تۇركىستان قالاسىندا سوڭعى كەزدەرى تانىمدىق تا, بىرلىك-ىنتىماققا ۇندەيتىن دە, ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستى نىعايتاتىن دا ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ءىس-شارالار ءجيى ۇيىمداستىرىلۋدا. دەگەنمەن, بۇل جولعى حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ تۇركى الەمى, ءيسى مۇسىلمان حالقى ءۇشىن ماڭىزى ەرەكشە. ولاي دەيتىنىمىز...
كونفەرەنتسيانى جۇرگىزگەن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى كيەلى شاھاردا بارشا تۇركىنىڭ رۋحاني دىڭگەگى – ازىرەت قوجا احمەت ياساۋي بابامىز, اياۋلى حاندارىمىز بەن داناگوي بيلەرىمىز ماڭگىلىككە تىنىم تاپقانىن ايتىپ ءوتتى. «مىنە, وسى ياساۋي داۋىرىندە, قاستەرلى تۇركىستان توپىراعىندا بۇدان 1000 جىل بۇرىن تۇركى تىلىنە اۋدارىلعان قاسيەتتى «قۇران كارىم» كىتابىنىڭ سالتاناتتى تۇساۋكەسەرىنە جينالىپ وتىرمىز. ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ پەن تۇركيا پرەزيدەنتى تايىپ رەجەپ ەردوعاننىڭ العى سوزىمەن جارىق كورگەن بۇل قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ باسىلۋىنا ىقپال جاساپ, سەپتەسكەن تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى شارامىزعا قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىر», دەدى دارحان قىدىرالى. سانسىز باپتاردىڭ ءىلىمى گۇلدەگەن ولكەدە, تۇركىستاندىق, سايرامدىق حافيز عۇلامالاردىڭ قاتىسۋىمەن قاراحان داۋىرىندە قاسيەتتى قۇران كارىم تارجىمالانعان.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ مادەنيەت سارايىندا وتكەن القالى جيىنعا تۇركسوي ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆ, تۇركى كەڭەسى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ومەر كوجامان, احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى جانار تەمىربەكوۆا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى ەلشىسى ەرجان مۇقاشەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى ءدىن ىستەرى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەرجان نۇكەجانوۆ, تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ الماتى قالاسىنداعى باس كونسۋلى الي ريزا اكىندجى, «بىلگە تۇرىك» مادەنيەت قورىنىڭ باسقارما توراعاسى, ەكس-گۋبەرناتور گۋنگور ازيم تۋنا, تۇركىستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ساكەن قالقامانوۆ, سونداي-اق بەلگىلى عالىمدار مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى.
باسقوسۋ اياسىندا قاراحان مەملەكەتى داۋىرىندە (ح عاسىر) تۇركىستان توپىراعىندا كونە تۇركى تىلىنە اۋدارىلعان العاشقى قۇران كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى جاسالدى. كيەلى كىتاپتىڭ لەنتاسىن تۇركسوي ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆ پەن «بىلگە تۇرىك» مادەنيەت قورىنىڭ باسقارما توراعاسى گۋنگور ازيم تۋنا قيدى.
حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى باسىپ شىعارعان بۇل بىرەگەي باسىلىم ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جەتكەن قۇران اۋدارماسىنىڭ ەڭ كونە ءارى تولىق نۇسقاسى سانالادى. بۇگىندە بۇل قولجازبا ىستانبۇل قالاسىنداعى تۇرىك جانە يسلام ونەرى مۋزەيىندە ساقتاۋلى تۇر. تۇمەن عاسىر تالاي اۋليەلەر مەن عۇلامالار سۋسىنداعان مىڭجىلدىق مۇرانىڭ جارىق كورىپ, تۋعان توپىراقپەن قايتا قاۋىشۋى تۇركىستاننىڭ تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني استاناسى اتانۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەنى دە بەكەر ەمەس. «الاشتىڭ اقيىق اقىنى ماعجان «تۇركىستان – ەر تۇرىكتىڭ بەسىگى, ەكى دۇنيەنىڭ ەسىگى» دەپ جىرلاعانداي, تۇركىستاندى تۇگەل تۇركىنىڭ رۋحاني استاناسى ساناۋدىڭ ايعاقتارى جەتكىلىكتى. سونىڭ ءبىر ايعاعى – مىڭ جىل بۇرىن اۋدارىلىپ جازىلعان وسى قۇران كىتابى.
عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, قۇران العاش تۇركى تىلىنە 950 جىلدارى اۋدارىلعان. باسقاشا ايتقاندا, ءبىزدىڭ ءتىلىمىز – قۇران العاش اۋدارىلعان ەكى ءتىلدىڭ ءبىرى. بۇل ونىڭ باي, قۋاتتى, قۇنارلى ءتىل ەكەنىن كورسەتسە كەرەك. سونىمەن قاتار سول تۇستاعى تۇركى عالىمدارىنىڭ ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگىن دە ايعاقتاي تۇسەدى. ويتكەنى قۇراننىڭ باي ءتىلى مەن مازمۇنىن سوزبە-ءسوز, جولما-جول اۋدارىپ شىعۋ ۇلكەن بىلىكتىلىكتى قاجەت ەتەتىنى بەلگىلى. بۇل قۇران اۋدارماسىنىڭ بىرنەشە نۇسقاسى قازىرگە جەتكەن, بىراق سولاردىڭ ەڭ تولىق نۇسقاسى تۇڭعىش رەت جارىق كورىپ, تۇركىستان جەرىندە تۇساۋى كەسىلۋى – رۋحاني استانامىزعا تاماشا تارتۋ بولدى دەپ ويلايمىز», دەدى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى.
القالى جيىندا العاشقى بولىپ ءسوز العان تۇركسوي ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆ تۇركى الەمىنىڭ تاريحى, ادەبيەتى, ءتىلى مەن ءارحيۆى تۇرعىسىنان اسا ماڭىزدى جۇمىستار اتقارىپ كەلە جاتقان ۇيىمداردىڭ ءبىرى – تۇركى اكادەمياسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «قۇرىلعان كۇننەن بەرى دارحان قىدىرالى مىرزانىڭ باسشىلىعىمەن تۇركى اكادەمياسى مەن تۇركسوي اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق بايلانىس توقتاۋسىز جالعاسىپ كەلەدى. تۇركى اكادەمياسىنىڭ شامامەن مىڭ جىل بۇرىن قاراحان مەملەكەتى داۋىرىندە تۇركىستان ايماعىندا تۇركى تىلىنە اۋدارىلعان «قۇران كارىمنىڭ» عىلىمي كوشىرمەسىن قايتا دايىنداپ, باسىپ شىعارعانى, «تۇركى ءتىلى جانە ءجۇنىس امىرە جىلى» اياسىندا قوجا احمەت ياساۋيدىڭ شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى, سوپىلىق اعىم وكىلى, اقىن ءجۇنىس امىرەنىڭ ولەڭدەرىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ باسۋ جانە تۇركىستان ايماعىن جان-جاقتى سيپاتتايتىن كوپ تومدىق «تۇركىستان» ەنتسيكلوپەديالىق كىتاپتار سەرياسىن دايىنداۋ جۇمىستارىن جالعاستىرىپ جاتقانى تۋرالى حاباردار بولدىق. بۇل حابار ءبىزدى ايرىقشا قۋانتتى. تۇركى اكادەمياسىنا وسى ماڭىزدى جۇمىستارى ءۇشىن العىس ءبىلدىرىپ, شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىز!», دەدى دۇيسەن قوراباي ۇلى. سونداي-اق ول ق.ا. ياساۋي اتىنداعى حقتۋ مەن تۇركسوي اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق بايلانىستاردىڭ كۇن وتكەن سايىن ارتىپ كەلە جاتقانىن ايتىپ ءوتتى.
تاريحتىڭ اۋىر سىناقتارىنان ءوتىپ, ءبولىنىپ-بولشەكتەنىپ, قانشاما قيىندىقتى ارتقا تاستاعان باۋىرلاس تۇركى ەلدەرى مەن تۇركى حالىقتارىنىڭ بۇگىنگى تاڭدا كەلەشەككە بىرگە قادام باسۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن تۇركى كەڭەسى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ومەر كوجامان ءححى عاسىردىڭ ستراتەگيالىق تۇرعىدان اسا ماڭىزدى وزگەرىستەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە اتادى. «ماقسات-مۇراتىمىز – اتا-بابالارىمىز بىرگە ءومىر سۇرگەن تۇركىستان ايماعىندا كەزىندە جالىنداپ تۇتانعان بىرلىك پەن ىنتىماقتاستىق الاۋىن كەلەشەككە جەتكىزۋ, ونى كۇشەيتە ءتۇسۋ. الداعى كەزەڭدەردە تۇركىستاندا تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ جەكە-جەكە ينۆەستيتسيالارىنا كۋا بولامىز. قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن «ارنايى ەكونوميكالىق ايماق» قۇرۋ ماقساتىندا ءتيىستى جۇمىستار باستالادى. تۇركىستاننىڭ ۇلكەن ەكونوميكالىق, ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق الەۋەتىن تۇركى مەملەكەتتەرى پايدالاناتىن بولادى. تۇركىستاننىڭ تۇركى وركەنيەتى تۇرعىسىنان تاريحي ماڭىزىن ودان ءارى اشا ءتۇسۋ ماقساتىندا تۇركسوي جانە تۇركى اكادەمياسىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جانداندىرامىز. سونداي-اق تۇركىستاندى جانە قوجا احمەت ياساۋيدى الەمگە كەڭ تانىتا ءتۇسۋ ءۇشىن ىقپالدى حالىقارالىق ۇيىمداردا ورتاق ءىس-شارالار وتكىزەمىز. وسى كەزەڭدە تۇركىستاننىڭ رۋحاني استانا دەگەن سيپاتى ودان ءارى كۇشەيە تۇسەدى. مىسالى, تۇركى مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ينستيتۋتتىق ىنتىماقتاستىقتى كورسەتەتىن كوپ تاراپتى ۇيىمداردىڭ تۇركىستاندا ءوز كەڭسەلەرىن اشۋى نەمەسە ەۋروپا پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنا ۇقساس ءبىر پارلامەنتتىك اسسامبلەيانى تۇركىستاندا قۇرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ. وسىنداي باستامالار مەن جۇمىستارىمىز ارقىلى كوزدەگەن باستى ماقساتىمىز – تۇركى الەمىن ءححى عاسىردىڭ ەڭ ماڭىزدى ەكونوميكالىق, مادەني جانە وركەنيەتتى ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالدىرۋ. وسى ىستەردە اتاجۇرتىمىز تۇركىستاننىڭ جانە قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ ميراسىن وزىمىزگە جولباسشى ەتىپ العىمىز كەلەدى», دەدى ومەر كوجامان.
