– جانداربەك اعا, ەلتاڭباعا قالاي كەلدىڭىز؟ مۇنداي قايتالانباس تۋىندىنى ومىرگە اكەلۋ ءۇشىن ىشكى دايىندىق بولۋى كەرەك قوي.
– كوپ ادام مەنى ەلتاڭبا ارقىلى عانا تانيدى, تەك وسى ەڭبەگىممەن ساۋلەتشى بولىپ قالىپتاسقانداي كورەدى. شىن مانىندە ءوزىڭ ايتقانداي, مەن مۇنداي ءىرى جوباعا ۇلكەن دايىندىقپەن كەلدىم. ەلتاڭبانى ۇزاق جىل تولعاتتىم دەسەم دە بولادى. سەبەبى مەن ونىڭ نوبايىن سىزعاندا تۋرا 50 جاستا ەدىم.
– ءيا, سول ۋاقىتتا ءسىزدىڭ تاشكەنتتەگى بەدەلدى ساۋلەتشىلەردىڭ ءبىرى بولعانىڭىزدى بىلەمىز. بىراق اۋىل بالاسىنىڭ ينستيتۋتتا ورىس توبىندا وقىعاندىعىنان بەيحابار ەكەنبىز...
– قازىر قىزىلوردا وبلىسىنا قاراستى شەجىرەلى شاھار – سىعاناقتىڭ جانىنداعى شاعىن رازەزدىڭ ورتا مەكتەبىن 1959 جىلى ءبىتىردىم. وقۋشى كەزىمنەن-اق سۋرەت-سىزۋعا ەرەكشە قىزىعاتىنمىن. سونى جەتىلدىرۋ ءۇشىن تاشكەنتكە وقۋعا بارعىم كەلدى. وداققا تارالاتىن «پيونەرسكايا پراۆدا» گازەتىنەن پ.بەنكوۆ اتىنداعى كوركەمونەر ۋچيليششەسىنىڭ شاكىرتاقى, تاماق جانە جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتەتىنى تۋرالى وقىعان ەدىم. مەن ءۇشىن وسى وقۋ ورنى ىڭعايلى كورىندى. ويتكەنى انامنان 5 جاسقا جەتپەي, اكەمنەن 15 جاسىمدا ايىرىلعان مەن ءۇشىن ءوزىم قالاعان وقۋ ورنى ءارى الەۋمەتتىك كومەگى بار ۋچيليششە ءتيىمدى-تۇعىن. بىراق جولعا دا قاراجات بولمادى. سوندىقتان اۋىلداعى ءبىر كىسىگە 1 سومنان 10 مىڭ كىرپىش قۇيىپ بەرىپ, جولپ ۇلىمدى تاپتىم. تاشكەنتكە بارعاندا جاتاتىن جەرىم بولماي, جەرگىلىكتى ءبىر وزبەكتىڭ سارايىندا تۇنەگەن كۇندەرىم بولدى. توسەك تە جوق, ءشوپتىڭ ۇستىندە جاتامىن. «قايىرشىعا جەل قارسى» دەگەن عوي, قۇجاتىمدى تاپسىرام دەپ جۇرگەندە ۋچيليششەگە قابىلداۋ اياقتالىپ قويىپتى. كەرى قايتۋعا نامىسىم جىبەرمەدى. تاشكەنتكە پويىزبەن بارا جاتقان جولدا تانىسقان جەرلەستەرىم تاشكەنت پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسۋگە كەڭەس بەردى. ساتتىلىك سەرىك بولىپ, پوليتەحنيكا ينستيتۋتىنىڭ ورىس توبىنا قابىلداندىم. ورىس ءتىلىن مۇلدە بىلمەي ءبىر, قارجى قورىم تاۋسىلىپ ەكى قينالدىم. نامىستان بيىك دۇنيە جوق, بازاردا جۇكشى بولىپ نانىمدى تاۋىپ ءجۇردىم.
– نامىسقا تىرىسىپ ءجۇرىپ تالاي بەلەستى باعىندىرىپسىز. وزبەكستان مەن كۋبادا ءى ورىندى يەلەنگەن عىلىمي جۇمىسىڭىزدى جازۋعا دا سول قاسيەت يتەرمەلەدى مە؟
– ونىڭ ەڭ ۇلكەن سەبەپشىسى – سول ۋاقىتتاعى وقۋ جۇيەسى. ينستيتۋتتىڭ كۇندىزگى وقۋ بولىمىندە وقيتىن قۇرىلىس فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى كەشكە ساباققا ازىرلەنىپ, تاڭنان كۇن باتقانعا دەيىن جۇمىس ىستەيتىن. قازىر ءبىز تولىق ەنگىزە الماي جۇرگەن دۋالدى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى دەگەنىڭ وسى ەدى. تەوريا مەن تاجىريبەنى ۇشتاستىراتىن ەڭ دۇرىس شەشىم بولدى. ونىڭ ۇستىنە بىزگە ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, ورتا ازياعا جەر اۋدارىلعان مىقتى ماماندار, بىلىكتى ۇستازدار ءدارىس وقىدى. سونىڭ ىشىندە ۆ.ارحانگەلسكيدىڭ جەتەكشىلىگىمەن ءىىى كۋرستا عىلىمي جۇمىس جازدىم. قالا قۇرىلىسىنا ارنالعان ەڭبەگىم وزبەكستاندا جانە كۋباداعى حالىقارالىق بايقاۋدا ءى ورىندى يەلەندى. بۇل مەنى وسى سالادا ودان ءارى ەڭبەكتەنۋگە شابىتتاندىردى. ءىV كۋرستا ستۋدەنتتەرمەن بىرگە ۋكراينانىڭ استاناسى كيەۆتەگى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ حيميا فاكۋلتەتىنىڭ عيماراتىن جوندەۋگە باردىق. وسىنىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ ەرتەرەك ەڭبەك ادامى بولىپ قالىپتاسۋىمىزعا سەپتىگىن تيگىزدى. سوڭعى كۋرستا وزبەكستان مەملەكەتتىك قالا قۇرىلىسى مەكەمەسىنە جۇمىسقا تۇردىم. سول جەردە تابان اۋدارماي ىستەگەن 40 جىلدىق ەڭبەك وتىلىمدە سامارقان, انگرەن, احانگاران, فەرعانا, تاشكەنت قالالارىنداعى قۇرىلىستارعا جەتەكشىلىك ەتتىم. ءبىز ءبىرىنشى بولىپ سامارقاندا 9 بالدىق جەر سىلكىنىسىنە توتەپ بەرەتىن بيىك عيمارات تۇرعىزدىق. بۇدان بولەك اتالعان قالالار مەن باسقا دا وبلىستاردا 100 شاقتى نىسان سالىندى. ونىڭ اراسىندا تۇرعىن-ءۇي كەشەندەرى, جاتاقحانا, ساۋدا ورتالىقتارى, اۋەجاي بار. ايتپاقشى, سامارقانداعى مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ قۇرىلىسى – ءتول تۋىندىم. 40 جىلعى ەڭبەگىم ەلەنىپ, «وزبەكستاننىڭ قۇرمەتتى ساۋلەتشىسى» اتاندىم.
– وسىنشا ءبىلىم مەن بىلىكتىڭ ناتيجەسىندە ەلتاڭبا ومىرگە كەلدى عوي؟...
– ەلتاڭبا – وتانىما دەگەن ساعىنىشىمنىڭ جەمىسى, شەتتەگى قارادومالاقتىڭ تەرەڭ تاريحى, جوعارى مادەنيەتى, ولمەيتىن رۋحى, تاربيە تۇنعان سالت-ءداستۇرى, باي ونەرى ساقتالعان ەگەمەن ەلىنىڭ بار ەكەنىنە دەگەن ماقتانىشىنىڭ, وسىنىڭ ءبارىن مويىنداماعاندارعا ءوز كاسىبىمەن كورسەتكىسى كەلگەن ساۋلەتشى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى. بۇعان قوسا تۋعان جەردەن جىراقتا جۇرگەن جانعا تاۋەلسىز مەملەكەتىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋعا اتسالىسۋ, وسىنداي تاريحي جولدا قولتاڭباسى مەن ءوز ءىزىن قالدىرۋ – ەشتەڭەمەن الماستىرمايتىن اسقاق ابىروي, قاسيەتتى قىزمەت.
– تاماشا! ەندەشە, سول ۋاقىتقا كەرى ورالايىقشى.
