزا وڭعارسىنوۆا ەسىمدەرى بەرىلسە، قالاداعى بىرنەشە مەكتەپ ۇلت زيالىلارىنىڭ اتىمەن اتالا باستادى. بىلتىر وقۋ ورىندارىنا احمەت بايتۇرسىن ۇلى، بەيىمبەت مايلين، شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى، جۇمابەك تاشەنوۆ، ءماشھۇر ءجۇسىپ، ءىلياس جانسۇگىروۆ، مىرجاقىپ دۋلات ۇلى، ءاليحان بوكەيحان، ساكەن سەيفۋلليندەردىڭ ەسىمدەرى بەرىلدى. بيىل دا ۇلت زيالىلارىنىڭ ەسىمدەرى جاڭا مەكتەپتەرگە بەرىلۋى ءۇشىن رەسپۋبليكالىق ونوماستيكالىق كومميسيانىڭ شەشىمىن كۇتىپ وتىر. بۇل وسكەلەڭ ۇرپاققا وتە قاجەت دۇنيە. الەم ۇستازدارىنىڭ ءبىرى ءال-فارابي مەن ۇلى ابايدىڭ مەرەيتويلارى دا كارانتين تالاپتارى ساقتالا وتىرىپ اتاپ ءوتىلدى. اس تا توك توي تويلايتىن ەمەس، تاعىلىم الىپ وي ويلايتىنداي ەتىپ وتكىزىلدى دەپ ەسەپتەيمىن. پاندەمياعا دەيىن ۇلتتىق ونەرىمىز – ايتىس تۇراقتى بولىپ تۇردى. ەلوردا اقىن-جازۋشىلارى باس قوساتىن «جازۋشىلار ءۇيى» جازۋشىلار وداعىنىڭ استانالىق بولىمىنە بەرىلدى. بۇگىندە وندا قالا زيالىلارى ءتۇرلى كەزدەسۋلەر وتكىزىپ، ۇلت رۋحانياتىنا ءوز ۇلەسىن قوسۋدا. وڭ جاعالاۋدا «قالامگەرلەر اللەياسى» اشىلدى. ول جەردە اسىلدارىمىز، ءۇش بايتەرەك – ءىلياس، ساكەن، بەيىمبەت ەسكەرتكىشتەرى تۇر. ەندىگى كەزەكتە وسى جەردە ۇلت زيالىلارى، الاش قايراتكەرلەرى مىرجاقىپ دۋلاتوۆ، ءاليحان بوكەيحان جانە احمەت بايتۇرسىن ۇلىنا ەسكەرتكىشتەر اشۋ جوسپارى بار. بۇل ۇلت ساناسىن جاڭعىرتۋ جولىندا وتە ماڭىزدى قادام دەپ بىلەمىز. كۇنى كەشە، 8 مامىر كۇنى ەلوردانىڭ تۋماسى، داڭقتى باتىر، ۇشقىش تالعات بيگەلدينوۆتىڭ ەسكەرتكىشى اشىلدى. سونىمەن قاتار بيىل ىبىراي التىنسارين، دينا نۇرپەيىسوۆا، قانىش ساتباەۆ سىندى ۇلت ارداقتىلارى دا ۇمىتىلمايدى. جاقىندا تاعى دا 40-تان استام كوشەنىڭ اتاۋى اۋىستى.

– قالا تۇرعىندارىنىڭ ەڭ كوپ كوتەرەتىن ماسەلەسى قانداي؟

– 2019 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا – 721 ادام، 2020 جىلى – 1005 ادام، بيىلعى جارتى جىلدا 221 قالا تۇرعىنىن جەكە قابىلدادىم. قابىلداۋلار ءار جۇمادا تۇراقتى تۇردە جۇزەگە اسادى. جانە قابىلداۋلار قالا باسشىلىعىنىڭ بارلىعىنىڭ تاراپىنان جۇزەگە اسادى. ماسەلەن، 2020 جىلى ورىنباسارلارىم جەكە قابىلداۋلارىندا 3100 ادامدى قابىلداعان. ەڭ كوپ كوتەرىلەتىن سۇراقتار – الەۋمەتتىك كومەك تۇرلەرى، باسپانا، بيزنەس باستاۋ جانە جەكە وتىنىشتەر. ءاربىر ماسەلە – جەكە باقىلاۋدا. سەبەبى بۇل – مەملەكەت باسشىسىنىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداسىنىڭ ەڭ باستى العىشارتى. ءار ازاماتتىڭ جەكە مۇقتاجىن شەشۋ ارقىلى قوعامداعى كۇرمەۋلى سۇراقتاردىڭ الدىن الامىز، شەشىمىن تابامىز. سونىمەن قاتار قالا تۇرعىندارى كوتەرگەن ءار ماسەلە تولىق شەشىلۋى ءۇشىن وتباسى ينستيتۋتىن قولداۋعا باعىتتالعان «جانۇيا» ورتالىعىنا تەك وسى جىلدىڭ باسىنان بەرى ءارتۇرلى سۇراقپەن 23 580 ازامات كەلگەن. ءبىزدىڭ ساراپتاۋ بويىنشا كەلۋشىلەردىڭ ەڭ كوپ كوتەرەتىن ماسەلەسى – باسپانا جايى، سول سەبەپتى بىلتىر ارنايى تۇرعىن ءۇي ورتالىعىن اشتىق. بيىل بۇل ورتالىققا ءتيىستى سۇراقتارىمەن 5 مىڭنان اسا ادام كەلىپ ۇلگەرگەن.

 

اڭگىمەلەسكەن دۋمان اناش،

 «Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار