سپۋتنيكتىك ناۆيگاتسيانىڭ ماڭىزى زور
سونداي-اق جەكە ينۆەستيتسيالار كولەمىن ۇلعايتۋ, ءىرى كولەمدەگى دەرەكتەرگە تاۋەلدى جاھاندىق ەكونوميكاداعى تسيفرلى تەحنولوگيالار ۇلەسىن ارتتىرۋ, عارىش يندۋسترياسىن ەكونوميكانىڭ دامۋ كوزى رەتىندە جولعا قويۋ, اتالعان سالاداعى ويىنشىلاردىڭ اسكەري جانە ستراتەگيالىق الەۋەتىن ارتتىرۋ كەرەك.
وتاندىق ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستانعا بۇل جاھاندىق جارىسقا قوسىلۋ ءۇشىن الدىمەن اقپاراتتىق رەسۋرستاردى قالىپتاستىرىپ, سالاداعى سەرۆيستىك قىزمەتتى حالىقارالىق دەڭگەيگە جەتكىزۋ ارقىلى زاماناۋي عارىش قىزمەت كورسەتۋ يندۋسترياسىندا ورىن الۋعا كۇش سالۋ قاجەت.
«جەر پلانەتاسىنا اسەر ەتەتىن سىرتقى فاكتورلار تۋرالى مالىمەت جەرۇستى, عارىشتىق جانە استرونوميالىق وبسەرۆاتوريالار مەن ستانسالار ارقىلى الىنادى. الايدا جەرۇستى جۇيەلەرىنىڭ مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى. بۇل رەتتە, جەر مەن كۇننىڭ وربيتاسىنداعى عارىش وبسەرۆاتوريالارىنىڭ ارتىقشىلىعى كوپ.
ءبىزدىڭ استروفيزيكتەر قازىر وسى جاڭا باعىتتا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ىشكى اسەر ەتۋ فاكتورلارىنا توقتالساق, زاماناۋي عارىش جۇيەلەرى جەرگە باعدارلانعان جاھاندىق بىرىكتىرىلگەن ءورىستى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
ونىڭ جارقىن دالەلى رەتىندە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ «گلوناسس», اقش-تىڭ GPS سياقتى عالامدىق ناۆيگاتسيالىق سپۋتنيكتىك جۇيەلەرىن ايتۋعا بولادى. سونداي-اق ەۋروپانىڭ عارىش اگەنتتىگى «گاليلەو» جۇيەسىن جانە قحر «بەيدوۋ» ناۆيگاتسيالىق جۇيەسىن ىسكە قوسقانى ءمالىم. ەكىنشى باعىت – ءارتۇرلى سانات پەن ماقساتقا ارنالعان جەردى قاشىقتان زوندتاۋ عارىش جۇيەلەرىن دامىتۋ. عارىشتىق سپۋتنيكتىك بايلانىس جۇيەلەرىنىڭ ماڭىزدىلىعى دا ۋاقىت وتكەن سايىن ارتىپ كەلە جاتىر. بۇل سالادا اقپاراتتىق قىزمەتتەردىڭ كەز كەلگەن ءتۇرىن جەدەل ۇسىنۋدىڭ امبەباپ مۇمكىندىكتەرى بار. مىسالى, جەردى قاشىقتان زوندتاۋ جۇيەلەرى جانە سپۋتنيكتىك ناۆيگاتسيا بۇل گەوكەڭىستىكتەگى دەرەكتەر ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋ مەن ونى ارتتىرۋدىڭ تاپتىرماس قۇرالى», دەدى «ۇلتتىق عارىشتىق زەرتتەۋلەر مەن تەحنولوگيالار ورتالىعى» اق باسقارما توراعاسى مارات نۇرعوجين.
مارسقا قامدانۋدىڭ توتە جولى
وسىدان 15-20 جىل بۇرىن عارىشقا ساياحاتتاپ, باسقا پلانەتالارعا ەكسپەديتسيا جاساۋ مۇمكىن ەمەستەي كورىنەتىن. قازىر بۇل سالاعا جەكەلەگەن كومپانيالار قارقىندى تۇردە تارتىلىپ جاتقاندىقتان, ونى دا كورەتىن كۇن الىس ەمەس دەيدى ماماندار. دەسە دە اتالعان باعىتتا ءالى دە شەشىلمەگەن ماسەلە كوپ.
«عارىش ەكسپەديتسيالارىن وتىن, سۋ جانە تاماقپەن قامتاماسىز ەتۋ وزەكتى ماسەلەنىڭ بىرىنە اينالدى. امەريكالىق عالىمداردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, ونى شەشۋگە سينتەتيكالىق بيولوگيا كومەكتەسۋى ءتيىس. عارىش اگەنتتىكتەرى مەن جەكەلەگەن كومپانيالار مۇنداي جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى ويلاستىرىپ, قولعا الىپ جاتىر. ايتالىق, مارس پلانەتاسى ازوتقا, كومىرقىشقىل گازىنا باي. ارنايى قۇرىلعىنىڭ كومەگىمەن كومىرقىشقىل گازىنان 6 كيلوعا دەيىن مەتان ءوندىرىپ, ونى وتىن رەتىندە پايدالانۋعا بولادى. ءتيىستى ەسەپتەۋلەرگە سايكەس, قىزىل عالامشارعا جەتۋ ءۇشىن ەكيپاج 10 تونناعا دەيىن ازىق-ت ۇلىك الۋ كەرەك. ەگەر دە فوتوسينتەزدى, باكتەريالاردى قولدانسا بۇل مولشەردى ەداۋىر ازايتۋعا بولادى. وسى ارقىلى ادامداردى وسىمدىك تاعامىمەن ءىشىنارا قامتاماسىز ەتۋ جولعا قويىلادى. البەتتە, بۇل ۇسىنىلعان عىلىمي تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كوپتەگەن ماسەلەنى شەشۋ قاجەت. بيولوگيالىق وندىرىستە العاشقى قادامدار جاسالعانىمەن, مارس ەكسپەديتسياسى ءالى تەك جوسپاردا تۇر. تۇپتەپ كەلگەندە, بيوتەحنولوگيا باسقا پلانەتالارعا ساپارلاۋدى قامتىپ قانا قويماي, وندا تۇراقتايتىن ستانسالاردىڭ ۇزاق جۇمىس ىستەۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى», دەدى ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى ەرلان رامانقۇلوۆ.