– مەن و كەزدە سامارقانداعى حالىقارالىق قوردىڭ ءامىر تەمىر تسيتادەلى جوباسىنا جاريالانعان بايقاۋعا قاتىسىپ جاتىر ەدىم. «لەنينشىل جاس» گازەتى قولىما ءتيدى. وندا قازاقستان رامىزدەرىنە بايقاۋ جاريالانعانى جازىلىپتى. سول ۋاقىتتا تاريحي ارحەولوگيالىق كىتاپتاردى وقىپ, تەرەڭ ويدىڭ جەتەگىندە جۇرگەن بولاتىنمىن. سودان بارلىق قوسىمشا جوبالاردى جيىپ قويىپ, ەلتاڭبانىڭ سىزباسىن سىزۋعا كىرىستىم. ونىڭ يدەياسى ءبىر اي ىشىندە ويىما كەلدى. اقيقاتىندا قاسيەتتى وتانىما, تۋعان جەرىمە دەگەن پەرزەنتتىك پارىزىم مەنى العا جەتەلەدى. ءسويتىپ وزگە ەلدەردىڭ ەلتاڭبالارىن قارادىم, زەرتتەدىم. ءبىزدىڭ مورىمىزدە حالقىمىزدىڭ اتا-بابالارى – ساق, عۇن, تۇرىك, قىپشاقتان باستاۋ الاتىن قانشا مىڭ جىلدان اسا تاريحى مەن مادەنيەتىن كورسەتۋدى كوزدەدىم. وسى ماقسات ميىمنىڭ ءبىر تۇكپىرىنەن ورىن الىپ, شىقپاي قويعاندا قازاقتىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىستا ايتىلاتىن «شاڭىراعىڭ بيىك, بوساعاڭ بەرىك, كەرەگەڭ كەڭ بولسىن!» دەگەن تىلەكتەر سانامدا قايتا جاڭعىردى. وسىلايشا مەملەكەتىمىزدىڭ ەلتاڭباسىندا حالقىمىزدىڭ ەڭ كيەلى ۇعىمى شاڭىراقتى بەينەلەۋگە بەلدى بەكەم بايلادىم. وزبەك مەملەكەتتىك قالا قۇرىلىسى مەكەمەسىندەگى نەگىزگى جۇمىسىممەن قاتار بايقاۋدىڭ تالاپتارىنا ساي ەلتاڭبانىڭ ماكەتىن جاساپ, 1992 جىلعى ءساۋىر ايىنىڭ سوڭىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى كەڭەسىنىڭ كەڭسەسىنە اپارىپ تاپسىردىم. مەن جۇمىسىمدى 173-ءشى بولىپ وتكىزدىم. سويتسەم بايقاۋعا 293 جوبا تاپسىرىلىپتى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاعان, قوعام قايراتكەرلەرىنەن, ءحىى شاقىرىلىمنىڭ دەپۋتاتتارىنان تۇراتىن ءادىل قازىلار جۇمىستاردى قاتاڭ قارادى.
– ەلتاڭبانىڭ العاشقى تۇپنۇسقاسى «كاماز»-بەن جەتكىزىلگەن ەكەن...
– ءيا, سولاي بولدى. ويتكەنى ديامەترى 2 مەتر بولاتىن ەلتاڭبا ۇشاققا دا, پويىزعا دا سىيمادى. سوندىقتان امالسىز شىمكەنتتەن جۇك كولىگىن جالداپ, ەلتاڭبانى الماتىعا «كاماز»-بەن جەتكىزدىك. كوميسسيانىڭ بىرنەشە وتىرىسىنان كەيىن, انىعىراق ايتقاندا 1992 جىلى 4 ماۋسىمدا تاريحي ءسات تە تايادى. اۋەلى تاڭەرتەڭگى ساعات 10-دا مەملەكەتتىك ەلتاڭبانى تالقىلاۋ باستالدى. 5-6 ساعاتتىق قىزۋ تالقىلاۋدان كەيىن, شامامەن 17.00-دە 293 جوبانىڭ ىشىنەن 10 جوبا ىرىكتەلدى. سول وندىقتان مەنىڭ جوبام دارالانىپ شىقتى. سويتسە مەن جاساعان ەلتاڭبا كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ عانا ەمەس, ميلليونداعان وتانداسىمنىڭ كوڭىلىندەگىنى ءدوپ باسىپتى. سەبەبى ءار ادامنىڭ جۇرەگىندە ءوزى تۋىپ-وسكەن قارا شاڭىراق ەڭ ءبىر قاستەرلى, كيەلى مۇراسىنداي ساقتالعان. دەگەنمەن كەيبىر كوميسسيا مۇشەلەرى ەلتاڭباداعى جۇلدىزدى توتاليتارلىق جۇيەنىڭ سارقىتى, ءدىني استارى بار وي دەپ قابىلداي المادى. سوندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «بۇل – تەمىرقازىق! ونىڭ دىنگە دە, كەڭەس كەزەڭىنە دە ەش قاتىسى جوق. قازاق حالقى جۇلدىزىڭ جانسىن, دەپ تىلەك ايتقان. ءبىزدىڭ ءوز جۇلدىزىمىز, ءوز دامۋ جولىمىز بار», دەپ تارتىستى تالقىلاۋدىڭ نۇكتەسىن قويعان ەدى. سول سەبەپتى مەن ءبىر نارسەنى ۇنەمى ايتىپ جۇرەمىن: ەلتاڭبادا ەلباسىنىڭ قولتاڭباسى بار. ول جۇلدىزدى ءوزى قاداعان ەلتاڭباعا.
