ال مىسىقتىلەۋ پىسىقتار ءوزىڭدى زىمياندىقپەن, ايلاكەرلىكپەن, جاعىمپازدىقپەن قاقپانىنا ءتۇسىرىپ, بەلگىلى ءبىر جەتىستىكتەرگە جەتسە, ول ءوزىنىڭ اينالاسىن قويانجۇرەكتەرگە تولتىرادى, جامانشىلىعى شىرماۋىقشا شىرماپ, بيتشە ءورىپ, قوعامدى دا, زاماندى دا ىشتەي ءشىرىتىپ, تەرىس جولعا باستايدى. داۋىلشا ۇدەپ, جالعاندى جالپاعىنان باسىپ, نەشەمە الۋان جاقسىلىقتارعا كەنەلەدى. قارا جۇرت قارعاسا دا, «بورسىق ۇرعان سايىن سەمىرەدى» دەگەندەي, رىزدىق-نەسىبەسى وڭىنان ۇيىرىلەدى, ساسىق بايلىقتىڭ قوجاسى اتانادى.
جانى دا, ارى دا, قولى دا تازا شىنايى ليدەردىڭ ماقساتى – قيسىقتى تۇزەتەتىن جاڭالىققا قۇمار ادىلدىكتىڭ شامىن ۇستاعان سانالى ماقساتكەردى, حالىق تاعدىرىن, كەلەشەگىن ويلايتىن جۇرەگى ماحابباتقا تولى ىزگى مىنەزدى, تاجىريبەلى مەيىرباندى تاۋىپ-تانىپ, ءتۇزۋ, دۇرىس جولعا سالعان ءجون دەگەندى قۋاتتايدى.
ابايدىڭ وسى ءبىر كوسەم دە كوشەلى پىكىرى ءۇندى حالقىنىڭ كونە جادىگەرى «بەس بايىتتە» (ياعني «پانچاتانترادا») بىلايشا تۇپ-تۋرا ايتىلعان: «وپاسىزعا كورسەتكەن قۇرمەت, جامانعا ەتكەن جاقسىلىق, ساناسىزعا بەرگەن تاربيە, سەنىمسىزگە ايتقان سىر – وسىنىڭ ءبارى بوسقا كەتكەن پايداسىز ەڭبەك. جەمىسى اششى اعاشقا بال جاقساڭ دا, ماي جاقساڭ دا جەمىسى اششى كۇيىندە قالماق. جاقسى اداممەن دوس بولساڭ, جاقسىلىققا كەزىگەسىڭ, ال پارىقسىزبەن دوستاسۋ پالەگە ۇشىراتپاق. بۇل جاعداي جەل ءتارىزدى – ساسىق زاتتىڭ ۇستىنەن وتكەن جەل ساسىق ءيىستى تاراتىپ مۇڭكىتەدى, حوش ءيىستىڭ ۇستىنەن وتكەن جەل, ونى وزىمەن بىرگە ىلەستىرەدى». راسىندا, قوعام جەتەسىزدەردەن, بىلگىشسىنگەندەردەن, ىشمەرەزدەردەن, سۋايتتاردان, بۇزىق پيعىلدى كەراۋىز ارامزالاردان, كولدەنەڭ كوك اتتىلاردان ادا بولسا, ساۋلەتتەنەر ەدى-اۋ!
ابايدىڭ پوەزيالىق پايىمداۋلارى – ءومىر تاجىريبەسى مەن ويلانۋدان تۋعان مەيلىنشە ماعىنالى قاعيداتتار.
جاسىمدا البىرت ءوستىم,
ويدان جىراق,
اقىلعا, ايلاعا دا جاقتىم
شىراق –
دەگەنىنەن سىرقات قوعامنىڭ دەرتىنە داۋا, ەلدى گۇلدەندىرەمىن دەگەن جانتالاسقان ارەكەتتەرىن كورۋگە بولادى. دۇشپانىن جەڭە دە ءبىلدى, كوندىردى دە, كەيدە ۇپايىنان دا ۇتىلدى. ادامشىلىق جولىن, ادىلەت جولىن, تالىمگەرلىك جولىن تاعدىرىنىڭ تەمىرقازىعى ەتتى.
كۇشىك اسىراپ, يت ەتتىم
ول – بالتىرىمدى قاناتتى.
