وسى ماسەلەنى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن تالقىلاعان ءباسپاسوز ماجىلىسىندە قۇرامىندا قانت بار الكوگولسىز سۋسىندارعا (قاس) اكتسيزدىك سالىقتى ەنگىزۋدىڭ سالدارلارى تۋرالى ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلدى.
وسىلاي بولا قالعان جاعدايدا, «قر الكوگولسىز سۋسىندار مەن شىرىندار وندىرۋشىلەرى» قاۋىمداستىعى ءوندىرىس كولەمى جارتىلاي ازايىپ, ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سەكتورلارىندا 15 مىڭنان استام جۇمىس ورىندارىنىڭ قىسقارۋىن بولجايدى. سەبەبى, سۋسىندار وندىرىسىندە ءبىر جۇمىس ورنى جاناما سالالاردا 7-دەن 10-عا دەيىن جۇمىس ورنىن قۇرايدى.
سونىمەن «قر الكوگولسىز سۋسىندار مەن شىرىندار وندىرۋشىلەرى» قاۋىمداستىعىنىڭ جەتەكشىسى ءاليا مامىتباەۆانىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندىق بيلىك قۇرامىندا قانت بار سۋسىندارعا اكتسيز ەنگىزۋدى ۇسىنىپ وتىر جانە ونى ۇلت دەنساۋلىعىنا دەگەن قامقورلىق كورسەتۋمەن تۇسىندىرەدى. بيلىك تەمەكى ونىمدەرىنىڭ اكتسيزدىك سالىق مودەلىن قولدانعىسى كەلەدى, بۇل دۇرىس ەمەس. ويتكەنى قۇرامىندا قانت بار سۋسىندار, ونىڭ ىشىندە شىرىندار, شىرىنى بار سۋسىندار, ليمونادتار, جەمىس سۋسىندارى, كومپوتتار – كونديتەرلىك ونىمدەر, ءتاتتى بولكەلەر, ءسۇت جانە باسقا دا ونىمدەر سياقتى ءونىم جانە كالوريا جەتكىزۋشىسى.
ماسەلەن, 2015-2018 جىلدارى قازاقستاندا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ەۋروپالىق وڭىرلىك بيۋروسى مەن قر تۇڭعىش پرەزيدەنتى قورى جانىنداعى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ الەۋمەتتانۋشىلىق قىزمەتى جاھاندىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, قۇرامىندا قانت بار سۋسىندار ينفەكتسيالىق ەمەس اۋرۋلاردىڭ نەمەسە سەمىزدىكتىڭ دامۋىنا اسەر ەتەتىن ونىمدەردىڭ قاتارىنا كىرمەيتىنىن دايەكتەگەن. كەرىسىنشە, بۇل ماسەلە وتانداستارىمىزدىڭ كومىرسۋلارى باسىم جانە اۋىز سۋ رەجيمى جەتكىلىكسىز, نەگىزىنەن نان مەن ۇن ونىمدەرىمەن كوبىرەك تاماقتاناتىنىمەن بايلانىستى تۋىندايتىنى انىقتالعان. الايدا, قر مەملەكەتتىك ورگاندارى بۇل ناتيجەلەردى ەلەمەيدى, بۇل ءوز كەزەگىندە تاڭ قالدىرارلىق جاعداي, دەيدى ءباسپاسوز ءماسليحاتىن ۇيىمداستىرۋشىلار.
سونداي-اق, ءاليا مامىتباەۆا بيلىك ورگاندارىنىڭ ددۇ-نىڭ قۇرامىندا قانت بار سۋسىندارعا سالىق سالۋ ەكونوميكالىق ءتيىمدى شارا بولىپ تابىلمايتىنى كورسەتىلگەن قورىتىندىلارىن دا ەلەمەيتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل 2017 جىلدان باستاپ ددۇ-نىڭ بارلىق ەسەپتەرىندە كورسەتىلگەن.
«مۇنى McKinsey جاھاندىق ينستيتۋتى, حۆق جانە ەىدۇ قوسا العاندا بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار جۇرگىزگەن تاۋەلسىز حالىقارالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى دە راستايدى, وعان سايكەس سالىقتار دەنساۋلىققا وڭ اسەر ەتپەيدى, بىراق ەكونوميكاعا ايتارلىقتاي تەرىس اسەر ەتەدى جانە ەڭ الدىمەن از قامتىلعان حالىقتىڭ قالتاسىنا سوققى بولادى», - دەيدى ءاليا مامىتباەۆا.