– ەلتاڭباداعى شاڭىراقتى بيىكتەتىپ, بەرىك ەتىپ ۇستاپ تۇرعان ۋىقتاردى – حالىقتار دوستىعىنىڭ سيمۆولى, باسقۇردى دۇنيەنىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتايتىن ۇعىم دەپ ءجۇرمىز. بىراق تۇلپارداعى مۇيىزگە كوپ نازار اۋدارا بەرمەيمىز.
– بايقاساڭىز, تۇلپاردا ءمۇيىز عانا ەمەس, قانات تا بار. «ەر قاناتى – ات» دەيتىن قازاق ءۇشىن تۇلپاردىڭ قانشالىقتى قاسيەتتى, كيەلى ەكەنى بەلگىلى. ال ەلتاڭباداعى تۇلپار – قاجىماس قايرات پەن جاسىماس جىگەردىڭ, تاۋەلسىزدىككە, ەركىندىككە ۇمتىلعان قۇلشىنىستىڭ بەينەسى. قاناتتى تۇلپار قازاق ميفولوگياسى مەن فولكلورىندا كەڭ تاراعان. بۇل – ۇشقىر ارماننىڭ, بيىككە سامعاعان جاسامپازدىقتىڭ, العا ورلەۋدىڭ, تالماس تالاپ پەن اسىل مۇراتتىڭ بەلگىسى. قاناتتى جىلقىلار «ەسىك» قورعانىنان تابىلعان, بۇدان 2,5 مىڭ جىل بۇرىنعى ساق حانزاداسى – «التىن ادامنىڭ» باس كيىمىندە بەينەلەنگەن. ال ءمۇيىز قايدان الىندى؟ 1969 جىلى جامبىل وبلىسىنداعى بيلىكولدىڭ وڭ جاعالاۋىنان ءۇش ءمۇيىزدى باس كيىم كيگەن ادامنىڭ تاسقا قاشالىپ جاسالعان بەينەسى تابىلعان. تۇركى دۇنيەسىندەگى ءاپسانالار بويىنشا ءمۇيىز – باتىرلىق, بايلىق, ىرىس, داۋلەت, ءوسىپ-ءونۋدىڭ سيمۆولى, سونداي-اق بيلىكتىڭ, كوسەمدىك پەن وجەتتىكتىڭ كورىنىسى. شىن مانىندە, ءبارى تاريحتان باستاۋ العان. بار ويىم كيىز ءۇي پايدا بولعاننان بەرگى قازاقتىڭ بولمىس-ءبىتىمىن, تەرەڭ تاريحىن, تەگىن كورسەتكىم كەلدى. ويىمداعىنى ونەرمەن بەينەلەگەندە بۇل قاراشاڭىراقتى قورشاعان, قازاق حالقىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن, بولاشاعىن قاناتىنا بايلاپ, تۇراقتىلىقتىڭ تاڭباسىنداي ەرگە بەكىنگەن تەكتى تۇلپاردىڭ تۇرپاتى بولىپ شىقتى.
