ويتكەنى رۋحاني قىلمىس ورىستەگەن قوعامدا سەنىمسىزدىك پەن جالعاندىق ۇستەمدىك قۇرۋىنا جول اشىلادى. سوندىقتان كەز كەلگەن رۋحاني قىلمىس ادامزات بالاسى ءۇشىن اسا قاتەرلى. سونىڭ ءبىرى – وتىرىك ايتۋ. ورتا عاسىردا ءومىر سۇرگەن شىعىس عۇلاماسى يبن ءال-قايم «وتىرىك ايتۋ ارسىز, جاعىمسىز قىلىق ەكەنىنە ەشقانداي كۇمان جوق. ول ەكىجۇزدىلىك بەلگىلەرىنە جانە كۇپىرلىكتىڭ باستاۋىنا جاتادى» دەگەن ەكەن.
ايتالىق, كەشەگى كەڭەستىك داۋىردە وتىرىك ايتۋ, اسىرەسە قوعامدىق-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردى اسىرا باعالاۋ, ساياسي ناۋقانداردى تەك ماقتاۋ-ماداقتاۋ اياسىندا جالعان ۇران استىندا وتكىزۋ كۇندەلىكتى تىرشىلىكتىڭ ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىنا اينالعانى شىندىق. ءسويتىپ ۋاقىت وتە كەلە جالعاندىق ۇستەمدىك قۇرعان قوعامدىق سالتقا ادامداردىڭ ەتى ۇيرەندى دە, جالعان مەن شىننىڭ اراجىگىن ايىرا المايتىن كەمباعال ۇعىم قالىپتاستى.
ەڭ سوراقىسى, وتىرىك ايتۋ – بۇقارانىڭ ۇزاق جىلدار بويى قالىپتاسقان رۋحاني قازىناسىن, عاسىرلار قويناۋىنان بۇزىلماي جەتكەن ساف التىنداي شىنشىل ءداستۇرىن, ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىمدىلىك پەن ۋادەگە بەرىكتىك سياقتى تۇتاس ۇعىمدارىن كۇيدىرىپ كەتەدى. ءابۋ حانيفا «وتىرىك – ول جالىن. جالعاندىق بيلىك قۇرعان جەردە تەك ونىڭ ك ۇلى قانا قالادى» دەسە, اباي اتامىز:
ىنساپ, ۇيات, ار, نامىس, سابىر, تالاپ,
بۇلاردى كەرەك قىلماس ەشكىم قالاپ.
تەرەڭ وي, تەرەڭ عىلىم ىزدەمەيدى,
وتىرىك پەن وسەكتى جۇندەي ساباپ دەيدى. دانا بابامىزدىڭ وسىنداعى ءبىر شۋماق عاقلياسىن تاپسىرلەپ كورەيىك: – جوعارىدا ايتقانىمىزداي, جالعاندىق قانات جايعان جەردە جاقسىلىق, ياعني «ىنساپ, ۇيات, ار, نامىس, سابىر, تالاپ» جويىلادى. مۇنداي قۇندىلىقتاردى ەشكىم دە كەرەك قىلمايدى, ويتكەنى جالعان تىرلىك, وتىرىك ءومىر, الدامشى عۇمىرعا ەتى ۇيرەنگەن قاۋىمنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ادەبى جەڭىلدەيدى. اباي ايتقانداي «تەرەڭ وي, تەرەڭ عىلىم ىزدەمەيدى» تەك وتىرىك پەن وسەكتى جۇندەي ساباسا بولدى, ودان ءلاززات الادى, ەڭ جامانى پەندە بالاسىنا جاراتقان ءتاڭىرىسى – ۇيرەنسىن, ۇعىنسىن, پاراسات كوكجيەگىن كەڭەيسىن دەپ سىيلاعان رۋحاني فيتراسى (جانى) وسەك پەن وتىرىككە سۋارىلادى. ياعني پەندە رۋحاني ءشولىن – جالعاندىقتىڭ شىرىنىمەن قاندىرادى. مۇنداي قوعامدا ەشقاشان رۋحاني كەمەلدەنۋ بولمايدى. سول سياقتى وتىرىكشى ادامنىڭ ءبىر سيپاتى – جاسقانشاقتىق. ال جاسقانشاقتىق – رۋحاني قۇلدىققا الىپ باراتىن كۇرەجول.
رۋحاني قۇلدىققا ۇشىراعان قاۋىمدا ءبىر-بىرىنە دەگەن جاناشىرلىق بولمايدى. بۇل – بۇلجىمايتىن اقيقات. ايگىلى ساحابا ءابۋ حۋرايرادان (ر.ا) جەتكەن ءبىر وسيەتتە «وتىرىك ۇستەمدىك قۇرعان جەردە – ادامداردىڭ ريزىق-نەسىبەسى قىسقارادى, ولار قاتىگەزدەنەدى» دەسە, ادامزاتتىڭ كەمەلى – پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «ەي, جاراتقان يەم, جۇرەگiمدi ەكi جۇزدiلiكتەن جانە تiلiمدi وتiرiك سويلەۋدەن ساقتاي گور!» دەپ ۇنەمى دۇعا ەتەتىن بولعان.
دانا ابايدىڭ ءۇشىنشى قاراسوزىندەگى «قازاقتىڭ ءبىرىنىڭ بىرىنە قاسكۇنەم بولماعىنىڭ, ءبىرىنىڭ تىلەۋىن ءبىرى تىلەسپەيتۇعىنىڭ, راس ءسوزى از بولاتۇعىنىڭ, قىزمەتكە تالاسقىش بولاتۇعىنىڭ, وزدەرىنىڭ جالقاۋ بولاتۇعىنىڭ سەبەبى نە؟ ءھامما عالامعا بەلگىلى دانىشپاندار الدەقاشان بايقاعان: ءاربىر جالقاۋ كىسى قورقاق, قايراتسىز تارتادى; ءاربىر قايراتسىز قورقاق, ماقتانشاق كەلەدى; ءاربىر ماقتانشاق قورقاق, اقىلسىز, نادان كەلەدى; ءاربىر اقىلسىز نادان, ارسىز كەلەدى; ءاربىر ارسىز جالقاۋدان سۇرامساق, ءوزى تويىمسىز, ونەرسىز, ەشكىمگە دوستىعى جوق جاندار شىعادى», دەگەنى جوعارىداعى ايات-حاديس ۇكىمىمەن ۇندەسىپ جاتقان جوق پا؟!
جوعارىداعى قۇنانباي ۇلىنىڭ تۇجىرىمىنان كەيىن, قوعامنىڭ قۇلدىراۋى, جۇگەنسىزدىك پەن جونسىزدىكتىڭ, پالەقورلىق پەن جەمقورلىقتىڭ, ادىلەتسىزدىك پەن الىمجەتتىلىكتىڭ ءتۇپ-تامىرى قايدا جاتقانىن, مۇنداي قاسيەتسىز قۇبىلىستاردىڭ وركەندەۋىنە, ومىرىمىزگە ورنىعۋىنا نە سەبەپ بولارىن باعامداي الاسىز.
وتىرىك پەن جالعان ماقتان قانات جايعان جەردە «وتىرىك پىشاق قىنعا قاس, وتىرىك ءسوز يمانعا قاس» دەپ, بۇقار جىراۋ ايتقانداي, ادامنىڭ يمانىن بۇزاتىن مۇنداي قىلىقتان ساقتانباسا بولمايدى.
وسى ورايدا, ادامداردىڭ جالعانشىلدىقتى ادەتىنە اينالدىرىپ, شىنشىلدىقتان بەت بۇرۋىنا نە سەبەپ دەگەنگە كەلسەك, تاعى دا اباي اتامىزعا جۇگىنەمىز: ول ايتادى: «مۇنىڭ ءبارى ءتورت اياقتى مالدى كوبەيتەمىننەن باسقا ويى جوقتىعىنان, وزگە ەگىن, ساۋدا, ونەر, عىلىم – سولار سەكىلدى نارسەلەرگە سالىنسا, بۇلاي بولماس ەدى» دەيدى. سول سياقتى اتامىز قازاق «وتىرىكتىڭ قۇيرىعى ءبىر-اق تۇتام» دەگەن جوق پا. ەندەشە, وسى ءبىر-اق تۇتام «نارسەمەن» الەمدى قالاي تاڭعالدىرماقپىز!
