تالاس وزەنىنىڭ بويىندا ورنالاسقان «تەكتۇرماس» ەتنوتاريحي كەشەنى – وبلىس ورتالىعىنداعى جاڭا سالىنعان نىساننىڭ ءبىرى. ول ەتنوگرافيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا سالىنعان. بۇل جەردەگى ۇلى باتىس تۇركى قاعاندارىنىڭ بەينەسى كەشەنگە تەرەڭ تاريحي مازمۇن بەرىپ تۇر. ال الىپ تۇلعالى اۋليەاتا ەسكەرتكىشى اڭىزدان سىر شەرتەتىن سيمۆوليكالىق بەينە رەتىندە كوپشىلىكتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرۋدا. اتالعان كەشەن عاجايىپ ارحيتەكتۋرالىق شەشىمدەردى ساباقتاستىرۋىمەن دە قۇندى.
تالاس وزەنىنىڭ بويىن جاعالاي سالىنعان «كونە قامال» دا كەلۋشىلەرگە ەرەكشە اسەر سىيلايدى. وسى ورايدا جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ نىسانعا ارنايى بارىپ, وندا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستارمەن تانىستى. «كونە تاراز» ەتنومادەني كەشەنى مەن «تەكتۇرماس» ەتنوتاريحي كەشەنىنىڭ جۇمىستارى 2018 جىلى بۇرىنعى ءوڭىر باسشىسى اسقار يسابەك ۇلىنىڭ باستاماسىمەن باستالعان. ول ءبىرىنشى كەزەڭ بولسا, ءبىز سونى جالعاستىرا تۇستىك. مىناۋ ەكىنشى كەزەڭى. ءارى قاراي ءۇشىنشى كەزەڭ بويىنشا دا جوسپارلى جۇمىستار اتقارىلاتىن بولادى. جىبەك جولىنىڭ تاريحى, تاريحي شايقاستار, وڭىرىمىزدە تۋى تىگىلگەن قازاق حاندىعى, تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ماڭىزدى وقيعالار سياقتى قۇندىلىقتاردى ءبىز وسى كەشەن ارقىلى قوناقتارعا تانىتا تۇسپەكپىز. حالىقتىڭ جاياۋ ارالاۋى ءۇشىن جاعداي جاسالادى. ەڭ باستىسى, ارينە, بولاشاق ۇرپاققا تاريحىمىزدى جەتكىزۋىمىز كەرەك. وسى كەشەن سول ماقساتقا قىزمەت ەتەدى», دەدى ب.ساپارباەۆ.
جالپى, «تەكتۇرماس» ەتنوتاريحي كەشەنى مەن «كونە تاراز» نىسانىنداعى جاعالاۋدىڭ ۇزىندىعى 1423 مەتردى قۇراسا, قورشاپ تۇراتىن قورعاننىڭ ۇزىندىعى – 220 مەتر. نىسانعا كىرگەن كەزدەگى وڭ جاق قابىرعاسى جاساندى تاستارمەن كومكەرىلىپ, ول جەرلەرگە كونە تۇركى جازۋلارى جازىلىپ, پەتروگليفتەر سالىنعان. نىساننىڭ كىرەبەرىسىنەن جاعالاۋدىڭ سوڭىنا دەيىن سان ءتۇرلى تۇستەگى سامالاداي جارقىرايتىن شامدارمەن كومكەرىلگەن 86 ارالىق اعاش باسپالداق ورنالاسقان. ء«بىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز – تاراز قالاسىنىڭ تاريحي مۇمكىندىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ, ءتۋريزمدى دامىتۋ. ول ءۇشىن اۋليەاتا جەرىندەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قالپىنا كەلتىرىپ, بىرىنشىدەن, ءوز جەرلەستەرىمىزگە, ەكىنشىدەن, وزگە وڭىرلەردەن كەلەتىن قوناقتارعا تانىتۋىمىز كەرەك.
سونداي-اق بيىل تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي ءبىزدىڭ وڭىرىمىزدە دە كوپتەگەن جوبالار جۇزەگە اسۋدا. ماسەلەن, ءبىز بىلتىردان باستاپ, وڭىرىمىزدە «اسارلاتىپ ءۇي سالۋ» جوباسىن جۇزەگە اسىرىپ كەلەمىز. ونداعى ماقسات – ەلدى مەكەندەردە تۇراتىن جاستاردان باستاپ, اقساقالعا دەيىن ۇلتىنا قاراماستان بىرىكتىرىپ, سول اۋىلدارداعى از قامتىلعان كوپبالالى وتباسىلارعا اسارلاتىپ ءۇي سالىپ بەرۋ. وتكەن جىلى ءبىز 99 ءۇي سالدىق. ال بيىل كەم دەگەندە 170-180 ۇيگە جەتكىزسەك دەيمىز», دەدى ب.ساپارباەۆ.
ءوڭىر باسشىسى «جومارت تۇلەك» جوباسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن دا اتاپ ءوتتى. بۇل جوبا وڭىردەن شىققان تابىستى, تانىمال تۇلەكتەردى بىرىكتىرۋ ارقىلى تۋعان ولكەلەرىن كوركەيتۋگە, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە ۇلەس قوسۋعا شاقىرا وتىرىپ, ولاردىڭ ءومىر جولدارىن وسكەلەڭ جاستارعا ونەگە رەتىندە تانىتۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان.
«ازاتتىقتىڭ 30 جىلدىعىنا وراي قولعا الىنعان ماڭىزدى جوبامىزدىڭ ءبىرى – «تارازعا تارتۋ» جوباسى. وبلىس ورتالىعىن تۋريزم ورتالىعىنا اينالدىرۋ كەرەك. سول ءۇشىن كونە شاھاردى جان-جاقتى دامىتۋىمىز كەرەك. سوندىقتان دا «تارازعا تارتۋ» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدامىز. ونداعى ماقسات – كاسىپكەرلەر مەن كاسىپورىنداردى تارتا وتىرىپ, اۋداندار مەن باسقارمالاردى جانە بارشا جەرلەستەردى جۇمىلدىرىپ, ساياباقتار مەن سكۆەرلەردى, كوشەلەردى جوندەۋدەن وتكىزىپ, كوركەيتۋ بولىپ وتىر», دەدى
ب.ساپارباەۆ.
بۇعان قوسا, وبلىس اكىمى ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس سالىنعان «قازاق حالقىنا مىڭ العىس!», ء«بىز بىرگەمىز!» مونۋمەنتتەرىنىڭ مازمۇنى مەن تاعىلىمىنا توقتالىپ, «تورتكۇل» كەرۋەن سارايىن دا جانداندىرۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى.
جامبىل وبلىسى
