ۆاكتسينالاردى بارىنشا تاراتۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن قاجەتتىلىك. پاندەميا ەڭ كەدەي جانە ءالجۋاز ادامدارعا اسا اۋىر ءتيىپ, تەڭسىزدىكتى كۇشەيتتى. اسىرەسە دامۋشى ەلدەردە ايەلدەر, بالالار, كەدەيلەر جانە بەيرەسمي سەكتوردىڭ قىزمەتكەرلەرى قاتتى زارداپ شەكتى. ويتكەنى كوروناۆيرۋس سالدارىنان كۇنكورىس كوزدەرىنەن ايىرىلىپ, سىنىپتار جابىلىپ, شۇعىل الەۋمەتتىك شىعىندار توقتاتىلىپ تاستالدى.
دامۋشى ەلدەردە ۆاكتسينالاۋ باستالۋىنىڭ كەشىگۋى الەمدىك تەڭسىزدىكتى تەرەڭدەتىپ, جۇزدەگەن ميلليون قارت پەن ءالجۋاز ادامدارعا قاۋىپ توندىرەدى. وسى ورايدا ۆاكتسينا قورى جەتكىلىكتى ەلدەردى جەتكىزۋ باعدارلامالارى بار دامۋشى ەلدەرگە قوسىمشا دوزالارىن مۇمكىندىگىنشە تەزىرەك جىبەرۋگە شاقىرامىن.
كەي ەلدەر قاۋىپتى توپقا كىرەتىن ازاماتتاردىڭ بارىنە ۆاكتسينا سالىپ ۇلگەردى. ال باسقا مەملەكەتتەردە كوپتەگەن ادام ءالى ەشقانداي دوزا العان جوق. ءالجۋاز توپتاعىلار تۋرالى اڭگىمە قوزعاماي-اق قويالىق. كوپتەگەن كەدەي ەلدىڭ ۆاكتسينالاۋ قابىلەتى شەكتەۋلى جانە قاۋىپتى توپقا كىرەتىندەرگە جاپپاي ەكپە سالۋ ءۇشىن بىرنەشە اي قاجەت.
ساناۋلى ەلدە ۆاكتسينا ارتىعىمەن بار كەزدە كىرىسى تومەن جانە ورتاشا تابىسى بار ەلدەر ءبىر دوزانىڭ ءوزىن ۇزاق كۇتۋىنىڭ ءمانى جوق ءارى بۇل – قيسىنسىز ءتاسىل. كوپتەگەن ادام قازا تاۋىپ, جاھاندىق ەكونوميكا تەڭ دارەجەدە وسپەيدى. ءتىپتى ۆاكتسينالاۋ دەڭگەيى جوعارى ەلدەردىڭ وزىندە كوروناۆيرۋستىڭ جاڭا نۇسقالارىنان كەلەتىن قاۋىپ سەيىلمەيدى. وسال توپتاعىلاردى جاپپاي ۆاكتسينالاۋ ۇزاق ۋاقىت العان سايىن 2021 جانە 2020 جىلدارى اسا كەدەيشىلىككە ۇرىنعاندار سانى ارتىپ, كەلەشەكتە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى مەن الەۋمەتتىك سالانى داعدارىسقا ۇشىراتادى.
ۆاكتسينالاۋدى كەڭ كولەمدە جۇرگىزۋ كەز كەلگەن ەل ءۇشىن ماڭىزدى مىندەت. بىراق ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ رەسۋرستارى شەكتەۋلى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى ءالسىز ەلدەر ءۇشىن بۇل وتە قيىن. ءۇندىستاندا جالعاسىپ جاتقان كوروناۆيرۋس اپاتى جانە لاتىن امەريكاسىنداعى ينفەكتسيالار مەن ءولىم-ءجىتىمنىڭ كوبەيۋى كەز كەلگەن پاندەميانىڭ الەمدەگى كەدەيلەرگە وڭايعا سوقپايتىنىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەدى.
جاھاندىق ۆاكتسينالاۋدى ءساتتى جۇرگىزۋ ءۇش ماسەلەگە نەگىزدەلۋى ءتيىس. بىرىنشىدەن, ءتيىستى ۆاكتسينا قورى بار ەلدەر جەدەل تۇردە بۇكىل الەمدەگى وسال توپتارعا ارتىق دوزالارىن جىبەرۋى كەرەك. بۇل – ءتۇرلى ءتاسىلدى قولدانۋ, ۆاكتسينالاردى باسقا ەلدەرگە باعىتتاۋ نەمەسە زاڭنامالىق ماسەلەلەرگە قاراماي-اق وندىرۋشىلەردىڭ ۆاكتسينالاردى تەز جىبەرۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولۋى مۇمكىن. نەمەسە كەدەي ەلدەرگە مولشەردى تەڭ دارەجەدە ءبولۋ ءۇشىن حالىقارالىق قوعامداستىق قۇرعان Covid-19 ۆاكتسيناسىنا قول جەتكىزۋ (COVAX) باستاماسى ارقىلى قارجىلاندىرۋعا قاتىستى مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋدى قامتۋى ىقتيمال.