بىرەۋگە مىلتىق ۇيرەتتىم,
ول – مەرگەن بولدى,
مەنى اتتى.
ابايدىڭ ءومىر-تىرشىلىگىندە وسىنداي ءبىر ساتقىندىق, وپاسىزدىق بولعانى ءمالىم. حالىق ومىرىندە, ەل ىشىندە مۇنداي كورىكسىز, جەكسۇرىن ارەكەتتەر ەجەلدەن-اق بار.
ورتاعاسىرلىق قىپشاق اقىنى ءسايف سارايدا مىناداي تامسىلدەر بار ەكەن.
ءبىر اتاقتى بالۋان ءۇش ءجۇز الپىس ءتۇرلى كۇرەس ءتاسىلىن بىلەتىن ەدى. ءار كۇنى ءارتۇرلى ءتاسىلدى قولداناتىن. شاكىرتتەرىنىڭ ىشىنەن ءبىر كوركەم جىگىتكە ىقىلاسى اۋىپ ءۇش ءجۇز ەلۋ توعىز ءتۇرلى كۇرەس ءتاسىلىن ۇيرەتتى. جىگىت بيىك دارەجەگە جەتىپ, ابىرويى اسقاقتادى, بۇل ەلدە قانداي بالۋان بار ەدى, بارشاسىن جىقتى, جاس ناۋشا پاتشاعا كەلىپ, جەر ءوبىپ تۇرىپ: «ۇستازىمنىڭ مەندە تاربيە حاقى بار, قۋات جانە ونەردە ودان ارتىقپىن», دەدى.
بۇل ءسوز پاتشاعا ۇنامادى. «كۇرەستىرىڭدەر!» دەپ بۇيىردى. ارەنا دايىندادى. مەملەكەت قايراتكەرلەرى, امىرلەر مەن ۋازىرلەر, اقسۇيەكتەر مەن مىرزالار جينالدى. جىگىت ەسىرىك ءپىل سياقتى ارەناعا شىعىپ: «تەمىردەن تاۋ بولسا دا جەرىنەن قوپارعايمىن», دەپ داندايسىدى. ۇستازى (مۇنىڭ) كۇش جاعىنان ارتىق ەكەنىن ءبىلدى. ول ءبىر ءتاسىلدى بۇدان جاسىرىپ ەدى, سونى امالعا كەلتىردى. جىگىت قورعانا المادى. جىگىتتى كوتەرىپ, اۋادان جەرگە ۇردى. حالىق شۋلاپ كەتتى.
سۇلتان: «ۇستازىنا شاپان جاۋىپ, سىيلىق بەرىڭدەر», دەدى. جىگىتكە: «سەن ۇستازىڭمەن تالاستىڭ. ودان ەشتەڭە شىقپادى», دەپ كىنالادى. جىگىت: «ول مەنەن كۇش جاعىنان باسىم بولمادى, بالكىم, كۇرەس تاسىلىنەن بىرەۋىن جاسىرىپ قالعان, سول ارقىلى جەڭىسكە جەتتى», دەدى.
ۇستازى: ء«بالى, ول ءتاسىلدى بۇگىن ءۇشىن جاسىرىپ ەدىم». ويتكەنى دانىشپانداردىڭ: «دوسىڭا سونداي دارەجەدە جاردەم ەت, كەيىن دۇشپان بولا قالسا, سەنى جەڭە المايتىن بولسىن» دەگەن ءسوزى بار», دەدى.
يا بولماسا:
نە وپا جوق بۇل الەمدە,
نە كىسى قىلمادى
جاھاندا ونى.
مەنەن وق اتۋدى ۇيرەنىپ
كەتكەن,
سوڭىندا قىلدى ول
نىسانا مەنى.
ادام – جۇمباق, سەبەبى ءتۇرلى تەرىس مىنەزدى (ارامدىق, زالىمدىق, ءسوز تاسۋشىلىق) جاسىرىن ۇستايدى, بۇركەمەلەپ كورسەتپەيدى. بۇ دا الىمساقتان بار-اۋ. ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ كورسەتۋىنشە, ء«بىز ناقتى سەنىمدى بولماعاندىقتان جاقسى دەپ ويلاپ جۇرگەن ادامىمىز سۇمپايى ءارى وتىرىكشى بولىپ شىعۋى مۇمكىن نەمەسە ءوزىمىزدى الداپ, مازاق ەتىپ جۇرگەن ادامدى بىلمەي قولداپ ءجۇرۋىمىز دە ىقتيمال.