ءا.مامىتباەۆا, چيلي, مەكسيكا, ساۋد ارابياسى سياقتى ەلدەردە جانە ققس جوعارى تۇتىنۋمەن سيپاتتالاتىن باسقا دە ەلدەردە قولدانىلعان سالىق سالۋدىڭ گيپوتەتيكالىق ستسەناريى قازاقستان ءۇشىن قولايسىز, ويتكەنى الكوگولسىز سۋسىنداردى وتاندىق تۇتىنۋ ءبىر قازاقستاندىققا جىلىنا ورتا ەسەپپەن 36,7 – دەن 49,2 ل. قۇرايدى (2012 جىلدان 2019 جىلعا دەيىنگى كەزەڭ, بۇل 2018 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا الەمدىك كورسەتكىشتەن 41,2%-عا از) زەرتتەۋ دەرەكتەرى بويىنشا, قۇرامىندا قانت بار سۋسىنداردىڭ قازاقستاندىقتار راتسيونىنىڭ قۇنارلىلىعىنا قوسقان ۇلەسى شامالى عانا جانە 2%-دان تومەن.
سونداي-اق, قر ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى جانىنداعى ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى سالانىڭ اعىمداعى جاي-كۇيىن, سونداي-اق كەيبىر ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, قانت قوسىلعان الكوگولسىز سۋسىندارعا اكتسيزدىك الىمداردى ەنگىزۋ شارالارىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالدارلارىنا كەشەندى تالداۋ جۇرگىزگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا قاس-قا اكتسيز ەنگىزۋ پراكتيكاسىنىڭ تارالۋىنا قاراماستان, قازاقستاندا وسىنداي شارانى ىسكە اسىرۋ سالانىڭ جاي-كۇيىنە, سونداي-اق حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن تۇتىنۋشىلىق مىنەز-قۇلقىنا ىقتيمال اسەرىن ەسكەرە وتىرىپ, قاس-قا سالىق ەنگىزۋدىڭ ورىندىلىعىن جان-جاقتى زەردەلەۋدى تالاپ ەتەتىنى انىقتالدى. الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, حالىقتىڭ تۇتىنۋشىلىق مىنەز-قۇلقىن تۇزەتۋ ءۇشىن فيسكالدىق رەتتەۋ شارالارىن عانا ەمەس, دۇرىس تاماقتانۋ مەن سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان اقپاراتتىق-اعارتۋ جۇمىسىن دا قامتيتىن كەشەندى ساياساتتى ىسكە اسىرۋ قاجەت.
زياندى ازايتۋ سالاسىنداعى ساراپشىسى جانە «دەنساۋلىق» قاۋىمداستىعىنىڭ ءتورايىمى باقىت تۇمەنوۆا: «قانت, قالىپتى مولشەردە, اعزانىڭ ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەۋى, مي قىزمەتىنىڭ دۇرىس دامۋى مەن ىنتالاندىرىلۋى ءۇشىن قاجەت. الايدا, مەملەكەت ۇلتتىڭ دەنساۋلىعىنا دەگەن سىلتاۋمەن قانت قوسىلعان سۋسىندار شىعاراتىن, سالىقتى كوبەيتەتىن ادامدارمەن كۇرەسۋدى باستاعاندا, قانت – بۇل الەۋمەتتىك ءونىم ەكەنىن ۇمىتىپ كەتەدى. ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ جارتىسىنا جۋىعى اۋىلدا تۇرادى جانە كۇن سايىن بالالارىنا ءتاتتى سۋسىندار ساتىپ الۋى ەكىتالاي, ال بالالار ءالى دە قانتتى پايدالانادى, قانت سەبىلگەن نان مەن ماي جەيدى. سوندىقتان بيزنەسپەن كۇرەسۋدىڭ قاجەتى جوق, بىراق بالا كەزىنەن تاتتىگە دۇرىس كوزقاراس قالىپتاستىرۋ كەرەك. دەنساۋلىق ادامنىڭ ءومىر سالتىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ءتۇسىنۋ كەرەك. مەملەكەت حالىقتىڭ دۇرىس ءومىر سالتىن ۇستانۋى, ءوز دەنساۋلىعىنا, دۇرىس تاماقتانۋ ادەتتەرىنە سانالى جانە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋى ءۇشىن اعارتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋى ءتيىس». ب.تۇمەنوۆا حالىق بيزنەستى سالىقتارمەن ءولتىرۋدىڭ ورنىنا تاڭداۋ جاساۋى ءۇشىن مەملەكەت بيزنەستى نولدىك قانت نەمەسە جاساندى قانت الماستىرعىشتارى بار بالاما سۋسىنداردى وندىرۋگە ىنتالاندىرۋى كەرەك دەپ سانايدى.