– ال مۇيىزدەگى 7 بولىك نەنىڭ بەلگىسى؟
– ەلتاڭباداعى تۇلپاردىڭ مۇيىزىندە 7 ساقينا بار. بۇل ءمۇيىزدى ءبولىپ تۇرعان جوق, كەرىسىنشە بىرىكتىرەدى. سول 7 ساقينا – تەكتىلىكتىڭ تاڭباسى. قازاق – 7 اتاسىن بىلگەن, 7 اتاعا دەيىن قىز الىسپاعان تەكتى حالىق. ەتنوگرافتاردىڭ ايتۋىنشا, وسى يگى ءداستۇردى ۇستاناتىن وزگە ۇلت جەر بەتىندە جوق. اتتىڭ الىپ قاناتى استىنداعى كىشى, ورتانشى جانە ۇلكەن قاۋىرسىندار – ۇلى ءجۇز, ورتا ءجۇز, كىشى ءجۇزدى بىلدىرەدى. اراسىنداعى «بەلەستەر بەلگىسى» – قوجا, سۋناق, تورەلەر. ولار رۋعا جاتپاعانىمەن, قازاقتاردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ كەتكەن. ال ەندى وسىنىڭ ءبارى بارىپ, جىلقىداعى جوتا ىسپەتتەس ومىرتقاعا بىرىگەدى. ءتۇبى ءبىر قازاق دەگەننىڭ ماعىناسى وسى. ەتنوگراف, عالىم اقسەلەۋ سەيدىمبەك: «قازاقتا رۋشىلدىق بولۋى مۇمكىن ەمەس. ونى بولدىرمايتىن تەتىكتى اتا-بابالارىمىز جاساپ كەتكەن. ويتكەنى مەنىڭ شەشەم, ايەلىم, كەلىنىم باسقا جۇزدەن. سوندا باسقا جۇزدەن بولعانى ءۇشىن شەشەمدى, ايەلىمدى, كەلىنىمدى تارك ەتۋىم كەرەك پە؟ وعان بارۋ مۇمكىن ەمەس, قازاقتا رۋشىلدىق, جۇزشىلدىك بار دەيتىن ادام قازاق ۇلتىنىڭ ىشكى ەتنوجارالىم تەتىگىن, مەحانيزمىن بىلمەيتىن كورسوقىردىڭ ناق ءوزى», دەپتى. وسىدان اسىرىپ ايتا الماسپىن.
– ەلتاڭبانىڭ تومەنگى تۇسىندا تۇرعان قوشقار ءمۇيىز قانداي ويدى بىلدىرەدى؟
– ءجون, مۇنى ايتپاي كەتۋگە بولماس. قازاقتىڭ بار ويۋ-ورنەگى قوشقاردىڭ مۇيىزىنەن الىنعان. بۇل ويۋ جازۋ-سىزۋ پايدا بولماي تۇرعان كەزدە بولعان. مۇنىڭ ءوزى بىزدەگى ونەردىڭ تەرەڭدىگىن, مادەنيەتىمىزدىڭ ارىدە جاتقانىن بىلدىرەدى. ال مەن قوشقار مۇيىزبەن بوساعانىڭ ەكى تۇسىنداعى جەلباۋدى بەكىتىپ قويدىم, «بوساعاڭ بەرىك بولسىن!» دەگەن وسى.
– ەلتاڭبا مەن ونى جاساۋ جولدارى وسىعان دەيىن بىرنەشە رەت وزگەرتىلدى. نەگە؟
– وزگەرتىلگەن جوق, ۋاقىت وتكەن سايىن قاجەتتىلىكتەرىنە قاراي دامىتىلىپ, جەتىلدىرىلىپ وتىردى. ەلتاڭبانىڭ العاشقى ۇلگىسى پەنوپلاستان دايىندالعان. 1992 جىلى 4 ماۋسىمدا بەكىتىلگەن جوبا 5 جىلدان سوڭ, تاريحي شەشىم كەزىندە قولادان قۇيىلىپ, 32 كيلولىق ۇلگىنى جاڭا استانامىز – ەلورداعا قۇرمەتتى كۇزەت ساربازدارى جەتكىزدى. 2004 جىلى ەلتاڭبا استانادا گيپستەن جاساپ شىعارىلدى. بىراق بۇل ۇلگى تەحنولوگيالىق جاعىنان دامىماعان ەدى. 2006 جىلى مەن ەلتاڭبا ەلەمەنتتەرىنە عىلىمي اتاۋلار بەرۋمەن اينالىسۋعا ارنادىم. ونداعى ءار بولشەكتىڭ ولشەمدەرىن انىقتاپ, تاريحي سيپاتتاما, 41 اتاۋعا تۇسىنىك بەردىم. 2007-2014 جىلدارى CorelDRAW باعدارلاماسىندا كومپيۋتەرلىك سىزبا ولشەمدەرىن جاسادىم. ال ونىڭ 3D مودەلدىك ولشەمدەرىن قۇراستىرۋ ەكى جىلعا سوزىلدى. سول ۋاقىت ارالىعىندا مەنىڭ اۆتورلىق نۇسقاۋىممەن ەلەكتروندى جۇيەسى قالىپقا سايكەس قايتا جاسالىپ, ونىڭ ۇلگىلەرى گيپستەن, سيليكوننان ازىرلەندى.