قاي ءداۋىر, قاي زامان بولماسىن جاقسى قاۋىم, ادىلەتتى ورتا بار. مۇنىڭ جاي-ءمانىسىن ونىڭ «قايسىبىر سالادا وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە قابىلەتى مول ادام قابىلەتى جوق ادامعا باسشى بولادى» دەيتىن ءافوريزمى دالەلدەيدى.
مەيىربان كورگەندىلەر جاقسىلىق, قايىرىم جاساۋعا جاراتىلىسىنان بەيىم. «جاقسىلىق جاساعان ادام جاساعانىن سول ساتتە ۇمىتۋعا تىرىسسىن. جاقسىلىق كورگەن ادام ونى ەشقاشان ەسىنەن شىعارماسىن», «ادامعا جاقسىلىق ەتسەڭ قارىمتا كۇتپە» دەپ مالىمدەيدى ء(ا.دەربىسالى. ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ ناقىل سوزدەرى مەن عيبراتتى ويلارى. «Egemen Qazaqstan», 08.01.21). قازاقتا «بالىق بەرسەڭ بايلاپ بەر, باسى-كوزىن شايناپ بەر» دەگەن عيبراتتى ءسوز فارابي ويىمەن ۇيلەسەدى. جاقسىلىق ەتسەڭ بالسىنبە, بۇلدانبا, تالاپكەردىڭ موينىنا ءمىنىپ الما, دامەتپە دەيدى. شىندىعىندا, زيالىسىماقتار ءومىر بويى ىستەگەن جاقسىلىعىن توقىلداقتىڭ توق-توق داۋسىنداي كورگەن سايىن قاقىلداپ مازالايدى.
1989-1992, 1993-2003 جىلداردا چەحيا پرەزيدەنتى بولعان ۆاتسلاۆ گاۆەل 1990-جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا چەحوسلوۆاكيا حالقىنا ارناعان «بىزدەر ۋلانعان مورالدىق ورتادا» دەگەن زارلى, مۇڭلى ۇندەۋىندە ەشنارسەگە سەنۋدەن قالدىق, ءبىر-ءبىرىمىزدى جوققا شىعارامىز, مويىندامايمىز, شىن پىكىرىمىزدى بۇركەمەلەپ, وراعىتىپ, وتىرىك ايتامىز, ءوزىمشىلمىز. ماحاببات, دوستىق, جاناشىرلىق, بايىپتىلىق نەمەسە كەشىرىمپازدىق كونە زامانداردان ۇزىلمەي كەلە جاتقان تەرەڭ ماعىنالىلىعىن جوعالتتى, توتاريتارلىق جۇيە مەن ماشينانىڭ قۇربانى بولدىق دەپ كۇيىنىپ ايتقان.
ايتسا ايتقانداي, ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ «سايتاننىڭ ساۋداسى» دەيتىن مىسالىندا بىرەۋ ءۇش بىردەي ەسەككە «وتىرىك-وسەك», «جالا-پالە», «قىساستىق-قيانات» ارتىپ اپ, قان بازارعا ەكپىندەپ بارا جاتقاندا, ونىڭ كوزتانىسى «مۇنى نە ىستەيسىڭ؟» دەپ شوشىنا ايتىپتى. سوندا ول كور دە تۇر مۇنىڭ ءبارى پىشاق ۇستىندە تاراپ كەتەدى دەپتى.
