قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ەگىنشىلىك سالاسى تابيعي كليماتتىق جانە توپىراق جاعدايىنا بايلانىستى اۋىسپالى ەگىستىك جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن. سوندىقتان ءوڭىردىڭ توپىراق قۇرامىنا سايكەس ەگىن شارۋاشىلىعىندا پايدالانىلعان سۋدىڭ باسىم بولىگى توپىراق تۇزدىلىعىن شايۋعا جۇمسالاتىندىعىن ەسكەرگەن ءجون.
كۇرىش داقىلى توپىراق قۇرامىنىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋدا ماڭىزدى رولگە يە ەكەندىگىن ەسكەرگەن رەسەي, ورتالىق ازيا, جاپونيا, ەۋروپا ەلدەرى جانە امەريكا قۇراما شتاتتارى سياقتى ءىرى مەملەكەتتەردە كۇرىش ەگىسىن ازايتۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلمەيدى.
سونىمەن قاتار الەم بويىنشا كۇرىش ءونىمىن تۇتىنۋ كولەمى جىلىنا 781 ملن توننا بولسا, ناقتى وندىرىلەتىنى – 750 ملن توننا عانا. ياعني الەم بويىنشا كۇرىش ونىمىنە قاجەتتىلىك ءالى دە تولىق قامتاماسىز ەتۋدى قاجەت ەتەدى.
ارال ءوڭىرىنىڭ ەرەكشە توپىراق-كليماتتىق جانە گيدروگەولوگيالىق جاعدايلارىندا كۇرىشتىڭ مەليوراتيۆتىك-ەكولوگيالىق, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ماڭىزى زور ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
كۇرىشتى 3-4 جىل قاتارىنان وسىرگەننەن كەيىن سول تاناپتا ارتاراپتاندىرىلعان داقىلداردى ءوسىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن تۇز بالانسى قالىپتاسادى.
مىنا فاكتوردى دا ەسكەرۋىمىز كەرەك, ايماقتىڭ سۋارۋ كانالدارى مەن كوللەكتورلىق درەناجدى جۇيەسى سۋدىڭ ۇلكەن شىعىندارىن وتكىزۋگە ارنالعان جانە سۋدى از تۇتىناتىن داقىلداردى ءوسىرۋدىڭ ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭىندە سۋارۋ جەلىسىن بىرنەشە رەت تولتىرۋ قاجەت. بۇل سۋ ىسىرابىنا سوقتىراتىنى تاعى بەلگىلى.
سۋارۋ جۇيەلەرىنىڭ بارلىعى ەشقانداي بەتون نەمەسە باسقا دا قاپتامالارمەن قاپتالماعاندىقتان, سۋدىڭ فيلتراتسيا شىعىنى وتە جوعارى بولادى. بۇل ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋ ءۇشىن قىرۋار قارجى كەرەك.
سونداي-اق كۇرىش ەگىسى ازايعان جاعدايدا ەكولوگيالىق داعدارىس اسەرىنەن بارلىق ينجەنەرلىك-دايىندالعان جەردىڭ شولەيتتەنۋ قاۋپى ارتادى. جوعارىدا اتاپ وتكەندەي سىر توپىراعىندا اۋىسپالى ەگىس ءتارتىبىن قاتاڭ ساقتاي وتىرىپ, كۇرىش داقىلى تۇراقتى ەگىلمەيتىن بولسا توپىراقتىڭ ەكىنشى قايتارا تۇزدانۋ پروتسەسى كۇشەيىپ, ينجەنەرلىك جۇيەگە كەلتىرىلگەن جەرلەرىمىزدىڭ اينالىمنان شىعىپ قالاتىندىعى بەلگىلى.
وبلىستىڭ سۋارمالى جۇيەگە بەيىمدەلگەن ەگىنشىلىك سالاسى سىرداريا وزەنىنەن سۋ الاتىن بىرنەشە ماسسيۆتەن تۇرادى.
جالپى وبلىستاعى ەگىن شارۋاشىلىعىنىڭ ناقتى جاعدايىنا كەلەتىن بولساق, قازىر ايماقتا 180 مىڭ گەكتاردان استام ەگىستىك جەرلەر بولسا, ونىڭ 175 مىڭ گەكتارعا جۋىعى ينجەنەرلىك جۇيەگە كەلتىرىلگەن.