KazSat-تىڭ بەرەرى مول
عارىش سالاسىنداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى – بايلانىس جۇيەلەرىن دامىتۋ. رەسپۋبليكالىق عارىش بايلانىس ورتالىعىنىڭ ستراتەگيالىق جوبالار دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ادىلقايىر قادىر ايتقانداي, تسيفرلى تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋىمەن بىرگە ساپالى بايلانىس قىزمەتتەرىنە دە تۇتىنۋشىلار تاراپىنان سۇرانىس ارتىپ, وعان قويىلاتىن تالاپتار كۇشەيتىلىپ كەلەدى.
«ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارىنىڭ سۇرانىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن 2004 جىلى رەسپۋبليكالىق عارىش بايلانىس ورتالىعى قۇرىلعان ەدى.ونىڭ ماقساتى وتاندىق عارىش بايلانىس جۇيەلەرىن دامىتۋ سانالادى. 2004 جىلدان باستاپ ءبىزدىڭ كومپانيا KazSat سەريالى تەلەكوممۋنيكاتسيالىق عارىش اپپاراتتارى بازاسىندا سپۋتنيكتىك بايلانىستىڭ ۇلتتىق جۇيەسىن دامىتۋ بويىنشا مىندەتتەردى تابىستى ىسكە اسىرىپ كەلەدى. بۇگىندە KazSat ۇلتتىق عارىش بايلانىس جۇيەسىن ءتيىمدى پايدالانۋ تەتىگى جولعا قويىلعان. ول KazSat-2 جانە KazSat-3 سپۋتنيكتىك بايلانىس جانە حابار تاراتۋ جۇيەسىنەن تۇرادى. سونداي-اق «اقكول» جانە «كوكتەرەك» عارىش بايلانىس ورتالىقتارى جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن ايتا كەتكەن ورىندى. بۇل عارىش اپپاراتتارىنىڭ رەسۋرستارى ەلىمىزگە ءتيىمدى جانە سەنىمدى سپۋتنيكتىك بايلانىس ارنالارىن ىسكە قوسۋعا مۇمكىندىك بەردى. ونىڭ ونىمدەرى وتاندىق تۇتىنۋشىعا ءتۇرلى تەلەكوممۋنيكاتسيالىق قىزمەتتى ۇسىنۋ ءۇشىن قولدانىلادى. اتاپ ايتقاندا, ينتەرنەت جەلىسىنە, ۇيالى بايلانىس پەن تەلەراديو حابارلاردى تاراتۋدا ونىڭ پايداسى زور. KazSat سپۋتنيكتەرى بازاسىندا قازاقستاننىڭ 16 تەلەكوممۋنيكاتسيالىق وپەراتورىنا, ۇلتتىق كومپانيالارعا, اسكەري قۇرىلىمدارعا, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەكەمەنشىك ۇيىمدارعا قىزمەت كورسەتىلىپ كەلەدى. KazSat عارىش سەگمەنتىنە ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋماعىنداعى 15 مىڭنان استام سپۋتنيكتىك بايلانىس ستانساسى قول جەتكىزىپ وتىر. بۇعان قوسا اتالعان عارىش جۇيەسىنىڭ جەردەگى ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا دا كوڭىل بولىنۋدە. ماسەلەن, «كوكتەرەك» عارىش بايلانىس ورتالىعى بازاسىندا تەلەپورت ۇيىمداستىرىلىپ, وسى ارقىلى جاڭا تەلەكوممۋنيكاتسيالىق سەرۆيستەردى ەنگىزۋگە مۇمكىندىك تۋدى. رەسپۋبليكا كولەمىندە KazSat-3 عارىش اپپاراتىنىڭ رەسۋرستارىن پايدالانۋ ارقىلى كەڭ جولاقتى ينتەرنەتكە جول اشىلدى. تەلەۆيزيالىق حابار تاراتۋدىڭ جوعارى شەشىمدەگى سپۋتنيكتىك جەلىسى ىسكە قوسىلدى», دەدى ءا.قادىر.
ايتسە دە وتاندىق كومپانيالار جاھاندانۋ مەن ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىندا عارىش سالاسىنىڭ دا ءبىر ورىندا تۇرمايتىنىن جاقسى ءتۇسىنىپ وتىر. سول سەبەپتى بۇل يندۋسترياداعى سوڭعى ۇردىستەردەن قالىس قالماۋعا قامدانىپ, عىلىمي ىزدەنىستەرىن تابىستى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءتۇرلى امالدارىن ويلاستىرىپ كەلەدى