تۇركىستاننىڭ تۇلەۋى ەلباسى ىرگەسىن قالاعان قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اشىلۋىمەن باستالعانى بۇگىندە ءجيى ايتىلادى. تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني ىقپالداستىعىنا, ءبىلىمى مەن عىلىمىنا سەرپىن بەرگەن, وردالى وقۋ ورنىنا بيىل 30 جىل تولىپ وتىر. بۇل ورايدا ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى جانار تەمىربەكوۆا ءوز سوزىندە وقۋ ورنىنىڭ بىلىكتى مامان دايارلاۋداعى ماڭىزى مەن مىندەتىنە توقتالدى. «ياسسى» جانە «تۇركىستان» اتاۋلارىنىڭ تاريحىن, بۇل جەر ەجەلگى تۇركى تايپالارى ءۇيسىن, قاڭلى, قارلۇق, قىپشاق, وعىزداردىڭ اتا مەكەنى, سىر بويى مەن قاراتاۋ بارشا كوشپەلى تۇركى حالىقتارىنىڭ پاناسى بولعانىن ەسكە سالدى. تۇركىستان قالاسىنىڭ «تۇركىستان» دەپ اتالۋى تىكەلەي قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ تاريحي تۇلعاسىنا قاتىستى ەكەنىن جەتكىزدى. «قۇران كارىمنىڭ تۇركى تىلىندەگى العاشقى اۋدارماسى, احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ تۇركىلىك مادەنيەت پەن يسلام ءدىنى اراسىندا سالعان رۋحاني كوپىرى بىزدەرگە ۇلكەن ونەگە. ءبىز بۇل تاريحي جانە رۋحاني بايلىقتارىمىزدان ۇلگى الىپ, ولاردىڭ اشىپ بەرگەن جولدارىن ودان ءارى دامىتۋعا ءتيىسپىز. دامىتىپ جاتىرمىز دا دەپ ويلايمىن. كيەلى تۇركىستاننىڭ مارتەبەسىنە جانە ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ اتىنا ساي «تەولوگيا» فاكۋلتەتىن اشقالى وتىرمىز. كەشەگى كەڭەستىك جۇيەدەن باس تارتىپ, تاۋەلسىز دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق, زايىرلى, الەۋمەتتىك رەسپۋبليكا قۇرۋ جولىنداعى ماڭىزدى بەتبۇرىس, «رۋحاني جاڭعىرۋ» ستراتەگياسى بىزگە وسىناۋ باستاماعا ۇيىتقى بولۋعا كۇش-قۋات بەردى. تەولوگيا فاكۋلتەتى ەلىمىزدە تۇڭعىش بولۋىمەن دە قۇندى. بۇل فاكۋلتەتتە ق.ا.ياساۋي بابامىزدان ميراس بولىپ قالعان ءىلىم مەن عىلىم تۇسىنىگى نەگىز بولادى. ءدىن سوتسيولوگياسى, ءدىن فيلوسوفياسى جانە يسلام ونەرى سىندى ەلىمىزدە بۇعان دەيىن ءمان بەرىلمەي كەلە جاتقان ماڭىزدى سالالارعا عىلىمي نازار اۋدارىپ, بۇل سالالاردى زەرتتەيتىن عالىم تۇلعالاردى قالىپتاستىرۋ – فاكۋلتەتىمىزدىڭ نەگىزگى ميسسيالارىنىڭ ءبىرى», دەدى جانار تەمىربەكوۆا. ال سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى ەلشىسى ەرجان مۇقاش تاريحي باسقوسۋدى ۇيىمداستىرىپ, قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ كونە تۇركى تىلىندەگى العاشقى نۇسقاسىن قايتا باسپادان شىعارعان تۇركى اكادەمياسى مەن ۇيىمداستىرۋشىلارعا مينيسترلىكتىڭ العىسىن جەتكىزدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تۇركى الەمى ءۇشىن اسا ماڭىزدى تىڭ باستامالارىنا توقتالدى.