– مۇنىڭ ءبارى نە ءۇشىن كەرەك؟
– مەملەكەتتىك تاڭبا ەشقانداي بۇرمالاۋعا تۇسپەۋى ءتيىس. وسى ماقساتتا 2015 جىلى سوناۋ 2008 جىلى باستاعان ماڭىزدى جۇمىسىمدى سوڭىنا جەتكىزىپ, قازاقستان مەملەكەتتىك ستاندارتتاۋ جانە مەترولوگيا كوميتەتىنىڭ ماماندارىمەن, «مەكەن KZ» كومپانياسىنىڭ وندىرىستىك ۇجىمىمەن بىرگە جاڭا ستاندارت ۇلگىسىن جاساپ شىقتىم. تۇڭعىش رەت تسيفرلى كومپيۋتەرلىك جاڭا تەحنولوگيانىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك ەلتاڭباعا پروپورتسيالىق ولشەمدەردىڭ اۆتوماتتى وندىرىستىك جاساۋ ءتاسىلى ەنگىزىلدى. اۆتورلىق تالاپتارىم, سونداي-اق پارلامەنت قابىلداعان زاڭناما تولىق ساقتالدى. وسى 7 جىلدىق جۇمىستىڭ جەمىسى, 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان مەملەكەتتىك ەلتاڭبانىڭ تەحنيكالىق شارتتارى تۋرالى جاڭا ستاندارت بويىنشا (قر. ست 989-2014) مەملەكەتتىك ءرامىزدىڭ ستاندارتتى ۇلگىسى وندىرىسكە ەنگىزىلدى. بۇل ستاندارت ءتۇرلى اۋىتقۋشىلىقتارمەن دايىندالىپ, ساتۋمەن اينالىسقان مەكەمەلەردىڭ ىسىنە جانە وزگە دە كەلەڭسىزدىكتەرگە توسقاۋىل بولدى. ويتكەنى ەندى ەلتاڭبا جاساۋشىلار ديزايندى ەلەكتروندى تۇردە ورىنداۋى ءتيىس. سونداي-اق مۇنداي ءوندىرىس ورىندارى ەلتاڭبانى جاساۋدىڭ ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىعىن قوسا الۋى كەرەك.
ال وزگەرىس دەسەك, 2019 جىلعى 1 قاراشادان باستاپ ەلتاڭبا ەلىمىزدەگى تاعى ءبىر تاريحي شەشىمنىڭ كوشباسشىسىنا اينالدى. ءبىز ءوز الىپبيىمىزگە قايتا كەلدىك. پرەزيدەنتتىڭ «قازاق ءتىلى ءالىپبيىن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ تۋرالى» جارلىعىنا سايكەس ەلتاڭباعا وزگەرىس ەنگىزىلدى. ونداعى ەلىمىزدىڭ اتاۋى لاتىن قارپىمەن جازىلدى. مەملەكەتتىك ەلتاڭباعا لاتىن قارپىنىڭ ەنۋى – ونى بۇكىل ەل بولىپ قابىل الدى دەگەن ءسوز.
– ءسىز وسى سۇحباتقا ۋنيۆەرسيتەتتەگى جۇمىسىڭىزدان كوڭىلدى ورالدىڭىز. تالاي بيىكتى باعىندىرىپ, جاستىق شاقتاعى ارمان-ماقساتىنىڭ ءبارى ورىندالعان كىسىنى قۋانتا الاتىن قانداي قۇدىرەت؟
– ادامدا ارمان-ماقسات دەگەن بىتكەن بە؟ ءيا, سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققاندا ءبىزدى كەز كەلگەن نارسە تاڭداي قاقتىرىپ, كورىنگەن دۇنيە قۋانتا قويمايدى. كوڭىلگە قونسا, قۋانتسا, وندا بۇل ەرتەڭگى ۇرپاق, ماڭگى جاساسا دەپ ارماندايتىن حالقىمىز, ۇلتىمىز ءۇشىن جانتالاسىپ جۇرگەن جىلدار بويعى جۇمىسىمىزدىڭ جەمىسى بولۋى كەرەك. سونداي ءبىر قولعا العانىم – قازاقتىڭ ۇلتتىق ارحيتەكتۋراسىنىڭ نەگىزىن قالاۋ. ۇلتتىق ارحيتەكتۋرانى بەدەرلەيتىن كەز كەلدى. ءوزىم جۇمىس ىستەيتىن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە ساۋلەت-قۇرىلىس فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى تەمىرحان تولقىنباەۆ شاقىرىپ, Oitek ارحيتەكتۋرا اكادەمياسىن اشۋدى ۇسىندى. عىلىمي-زەرتتەۋمەن اينالىساتىن ورتالىق نەمەسە ءبىر ينستيتۋت بولعانىن قالايمىن.