رمعا تاماقتانۋ ينستيتۋتىنىڭ تالدامالىق زەرتتەۋ ادىستەرى زەرتحاناسىنىڭ جەتەكشىسى, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور كونستانتين ەللەردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي جاساندى جانە نەگىزسىز شارالار مەن تىيىمدار تەك ءونىمنىڭ باعاسىن كوتەرەدى جانە قازاقستاندىقتاردىڭ قانداعى قانت دەڭگەيىنە اسەر ەتپەيدى.
سونىمەن قاتار, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ شىرىندار, سۋ جانە سۋسىندار وندىرۋشىلەر وداعىنىڭ پرەزيدەنتى ماكسيم نوۆيكوۆ رەسەيدە: «قۇرامىندا قانت بار الكوگولسىز سۋسىنداردى تۇتىنۋ قانتتىڭ جالپى تۇتىنىلۋىنا وتە از ۇلەس قوسادى جانە كوپ بولىگى (55%-دان استام) اتالمىش شاي قاسىق ارقىلى تۇتىنۋ بولىپ تابىلادى (توساپ, شايعا قانت قوسۋ جانە ت.ب.)». سونداي-اق, ول ەكونوميكا جوعارى مەكتەبى جۇرگىزگەن تالدامالىق ەسەپتەۋلەردى مىسالعا كەلتىرەدى, بۇل «قاس-قا اكتسيزدىك رەتتەۋدى ەنگىزۋ كەزىندە بيۋدجەت ءۇشىن ەكونوميكالىق تيىمدىلىك قاراما-قايشى يكەمدىلىككە جانە ساتىلىمدار مەن باسقا دا كورسەتكىشتەردىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى تەرىس بولىپ تابىلادى. ال ەكىنشى ناتيجە – مەتا-دەرەكتەر نەگىزىندە, وسى شارالار ەنگىزىلگەن ەلدەردە, قۇرامىندا الكوگول بار سۋسىنداردىڭ سول باعا ساناتىندا نارىقتا قاس پايدالانۋ تومەندەگەن كەزدە حالىق قۇرامىندا الكوگول بار سۋسىندارعا اۋىساتىنى انىقتالعان. مۇندا كەلەسى سۇراق تۋىندايدى – سوندا ءسوس اسەرى نەدە؟»
ءباسپاسوز-كونفەرەنتسياسىندا سونداي-اق, اكتسيزدىڭ 20%-ى ەنگىزىلگەن كەزدە ءوندىرىس 26,4%-عا تومەندەپ, سۋسىندارعا باعا كۇرت وسەتىنى, ال كەلەسى جىلى اكتسيز ەنگىزىلگەننەن كەيىن سالىق سالىناتىن سوما 131,56 ملرد.تەڭگەدەن 96,83 ملرد. تەڭگەگە دەيىن تومەندەيتىنى اتاپ ءوتىلدى. اكتسيزدى ەنگىزۋ دە جۇمىسسىزدىققا الىپ كەلەدى, شامامەن – 12 592 ادام ءوز جۇمىسىنان ايرىلادى, ونىڭ ىشىندە 1574 ادام نەگىزگى سالادا, ال 11 018 ادام ارالاس سالالاردا. جالاقى قورىنان سالىق تۇسىمدەرىنىڭ تومەندەۋى 5,84 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى, ونىڭ ىشىندە جەكە تابىس سالىعى 10% - عا ( 2,72 ملرد.تەڭگە سوماسىنا) تومەندەيدى. كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنىڭ 5,21 ملرد. تەڭگەگە, ققس 4,17 ملرد. تەڭگەگە تومەندەۋى بولجانۋدا. سالىقتاردىڭ بارلىق تۇرلەرى بويىنشا بيۋدجەتكە تۇسەتىن تۇسىمدەردىڭ تومەندەۋى 15,22 ملرد.تەڭگەنى قۇرايدى. نەگىزگى كاپيتالعا جىلدىق ينۆەستيتسيالار كولەمى 6 ملرد تەڭگەگە تومەندەيدى.
بارلىق زەرتتەۋلەردى, اسىرەسە قۇرامىندا قانت بار سۋسىنداردىڭ نەگىزگى يەا جانە سەمىزدىكتىڭ پايدا بولۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى بولىپ تابىلمايتىندىعىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارى مۇددەلى قوعامدىق ۇيىمدار ارقىلى تۇسىندىرەدى جانە ىلگەرىلەتەدى, كونفەرەنتسيا سپيكەرلەرى بۇل ۇسىنىستى كەزەكتى رەت الىپ تاستاۋدى ۇسىنادى, ويتكەنى ۇسىنىلىپ وتىرعان شارا ساۋىقتىرۋ جوسپارىندا كۇتىلەتىن ناتيجە بەرمەيدى, الايدا سالا ءۇشىن سالدارى, اسىرەسە داعدارىس كەزەڭىندە ەلەۋلى بولماق.
الماتى