ياساۋي ءىلىمى ىزگىلىك پەن مەيىرباندىلىقتىڭ تۋى بولعان. تۇركىستان عۇلامالارى ءداستۇر ساباقتاستىعىن جالعاستىرىپ, ەجەلدەن ادامزاتتى ءبىلىم مەن ونەرگە, ادامگەرشىلىك پەن ىنتىماققا, ادالدىق پەن اۋىزبىرشىلىككە ۇندەگەن. مىڭجىلدىق تاريحى بار قۇران كارىمدى اۋدارعان عۇلامالار عيبراتى دا تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋىنە ءنار بەرەرى ءسوزسىز. القالى جيىندا اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى ءدىن ىستەرى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەرجان نۇكەجانوۆ ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جان-جاقتى قولداۋىمەن تۇركىستان تۇبەگەيلى وزگەرىپ, زاماناۋي تۋريستىك مادەني-رۋحاني جانە اكىمشىلىك-ىسكەرلىك ورتالىققا اينالعانىن, سونىمەن بىرگە تۇركىستان مەملەكەتىمىزدىڭ التىن بەسىگى جانە بارلىق تۇركى حالىقتارى ءۇشىن قاستەرلى قارا شاڭىراق, قادىرلى قۇتتى مەكەن ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ق.ا.ياساۋي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت ەلىمىزدە ء«دىنتانۋ» ماماندىعى بويىنشا ءدىن سالاسىندا بىلىكتى ماماندار دايارلايتىن, سۇرانىسقا يە, جوعارى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورنى ەكەنىن ايتا كەلە, ە.نۇكەجانوۆ بولاشاق كادرلاردىڭ ريتوريكالىق داعدىلار مەن شەشەندىك ونەردى زەرتتەۋى قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. مەملەكەت ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرى مەن جۇمىس بەرۋشىلەر اراسىندا ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىندە تۋىندايتىن ماسەلەلەردى بىرلەسىپ زەرتتەۋ, ولاردى شەشۋ ءۇشىن سىندارلى ديالوگ الاڭىن قۇرۋعا اشىق ەكەنىن جەتكىزدى. سونداي-اق حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا تامىرى ءبىر, تاريحى ورتاق تۇركيا ەلىمەن اراداعى دانەكەرلىك قىزمەتتى ابىرويمەن اتقارىپ جۇرگەن تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ الماتىداعى باس كونسۋلى اكىنجى الي رىزا, «بىلگە تۇرىك مادەنيەت قورى» باسقارما باسشىسى, تۇركى الەمى مادەنيەت استاناسىنىڭ العاشقى باسشىسى, ەكس-گۋبەرناتور تۋنا گۇنگور ازيم ءوز وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
كونفەرەنتسيا جۇمىسىن قورىتىندىلاعان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «تۇركى اكادەمياسىنىڭ تۇركىستان وڭىرىندە ارحەولوگيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە باسا ءمان بەرۋى وتە ورىندى», دەگەن قولداۋى اكادەميا ءۇشىن ۇلكەن باعىت-باعدار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بىرەگەي باسىلىمدى ازىرلەۋگە كەلىسىمىن بەرگەن تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت مينيسترلىگىنە, القالى جيىندى وتكىزۋدە قولداۋ كورسەتكەن ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعى مەن عالىمدارعا العىسىن ءبىلدىردى.
جيىن سوڭىندا كونە تۇركى تىلىندەگى قۇران كىتابىنىڭ جارىق كورۋىنە اتسالىسقان «بىلگە تۇرىك» مادەنيەت قورىنىڭ باسقارما توراعاسى گۋنگور ازيم تۋناعا, ىستانبۇل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ەمەك ۇشەنمەزگە جانە ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتى سايپۋللا موللاقاناعات ۇلىنا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ قۇرمەت گراموتالارى تابىس ەتىلدى.
سونداي-اق حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار تۇركىستان ايماعىنىڭ قاسيەتتى ورىندارىن ارالادى. كيەلى قالانىڭ كۇن سايىن وزگەرىپ, اباتتانىپ-كوركەيىپ كەلە جاتقانىنا كوز جەتكىزىپ, ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك دامۋىنا كۋا بولعان عالىمدار وسىنداي ناتيجەلى ىستەردى ۇيلەستىرىپ, اتقارىپ وتىرعان وبلىس اكىمدىگىنىڭ جۇمىسىنا ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى.
