ارالدىقتار تىرشىلىگىنىڭ نەگىزگى كوزى – مال مەن بالىق. ستاتيستيكالىق ەسەپتە تۇرعان 931 شارۋا قوجالىعى مەن جەكە كاسىپكەردىڭ 33-ءى ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىسسا, قالعان 898-ءى مال وسىرەدى. اۋداندا وسى كۇنى 54 289 باس ءىرى قارا, 104 073 قوي مەن ەشكى, 43 513 جىلقى جانە 32 717 ويسىلقارا تۇقىمى ەسەپكە الىنعان. بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا ءتورت ت ۇلىكتىڭ سانىندا ءوسىم بار. بىراق بيىلعى قۋاڭشىلىق وسى مال باسىن ءبىراز سەلدىرەتىپ كەتەتىن سياقتى.
بيىل قىستا اۋدان اۋماعىنا ءبىر-ەكى مارتە ەتىك باسى ۇرلەسىن قار ءتۇستى. بار مۇڭى مالدىڭ جايى بولعان جۇرتتىڭ ءۇمىتى كوكتەمگى جاۋىن-شاشىندا ەدى. قاس قىلعانداي ول مەزەتتە كوكتەن ەشتەڭە تامبادى. وسىدان كوكتەمگە قىلتيىپ شىققان كوك از كۇندە كۇيىپ كەتتى. دارياداعى سۋدىڭ ازدىعىنان سوڭعى جىلدارى تامشى تۇسپەگەن كولدەر دە تارتىلىپ, جىعىلعانعا جۇدىرىقتىڭ كەرىن كەلتىرىپ وتىر.
جاقىندا ارال, قازالى اۋداندارىنا بارعان جۇمىس ساپارىندا وبلىس اكىمى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا تەڭىزدى وڭىردەگى ساركولدىڭ ماسەلەسىنە نازار اۋدارعان. جالعىز ساركول عانا ەمەس, وسى اۋماقتاعى لاي كول, قامباش كولدەرى جاعالاۋلارىنان 500 مەترگە دەيىن جىراقتاپ, جيەگى بالشىققا اينالىپتى. اۋىلداعىلار ايماق باسشىسىنا سۋ ىشۋگە بارعان اياقتى مالدىڭ ۇيىققا باتىپ, كول جاعاسىندا ولەكسە كوبەيگەنىن ايتتى.
– وبلىس باسشىسى جاعدايىمىزبەن تانىسىپ, اۋدان اكىمدىگى, تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنا تاپسىرمالار بەردى. باسقا دا ءتيىستى قۇرىلىمدار بۇل ماسەلەدەن حاباردار, – دەيدى امانوتكەل اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى قايرات ابدرامانوۆ. – مالدىڭ ۇيىققا باتىپ قالماۋىن قاداعالاۋ ءۇشىن اۋىلدا ەرىكتى جاستاردان توپ قۇردىق. قازىر كول جاعالاۋىنا كەزەكشىلىك قويىلىپ, جاعداي تۇراقتاندى.
مۇنداعىلار قولدان كەلگەن امالدى جاساپ-اق جاتىر. بىراق ءساۋىر ايىنان بەرى باسىلماي تۇرعان شاڭدى داۋىل قىس پەن كوكتەمدە ماردىمدى ىلعال تۇسپەگەن دالانى تاندىرداي كەپتىرىپ بارادى. اۋدان اكىمدىگىنىڭ مالىمەتىنشە, كەيبىر اۋىلدىق وكرۋگتەردە كۇردەلى جاعداي قالىپتاسىپ, مالعا ازىق تاۋىپ بەرۋدىڭ ءوزى قيىنعا اينالعان. جىلدا شارۋالار كورشىلەس اقتوبە وبلىسىنداعى شالقار مەن ىرعىزدان, سونداي-اق الىس تا بولسا جاڭاقورعاننان ءشوپ تاسيتىن. بيىل ول جاقتاردا دا قۋاڭشىلىق بولىپ تۇر. امالى تاۋسىلعان شارۋالار قولداعى مالىن نارىق باعاسىنان ارزانعا ساتۋعا كوشىپتى. بۇل جاعداي اسىرەسە مەرگەنساي, قۇلاندى, بەلاران اۋىلدىق وكرۋگتەرىندە بايقالادى. كەيبىر اۋىلداعى اعايىن مالىن قاراقۇم, جىڭىشكەقۇم وڭىرلەرىنە ايداپ اپارىپ جايۋعا ءماجبۇر.
– وسى قىستا قولىمىزعا كۇرەك ۇستاپ, ەسىك الدىنىڭ قارىن كۇرەگەن جوقپىز. كوكتەمدە دە كوكتەن ءبىر تامشى تامبادى. قاتالاعان مال كوز ۇشىنداعى كولگە ۇمتىلىپ, ۇيىققا باتىپ قالىپ جاتىر. قازىر جالپى قاي ءوڭىردى دە قۇرعاقشىلىق قىسىپ تۇر عوي. بىراق وسى جاسىما دەيىن داريانىڭ مۇنشالىقتى تارتىلعانىن كورمەپپىن. وتكەندە اۋىل تۇسىنداعى بۇرمادان سۋ شىعارۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەن ەدى. سونى تەز قولعا الماسا, قىر بەتتەگى 7 اۋىلدىڭ جاعدايى قيىنداي بەرەدى, – دەيدى امانوتكەل اۋىلدىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ماقسۇت ەراليەۆ.