ءدال قازىر دوڭگەلەنگەن دۇنيە بەيمالىم سويقان ىندەتتىڭ, تراگەديانىڭ قۇرساۋىندا. تۇيىققا تىرەلۋ, قۇردىمعا جۇتىلۋ, ازعىن-توزعىن كۇيگە ءتۇسۋ ءبىر ادىم جەردە سياقتى. ادامزاتتىڭ قاسىرەتكە دۋشار بولۋى – گۋمانيزمنىڭ, ءپاتريوتيزمنىڭ السىرەۋىنەن بە, الدە دۇنيەقوڭىزدىقتىڭ, ابايشا ايتقاندا, «بەيىلى كەدەي بايلاردىڭ» ءورشىپ كەتكەنىنەن بە, يا بولماسا ەلدىڭ الدىندا جۇرگەندەردىڭ «بىلىمىنە قاراي بولىستىق قىلماي», قۋلىق-سۇمدىعى مول توعىشار جۇگەنسىز جالپىلداق قۋىرشاق سۋماقايلاردى قاپتاتىپ جىبەرگەندىكتەن بە, الدە ەل تالقىسى مەن تارازىسىنىڭ قۇنى كەتكەنىنەن بە؟.. بۇعان ءبىر عانا دالەلىمىز – ۆاكتسينا جايىندا سان-ساققا جۇگىرىپ قاڭعىرعان جۇرتتىڭ اقىل-ەسىن جاڭىلدىرعان, قۇلاعىن سارسىتقان قاڭقۋ جەل سوزدەر. بۇل رەتتە ءال-ءفارابيدىڭ وي جۇگىرتۋ قۋاتى مەن جوعارى تاجىريبەلىك اقىلعا يە باسشى حالىقتىڭ كوكىرەك كوزىن ءسوز ارقىلى اشىپ, جول كورسەتۋى, ويشىلدىق قاسيەتى جوعارى دارەجەدە بولۋ كەرەك دەيدى. ەندەشە, ەل ساسقاندا كوپ داڭعازا-دابىراعا, جەلوكپەلىككە بەرىلمەي, ساليقالى مىنەز, كوركەم ونەگە تانىتقانى ابزال. اتالارىمىزدىڭ «قىرىق جىل توقشىلىق جوق, قىرىق جىل مولشىلىق جوق» دەگەنى بار عوي جانە دە ۇلى دالانىڭ ۇلى قاسيەتتەرىن – ءداستۇرىن, ءتىلىن, ءدىنىن, شارۋاشىلىق-كاسىبىن, ونەرىن, ونەگەلى قاعيداتتارىن ۇستانۋ, جەتىلدىرۋ – ماڭگىلىك ەل وركەندەۋىنىڭ نەگىزگى شارتتارى.
ابايدىڭ ۇلى قاعيداتى: ادام بالاسىنىڭ ىزگىلىك جولى, كىسىلىك كەلبەتى, تولىق ادام بەينەسى. ابايدى «قازاقتىڭ جالعىزى» دەپ تانىعان ءاليحان بوكەيحان: ء«وزىن ءوزى قاسقىرشا شاۋىپ وتىرعان جۇرتتا وقۋ, شەبەرلىك بولمايدى» دەپ شۇيلىگىپ ايتقان («باس قوسۋ تۋراسىندا» دەيتىن ماقالاسىنان). قازىر اقىلداسۋ, پىكىرلەسۋ, تاجىريبە ءبولىسۋ دەگەن اتىمەن جوق. تىڭدايتىن قۇلاق, ۇعاتىن زەردە, پەيىل-ق ۇلىق تا جوق. ولارعا كىنا دا قويۋعا بولمايدى, ويتكەنى اتكوپىر قوقىستان ۇيىلگەن ماتەريالداردىڭ استىندا ىڭىرسىپ-تۇنشىعىپ جاتىر. سوندا قايداعى شەبەرلىك؟ «جىرتىق ەرىنگە كەتىك توستاعان» دەگەن وسى. ۇلتتىڭ ۇلى سۋرەتكەرى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ: «قازاققا زور كەۋدە اقسۇيەكتىڭ, اقشا جەگىش جالتىراۋىق شەنەۋنىكتىڭ, سۇلۋ ءسوزدى قۇرعاق بەتتىڭ كەرەگى جوق, ادال كۇشىمەن وگىزدەي ورگە سۇيرەيتىن جۇمىسشى كەرەك» دەگەنى ءححى عاسىردىڭ تورىندە دە كوكەيكەستى.
جيناقتاي ايتقاندا, ەل بولامىز دەسەك ەڭبەكشىلدىگىمەن, زەيىن-زەرەكتىگىمەن, ەلگەزەكتىگىمەن ەرەكشەلەنگەن ەستىلەرگە ءبىلىم-عىلىمنىڭ, ونەر-كاسىپتىڭ ەسىگىن ەركىن اشۋعا تىلەگىمىزبەن دە, جۇرەگىمىزبەن دە, اق ادال ىسىمىزبەن دە قولداۋ ابزالدىق بولار ەدى.
سەرىك نەگيموۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