– ءيا, ءبىزدىڭ بۇگىنگى ارحيتەكتۋراعا عىلىمي نەگىز جەتىسپەي جاتقان سەكىلدى. سەبەبى ەلىمىزدىڭ تاريحىندا قانشا عاسىر وتسە دە سۇيەگى ساقتالىپ تۇرعان كونە عيماراتتار بار. سول ساۋلەت ونەرى تۋىندىلارىنىڭ قۇپياسى ءالى اشىلماي جاتقانداي...
– ءدال سولاي, كوپ سىردىڭ بەتى ءالى اشىلعان جوق. كونە قالالاردى كوبىنە ارحەولوگتار مەن تاريحشىلار زەرتتەيدى. وسى جۇيەلى جۇمىستاردان ارحيتەكتورلار قالىس قالىپ قويادى. عىلىمي نەگىزسىز, زەرتتەۋسىز, جوبالاپ جاسالا سالعان كەز كەلگەن نارسەنىڭ عۇمىرى كەلتە كەلەدى. ۇلتتىق ارحيتەكتۋرا بىزگە نە ءۇشىن كەرەك؟ قازىر ادامدى, ادامزاتتى ءبىر دۇنيەنىڭ فورماسىن كوشىرىپ بەرىپ تاڭعالدىرا المايسىز. ال بىزدە ءتول ونەر, ساۋلەت ونەرى جوق ەمەس, بار عوي. سونى قايتا جاڭعىرتساق, ۇلتتىق ارحيتەكتۋرامىزدى قالىپتاستىرساق, ءتول تۋىندىلارىمىزدى تۋدىرساق, ەڭ اۋەلى ۇلتتىق كودىمىزدى, ۇلتتىق بولمىسىمىزدى ساقتاپ قالامىز. ەكىنشىدەن, تەرەڭ ويمەن, اسقان شەبەرلىكپەن, ۇلتتىق داستۇرمەن سالىنعان قۇرىلىستار تۋريستەردى تارتۋعا تۇرتكى بولادى. وڭتۇستىكتەگى وزبەك ەلىنە تۋريستەر اعىلادى دا جاتادى. نەگە؟ ويتكەنى ولاردا ۇلتتىق ارحيتەكتۋراسىنىڭ سارىنى ساقتالعان. ۇشىنشىدەن, بۇل ۇلتتىق ساۋلەت ونەرىنىڭ دامۋىنا باستايدى. كوردىڭىز بە, ءبىر عانا ۇلتتىق ارحيتەكتۋرا – مادەنيەت پەن وركەنيەتتىڭ ولشەمى, تەرەڭ تاريحىمىزدىڭ كورسەتكىشى, ىشكى ءتۋريزمنىڭ دامۋى, اينالىپ كەلگەندە تۇراقتى ەكونوميكانىڭ نەگىزى بولا الادى.
– ال عىلىمعا نەگىزدەلگەن ۇلتتىق ارحيتەكتۋرا قانداي بولۋى كەرەك؟
– ءبىزدىڭ ءاربىر ساۋلەت ونەرىمىزدەن, ءتىپتى مىناۋ كۇندەلىكتى سالىنىپ جاتقان كوپقاباتتى ۇيلەردەن دە, ءتۇرلى ءىرى عيماراتتاردىڭ قۇرىلىسىنان دا قازاقىلىقتىڭ ءيسى اڭقىپ تۇرۋى ءتيىس. بۇل ءۇشىن قازىرگى قۇرىلىس نىساندارىنىڭ ستاندارتتارىن وزگەرتۋ كەرەك. ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن سوناۋ 30 جىل بۇرىن كۇيرەگەن كەڭەس كەزەڭىنىڭ ولشەمدەرى مەن ستاندارتتارىنان ارىلا الماي كەلەمىز. بىزگە ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا نەگىزدەلگەن قۇرىلىس ستاندارتتارى مەن ارحيتەكتۋراسى كەرەك. مەن مۇنى Oitek ارحيتەكتۋراسى دەپ اتادىم. بۇل – ۇلى دالا مادەنيەتىنىڭ فيلوسوفيالىق قۇندىلىقتارىن قامتيتىن جاڭا باعىت ءارى سالت-ءداستۇرىمىزدى دارىپتەيتىن بىردەن-ءبىر عىلىم. وندا مەملەكەتتىك رۋحاني جاڭعىرۋ يدەولوگياسى ۇلتتىق سانامىزدىڭ رۋحاني نەگىزى رەتىندە قاراستىرىلادى. Oitek «وي» جانە «تەك» دەگەن قازاق حالقىنىڭ ۇعىمىنداعى «ويلاۋ» جۇيەسى مەن «تەكتىلىك» تۇبىرىنەن الىنعان.