تەڭىزدى اۋدانداعى تۇيتكىلدى ماسەلە وبلىس اكىمدىگىنىڭ نازارىندا تۇر. جاعدايدى زەرتتەگەن وبلىستىق ۆەتەريناريا باسقارماسى مەرگەنساي, قۇلاندى, بەلاران, بوگەن, امانوتكەل, رايىم, بەكباۋىل, قامىستىباس اۋىلدىق وكرۋگتەرىندە 321 جىلقى, 159 ءىرى قارا, 1 تۇيە ولگەنى جايلى مالىمەت تاراتتى.
وسىعان بايلانىستى ارال اۋداندىق اۋماقتىق ينسپەكتسيا, اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدىگىنىڭ ماماندارى تۇرعىندارمەن كەزدەسۋ وتكىزىپ, مال يەلەرىن انىقتاپ, اكت تولتىرىپتى.
مامىر ايىنىڭ سوڭعى كۇنى ارال اۋدانىنىڭ اكىمى سەرىك سەرماعامبەتوۆتىڭ توراعالىعىمەن توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جانە جويۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ كەزەكتەن تىس وتىرىسى وتكىزىلدى. وسى وتىرىستا قۋاڭشىلىقتان شەتىنەگەن مالدىڭ كوبىنىڭ سىرعالانباعانى جəنە ورتالىقتاندىرىلعان بازالار جۇيەسىنە ەنگىزىلمەگەنى بەلگىلى بولعان. سوندىقتان مال يەلەرىن انىقتاۋ قيىنعا سوعىپ تۇر. ۆەتەرينارلار ولگەن مالداردان ەشقانداي جۇقپالى اۋرۋ بەلگىلەرىن تاپقان جوق جانە اكت جاسالىپ, ولەكسەلەر ورتەلدى.
اۋدان باسشىسى بازاعا ەنگىزىلمەگەن مالدىڭ بارلىعىن تىركەۋگە تاپسىرما بەرىپتى. كوميسسيا وتىرىسىنىڭ قورىتىندىسىندا ءتيىستى سالا باسشىلارىنا شۇعىل شارالار قابىلداپ, جەمشوپ ساۋداسىمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەردىڭ الدىمەن وڭىردەگى شارۋاشىلىقتاردى تولىق قامتاماسىز ەتۋىن ۇيىمداستىرۋ جانە ولگەن مالدىڭ ەسەبىن شىعارۋ مىندەتتەلگەن.
اۋدان اكىمدىگى اتالعان اۋىلدىق وكرۋگتەردە سۋ ۇڭعىمالارىن قايتا قازۋ قاجەت دەگەن شەشىمگە كەلىپ وتىر. العاشقىلار قاتارىندا مەرگەنساي, قۇلاندى, بەلاران اۋىلدىق وكرۋگتەرىن سۋلاندىرۋ قولعا الىنباق.
– وسى كۇنى اۋدانداعى شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى امالدىڭ جوعىنان مال باسىن قىسقارتۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەپ جاتىر. اۋىل تۇرعىندارى, ەرىكتىلەر جانە اۋداندىق توتەنشە جاعدايلار ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان كەزەكشىلىك ۇيىمداستىرىلىپ, قوسىمشا بادامەن قامتاماسىز ەتىلۋدە. قازىر مال ءولىمى جوق, دەيدى اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەركىن ابىشەۆ.
ايماق باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا مال ازىعى ماسەلەسىن شەشۋ جوسپارى جاسالدى. ماسەلەن, ءار اپتانىڭ سەنبى كۇنى اۋداندا اۋىل شارۋاشىلىعى جارمەڭكەسى وتكىزىلىپ, جەم-ءشوپ نارىق باعاسىنان 10-15 پايىز ارزان باعادا ساتىلادى. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى اينۇر تىلەۋلەەۆا مال شارۋاشىلىعى بويىنشا تاۋار وندىرۋشىلەردى مەملەكەتتىك قولداۋ ماقساتىندا وتكەن جىلدان باستاپ, جەمشوپكە جۇمسالعان شىعىن قۇنىن ارزانداتۋ ءۇشىن سۋبسيديالاۋ باستالعانىن ايتىپ وتىر. بۇعان وبلىستىق بيۋدجەتتەن 730 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, 588 شارۋاشىلىق قارجىلاي قولداۋعا يە بولعان. ونىڭ 42-ءسى - ارالدىق شارۋالار.
وسى ماتەريال دايىندالىپ جاتقاندا ارالداعى شارۋاشىلىقتارعا جەم-ءشوپ جەتكىزىلە باستاعانى جايلى حابار جەتتى. كاسىپكەرلەر العاشقى لەكتە 116 توننا جوڭىشقا اپارسا, الداعى كۇندەرى 518 توننا مال ازىعى جەتكىزىلەدى. اقتوبە وبلىسىنىڭ ىرعىز اۋدانىمەن جانە وزگە دە وڭىرلەرمەن كەلىسىمدەر جاسالۋدا.
قىزىلوردا وبلىسى