جىل سايىن وبلىستا ەگىلەتىن ەگىس كولەمى دە وسى 180-188 مىڭ گەكتار توڭىرەگىندە. ونىڭ ىشىندە 80-85 مىڭ گەكتارىنا نەمەسە 45,2 پايىزىنا عانا كۇرىش ەگىلەدى. قالعان 54,8 پايىز جەرگە 12,2 مىڭ گەكتارعا جۋىق ءداندى, 6 مىڭ گەكتارعا مايلى, 66,4 مىڭ گەكتارعا مال ازىقتىق داقىلدار جانە 18 مىڭ گەكتاردىڭ ۇستىندە كارتوپ, كوكونىس, باقشا داقىلدارى ەگىلەدى.
سونىمەن قاتار جىل سايىن ەگىستىك القاپتارداعى سۋ جۇيەلەرىن تازارتۋ, گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستارىن جوندەۋ جۇمىستارى اتقارىلىپ كەلەدى.
اتاپ ايتقاندا, 96 شارۋاشىلىق ارالىق, 1 762 ىشكى شارۋاشىلىق ارالىق كانال جوندەۋدەن ءوتىپ, ودان 2 734 مىڭ تەكشە مەتر توپىراق شىعارىلدى. سونداي-اق وبلىستىق كوممۋنالدىق مەنشىكتەگى ۇزىندىعى 183,8 شاقىرىم بولاتىن 29 كانال تازالانىپ, ونىڭ بويىنداعى 39 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىس جوندەلدى.
كۇرىش اتىزدارىندا سۋارمالى سۋدى ىسىراپسىز پايدالانۋ ءۇشىن جىل سايىن لازەرلىك «مارا» اگرەگاتىمەن جەر تەگىستەۋ جۇمىستارى اتقارىلۋدا. اتاپ ايتقاندا, 2013 جىلدان بەرى بارلىعى 47 022 گەكتار كۇرىش القابىنا تەگىستەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.
وبلىسقا كەلەتىن نەگىزگى بىردەن-ءبىر سۋ كوزى سىرداريا وزەنى ەكەنى بەلگىلى. بيىل ءوڭىردەگى ەگىس كولەمىن سۋمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 4,2 ملرد تەكشە مەتر سۋ قاجەت بولسا, بۇل ءۇشىن شاردارا مەن كوكساراي سۋ قويمالارىنا 7,4 ملرد تەكشە مەتر سۋ جينالۋى كەرەك بولاتىن.
الايدا نارىن – سىرداريا كاسكادىنىڭ سۋ قويمالارىندا جىلدىڭ باسىنداعى جينالعان سۋدىڭ كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 3,1 ملرد تەكشە مەترگە از بولدى. وسىنىڭ سالدارىنان وبلىسقا مامىر ايىندا شاردارا سۋ قويماسىنان سىرداريا ارناسىنا تاستالعان سۋ 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا 50-100 تەكشە مەترگە كەم بەرىلىپ, كۇردەلى جاعدايدى ايماق باسشىسىنان باستاپ, اكىمنىڭ سالاعا جاۋاپتى ورىنباسارى, باسقارما باسشىلىعى مەن ماماندارى كۇندەلىكتى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىر. سىرداريا وزەنىندەگى سۋ تاپشىلىعىنىڭ الدىن الۋ باعىتىندا بىرقاتار جۇمىس مەرزىمىندە ۇيلەستىردى.
سۋ تاپشىلىعى جاعدايىنا بايلانىستى ەگىلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ەگىس كولەمدەرىن سۋدان قالدىرماۋ شارالارىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن قالا جانە اۋداندارمەن بىرنەشە مارتە سەلەكتورلىق ءماجىلىس وتكىزىپ, سۋارمالى سۋ ءبولىنىسىن رەتتەۋ ماقساتىندا ءتيىستى جۇمىس توبى قۇرىلدى. جۇمىس توبى نەگىزىنەن بەكىتىلگەن ليميت بويىنشا اۋداندار ارالىعىنداعى ماگيسترالدى كانالدار ارقىلى بولىنگەن سۋدىڭ كولەمىنە سالا ماماندارى مەن شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى باسشىلارىنىڭ قاتىسۋلارىمەن مونيتورينگ جاساپ جانە شارۋاشىلىقتار اراسىندا سۋ تاپشىلىعى جونىندە تۇسىندىرمە جۇمىستارىن جۇرگىزدى.
وسىنىڭ ناتيجەسىندە 1 ماۋسىمعا دەيىن جوسپارلانعان 188,2 مىڭ گەكتار ەگىستىڭ 183,2 مىڭ گەكتارى ەگىلدى. ونىڭ ىشىندە نەگىزگى داقىل كۇرىشتىڭ كولەمى 82,3 مىڭ گەكتار بولىپ وتىر.