قازاق – تەكتى حالىق. بىراق سول تەكتىلىكتى قالاي كورسەتە الامىز؟ وسى ماسەلەگە ساۋلەتشى رەتىندە قاراپ كوردىم. ۇسىنعان شەشىمىم – ۇلتتىق ارحيتەكتۋرانىڭ نەگىزىن راتسيونالدى تۇردە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدا قولدانىسقا ەنگىزۋ. Oitek ارحيتەكتۋراسى اقىل, پاراسات, سانا تۇجىرىمداماسى ارقىلى دۇنيەنىڭ تۇتاستىعىن, قازاق ەلىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى فۋنكتسياسىنداعى تابيعي ۇيلەسىمدىلىكتى كورسەتۋگە باعىتتالعان. مەن وسى Oitek ارحيتەكتۋراسىن عىلىمي نەگىزدەۋمەن 10 جىلدان اسا ۋاقىتتان بەرى اينالىسىپ كەلەمىن. بۇل – ەسكىلىكتى اڭساۋ ەمەس, بولمىستان اجىراماۋ, سانانى جاڭعىرتۋ ارقىلى اتا-بابا مەن بۇگىنگى, كەلەر ۇرپاق اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋدىڭ جولى.
– ءسىز رۋحتى جاڭعىرتۋدى الدەقاشان باستاپ كەتىپسىز عوي. ال وسىنداي وي مەن ونەردىڭ ۇشتاسۋىنان تۋعان تۋىندىلار بار ما بۇگىندە؟
– بار. ەلباسىنىڭ يدەياسىمەن, سىزباسىمەن سالىنعان «بايتەرەك» مونۋمەنتى – وي مەن ونەردىڭ ۇيلەسىمدى جەمىسى. «بايتەرەك» – تەكتىلىكتى بىلدىرەتىن فۋنكتسيالى, مونۋمەنتتىك ءارى ينتەرناتسيونالدى ارحيتەكتۋرالىق شاڭىراقتىڭ نىشانى. مۇندا «ەلىم, جەرىم, حالقىم بايتەرەكتەي سايالى, قاسيەتتى بولسىن!» دەگەن تىلەك جاتىر. «بايتەرەك» عيماراتى پاريجدەگى «ەيفەل» مۇناراسىمەن شەندەسەدى. ەيفەل مۇناراسى دەسە, پاريج ەسكە تۇسەتىندەي, «بايتەرەك» تە استانا مەن قازاقستان دەگەن ۇعىمدى اسقاقتاتتى. سونداي-اق قالانىڭ سيمۆولىنا اينالدى. ءدال وسى نىسان ۇلتتىق ساۋلەت ونەرىنىڭ – ۇلتتىق ارحيتەكتۋرامىزدىڭ نەگىزىن قالادى دەپ تولىق ايتۋعا بولادى.
اڭگىمەلەسكەن
ايدانا شوتبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
P.S. سۇحباتتى ازىرلەپ بولعان سوڭ, جۋرناليستىك قىزىعۋشىلىقپەن كەيىپكەرىمىز ەڭبەك ەتەتىن ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە بارعان بولاتىنبىز. تۇتاس كافەدرا اكادەمياعا اينالعانداي. اكادەمياعا ارنالعان كافەدرا ەسىگىنىڭ ماڭدايشاسىندا Oitek arhitekturasy دەپ جازىلىپتى. ال دالىزدەگى ۇزىن قابىرعادا ۇلتتىق ارحيتەكتۋرانىڭ نەگىزىندە سىزىلعان قۇرىلىس نىساندارى جوبالارىنىڭ ەسكيزدەرى ءىلۋلى تۇر ەكەن. ءالى ىسكە اسىرىلماعان جوبالار اتاۋلارىنىڭ («ۇرشىق», «اڭىراقاي», «قۇرمانعازى», «جەتى قازىنا) وزىنەن ءتول ارحيتەكتۋرانىڭ ءيىسى اڭقيدى. ىشكى مازمۇنى مەن قۇرىلىس فيلوسوفياسىنىڭ بولمىسىمىزدان باعدار بەرەتىنى – بولەك اڭگىمە.