دۇنيەجۇزىلىك بانك كەڭەسى 22 دامۋشى ەلگە جىبەرىلەتىن قاراجاتتى ماقۇلدادى. 2020 جىلى كوروناۆيرۋسقا بايلانىستى شۇعىل كومەك ءۇشىن پايدالانىلعان جەدەل ءتاسىل ارقىلى بيىلعى جىلدىڭ ورتاسىنا تامان تاعى بىرنەشە مەملەكەت بۇل تىزىمگە قوسىلادى. وسىلايشا, قۇنى 12 ميلليارد دوللارعا جەتەتىن ۆاكتسينالار دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەلەرىنە جىلدام جەتكىزىلىپ, قاجەت بولعان جاعدايدا ۆاكتسينا ساتىپ الۋ مەن جەتكىزۋگە كەتەتىن شىعىنداردى جابادى. ادىلەتتى جانە تەڭ ۇلەستىرۋدى ۇيىمداستىراتىن ستاندارتتالعان, اشىق كەلىسىمشارتتار وتە ماڭىزدى. ەگەر ۆاكتسينا جەتكىزىلىمدەرى COVAX ارقىلى وتسە, وندا ەلدەگى حالىقتىڭ وسال توپقا كىرەتىن 20 پايىزىنا ەكپە سالۋ كوزدەلسە, دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ قارجىلاندىرۋى كوبىرەك ۆاكتسينا ساتىپ الىپ, ونى جەتكىزۋگە, قوسىمشا قۇرالدار ساتىپ الۋعا پايدالانىلۋى مۇمكىن.
ەكىنشىدەن, بيلىكتەن فارماتسەۆتيكالىق كومپانيالار مەن ۆاكتسينا وندىرۋگە جانە جەتكىزۋگە قاتىساتىن ۇيىمدار اراسىنداعى كەلىسىمشارتتارعا قاتىستى اشىقتىقتى تالاپ ەتەمىز. سوندا عانا قارجىلاندىرۋ ءتيىمدى باعىتتالادى. ال كوپتەگەن مەملەكەت ەكپەنى قابىلداۋ مەن ءبولۋدى جوسپارلاي الادى. بۇل سونداي-اق ءوندىرىستى ۇلعايتۋعا قاجەتتى جەكە سەكتورداعى ينۆەستيتسيالاردى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى.
وسى اپتادا دۇنيەجۇزىلىك بانك ءبىزدىڭ جوبالارىمىز جونىندە, سونىڭ ىشىندە جەكەلەگەن ەلدەردى قارجىلاندىرۋ وپەراتسيالارى تۋرالى اقپاراتقا وڭاي قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن كەشەندى ونلاين-پورتالدى ىسكە قوستى. سونداي-اق پورتال Gavi, ۆاكتسينالار اليانسى, جاھاندىق قور, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى جانە يۋنيسەف-پەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەپ, وندا كەيىنگى جارتى جىلدا 140-تان استام ەلدە ۆاكتسينانىڭ ازىرلىگىن باعالاۋ جونىندەگى جۇمىس تا قامتىلادى.
سوندىقتان, بانكتىڭ ونلاين-پورتالى – ۆاكتسينا وندىرۋشىلەردى, ساتىپ الۋشىلاردى جانە دەلدالداردى ۇلگى الۋعا شاقىرۋ. سونداي-اق ماقۇلدانعان ۆاكتسينالاردى جەتكىزۋمەن اينالىساتىنداردى باقىلاۋشىلارعا ولاردى قاۋىپسىز, جاقسى قارجىلاندىرۋ باعدارلامالارىنا جىبەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ءۇشىنشى ماسەلە – ۆاكتسينا ءوندىرىسىن ارتتىرۋ. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ جەكە سەكتورداعى وكىلى – حالىقارالىق قارجى كورپوراتسياسى (IFC) دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا, ونىڭ ىشىندە ۆاكتسينا وندىرۋشىلەرگە 800 ميلليون دوللاردان استام قارجى قۇيدى. قازىرگى تاڭدا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ پلاتفورماسى ارقىلى 1,2 ميلليارد دوللار قاراجات قۇيۋعا ءازىر. ۆاكتسينالارعا, مەديتسينالىق جابدىقتارعا جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتىنە قاجەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قۇرىلعان بۇل باعدارلامانىڭ قۇنى 4 ملرد دوللار. IFC كوممەرتسيالىق تۇرعىدان ءتيىمدى فارماتسەۆتيكالىق ءوندىرىس جوبالارىن, ونىڭ ىشىندە Covid-19 ۆاكتسينالارىن ازىرلەۋ بويىنشا ۇكىمەتتەرمەن جانە كومپانيالارمەن بەلسەندى تۇردە جۇمىس ىستەيدى.
جاھاندىق كوروناۆيرۋس ۆاكتسيناسىن جاساۋ ءىسى – تاريحتاعى ەڭ اۋقىمدى ناۋقان ەكەنى ءسوزسىز. مۇنداي تالپىنىس اۋقىمى, جىلدامدىعى جانە كۇردەلىلىگى بويىنشا بۇرىن-سوڭدى بولماعان. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز ونى مۇمكىندىگىنشە تەز, كەڭ جانە قاۋىپسىز تۇردە جۇزەگە اسىرۋ.
دەۆيد مالپاس,
دۇنيەجۇزىلىك بانك توبىنىڭ پرەزيدەنتى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