بۇعان قوسا, كوكتەمگى ەگىن ناۋقانى كەزىندە سۋارمالى سۋ تاپشىلىعىنا بايلانىستى ايماق باسشىسىنىڭ بەرگەن تاپسىرماسىنا سايكەس ەگىستى ءارتاراپتاندىرۋ باعىتىندا وبلىستا قانت قۇمايى 40 گەكتارعا, سويا 53 گەكتارعا, جۇگەرى داقىلى 1 443 گەكتارعا ەگىلدى. 600 گەكتارعا ماقسارى داقىلى ەگىلىپ, 26,5 گەكتارعا جەمىس-جيدەك جانە ءجۇزىم كوشەتتەرى وتىرعىزىلدى.
سونىمەن بىرگە بيىل سۋارمالى سۋدى ۇنەمدەۋ ماقساتىندا قازالى اۋدانىندا جاڭبىرلاتقىش قوندىرعىسىن پايدالانا وتىرىپ 87 گەكتار جەرگە جۇگەرى ەگۋ جوباسى وندىرىسكە ەنگىزىلسە, جاڭاقورعان اۋدانىندا تامشىلاتىپ سۋارۋ ادىسىمەن 3 مىڭ گەكتارعا قىزاناق, شيەلىدە جاڭبىرلاتقىش قوندىرعىسىن پايدالانۋ ارقىلى 10 مىڭ گەكتارعا مال ازىقتىق جوڭىشقا داقىلىن ەگۋ جوبالارى بىرتىندەپ ىسكە اسىرىلۋدا.
سونىمەن قاتار ىبىراي جاقاەۆ اتىنداعى قازاق كۇرىش شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى ءوڭىردىڭ كليماتتىق جاعدايىنا بەيىمدەلگەن, ۆەگەتاتسيالىق مەرزىمى قىسقا, سۋدى از قاجەت ەتەتىن «سىر سۇلۋى», «اي كەرىم» جەرگىلىكتى سۇرىپتارىن شىعارىپ, وندىرىسكە ەنگىزۋدە. ونىڭ كولەمى بيىل 2500 گەكتارعا ەگىلسە, الداعى جىلدارى كولەمدەرى ۇلعايا تۇسەدى.
وسى ءوڭىردىڭ ازاماتى رەتىندە ۇكىمەت تاراپىنان وبلىس اكىمدىگى مەن ءوڭىر عالىمدارىنىڭ سۋ تاپشىلىعى ماسەلەسىن شەشۋ باعىتىندا اتقارىپ جاتقان جۇمىستارىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى دەپ سانايمىز.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماڭىزدى جايت, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بەكىتكەن سىرداريا وزەنىنەن وبلىسقا ەگىس شارۋاشىلىعى ءۇشىن 2025 جىلدارعا دەيىنگى مەرزىمگە بەكىتىلگەن سۋ پايدالانۋ ليميتتەرى. وسى ليميت اياسىندا ەكولوگيالىق قاجەتتىلىكتەرگە 1,2 ملرد تەكشە مەتر, اۋىل شارۋاشىلىعىن تۇراقتى سۋارۋعا 4,2 ملرد تەكشە مەتر قاراستىرىلعان.
بۇل ارقىلى سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانا وتىرىپ, جىل سايىن سانى ءوسىپ كەلە جاتقان وبلىس حالقىن ساپالى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ, ءوڭىردىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ, مال شارۋاشىلىعىنا ازىقتىق بازا جاساۋ, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, جالپى سالانى ودان ءارى دامىتۋعا تولىق مۇمكىندىك بار.
وعان مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان قولداۋلاردىڭ ناتيجەسىندە اياققا تۇرىپ, ماتەريالدىق تەحنيكالىق بازاسى نىعايعان وبلىس اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرى مەن جەرگىلىكتى عالىمدار بىرلەسىپ, جۇيەلى جۇمىس ىستەۋ ارقىلى قول جەتكىزۋدە.
سوندىقتان وبلىستا ەكونوميكالىق جانە ازىق ت ۇلىكتىك ماڭىزعا يە كۇرىش داقىلىن بىردەن ازايتۋ نەمەسە باس تارتۋ سۋارمالى جەرلەردىڭ جاعدايىن ناشارلاتىپ قانا قويماي, وسى سالادا جۇمىس اتقارىپ جۇرگەن مىڭداعان حالىقتى تابىسى مەن كۇنكورىسىنەن, اتا كاسىبىنەن ايىرۋ دەپ ەسەپتەيمىز.
سەرىكباي ومىرزاقوۆ,
تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى
قىزىلوردا وبلىسى
