بىراق كوپ ۇزاماي Facebook وعان قىزىعۋشىلىعىن ازايتتى. سودان بەرى Libra-نىڭ اتاۋى Diem بولىپ وزگەرتىلدى. ونى شىعاراتىن ەميتەنت ۇيىم شۆەيتساريادان اقش-قا كوشتى. ءسويتىپ اقش-تىڭ بانك ەرەجەلەرىنە سايكەس جەتون شىعارۋ ءۇشىن Silvergate بانكىمەن سەرىكتەستىك قۇردى. ريم ۆاليۋتاسىنىڭ اتىن يەمدەنىپ, تسەزار اۆگۋستىڭ بەينەسىندە باستاعان جوبا كوپ ۇزاماي لا-دجوللاداعى كورپوراتيۆتىك كەڭسە ساياباعىندا ورنالاسقان ونلاين-قارجىلىق قىزمەتتەر پلاتفورماسىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدى.
Libra-نىڭ تەز ءوسىپ, جەدەل قۇلدىراۋى الەمدەگى الىپ كۇشتەرگە قارسى تۇرۋ ارەكەتىنىڭ ءالسىز ءارى جوسپارسىز جۇزەگە اسىرىلعانىن كورسەتەدى. بۇدان بولەك, ۆاليۋتانىڭ تاعدىرى شابۋىلداۋشىلارعا جانە قورعانىستاعىلارعا قارسى تۇرۋعا دايىن, قابىلەتتى كواليتسيا قۇرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن كورسەتەدى.
ون جىلعا جۋىق ايتىلىپ كەلە جاتقان تسيفرلى ۆاليۋتانى Facebook پەن Libra ويلاپ تاپقان جوق. سونداي-اق ولار تولەم جۇيەلەرىندە جاڭا جەتىستىكتەرگە جەتە المادى. PayPal سياقتى كومپانيالار جيىرما جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى قولدانىستاعى بانكتىك ينفراقۇرىلىمنىڭ تاساسىندا ءجۇرىپ, بالامالى جۇيەلەر قۇرىپ كەلەدى ء(ارى ولاردى قولدانۋ ارقىلى). مۇنداي ءتاسىل ونىڭ ارتىقشىلىعى دا, كەمشىلىگى دە ەدى. وسىنداي قادام ارقىلى رەتتەۋشىلەردىڭ نازارىنا تۇسپەي, جاڭا پلاتفورمالاردىڭ كەڭەيۋىنە مۇمكىندىك بەردى. سونىمەن قاتار ولاردى بۇرىنعى ينستيتۋتتارعا تاۋەلدى ەتىپ, كوشىرمەسىن جاساۋدى جەڭىلدەتتى.
نارىققا كەش قوسىلعان Facebook ءوزىنىڭ سالىستىرمالى تۇردە ارتىقشىلىعىن پايدالانىپ, 2,3 ميللياردتان استام قولدانۋشىسى بار تسيفرلى پلاتفورما رەتىندە تسيفرلى ۆاليۋتانى جۇزەگە اسىرۋدان ۇمىتتەندى. «تۇراقتى اقشا» ۇعىمىنا سۇيەنگەن Libra تۇراقتى, ورتالىق بانكتەر سەنىم ارتاتىن ەلدەر شىعارعان ۆاليۋتا قورجىنىنا بەكىتىلۋى كەرەك ەدى. ونىڭ قۇنى فۋنت-ستەرلينگتىڭ, اقش دوللارىنىڭ, ەۋرونىڭ, سينگاپۋر دوللارىنىڭ جانە جاپون يەنىنىڭ ورتاشا باعاسىنا ساي كەلۋى ءتيىس-تۇعىن. ءتىپتى اتالعان ەلدەردىڭ يۋريسديكتسياسى جۇرمەيتىن ۇيىم تاراپىنان شىعارىلسا دا.
رەتتەۋشىلەر جىلدام جانە قاتاڭ تۇردە ارەكەت ەتتى. بىرنەشە اپتانىڭ ىشىندە اقش كونگرەسىنىڭ ەكى پالاتاسىندا دا وسىعان قاتىستى تىڭداۋلار ۇيىمداستىرىلىپ, بۇكىل الەمدەگى ساياساتكەرلەر وزدەرىنىڭ كەلىسپەيتىندىكتەرىن ءبىلدىردى. مەملەكەتتەر باسشىلارى تەز ارادا ءبىرتۇتاس مايدان قۇرىپ, وزدەرىنىڭ اقشا ەگەمەندىگىنە قاۋىپ توندىرەتىن بۇكىل ماسەلەنى مۇقيات تەكسەرۋگە ۋادە بەردى. G20-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءبارى كىرەتىن قارجىلىق تۇراقتىلىق كەڭەسى قولدانىستاعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى تەكسەرىپ, Libra جانە باسقا دا ءورشىل جاھاندىق قارجى تۇرلەرىنە تويتارىس بەرۋدى ۇيلەستىرە باستادى.
جالپى, دۇشپان سەكىلدى كورىنەتىن ەش نارسە ءتۇرلى مۇددەدەگى تاراپتاردى بىرىكتىرمەيدى. Libra-نىڭ امبيتسياسىنا الەمدەگى جەتەكشى ەكونوميكالىق دەرجاۆالار توزبەدى. Facebook-تىڭ باس ديرەكتورى مارك تسۋكەربەرگ قىتايدىڭ جاھاندىق تسيفرلى تولەم جۇيەسىن دامىتۋعا دەگەن كۇش-جىگەرى تۋرالى قاۋپىن ايتىپ, جەڭىلدىك بەرۋدى سۇراعانىمەن, الەمدىك دەرجاۆالار يىلگەن جوق.
Facebook جوبادان باس تارتۋعا ءماجبۇر بولدى. ەڭ ءبىرىنشى, Libra قاۋىمداستىعى نەگىزگى مۇشەلەرىن جوعالتا باستادى. Visa, Mastercard جانە PayPal كەتكەننەن سوڭ, ماسەلە تۇسىنىكتى ەدى. ءتىپتى مۇشەلەردىڭ جالپى سانى كوبەيسە دە, ەشتەڭە وزگەرمەدى. نارىق پەن ساياسي ماسەلەلەردى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن Facebook قاۋىمداستىقتان باس تارتۋى كەرەك ەدى. ودان كەيىن Libra-نىڭ اتاۋى Diem بولىپ وزگەرتىلدى. كەيىنگىسى اۆتورلىق قۇقىق ماسەلەلەرىنە تاپ كەلدى.
Diem قاۋىمداستىعى وسى ايدا شۆەيتساريادان اقش-قا قونىس اۋداراتىنىن جاريالاعان كەزدە, IV گەنريدىڭ 1077 جىلى كانوسساعا جاساعان ايگىلى جورىعى ەسكە ءتۇستى. گەنري ريم يمپەرياسىنىڭ يمپەراتورى ەكەنىنە قاراماستان, قورلىققا ۇشىراعان-دى. ول قىستا الپىدەن ءوتىپ, ريم پاپاسى VII گريگوريدەن كەشىرىم سۇراعان. وعان دەيىن يمپەراتور گەنري پاپانىڭ جارلىعىنا قارسى شىعىپ, ەپيسكوپتاردى ءوزى تاعايىنداعان ەدى.
گەنريدىڭ ريم پاپاسىمەن كەلىسۋىنە نەمىس پاتشالىقتارىنىڭ ءوزارا مامىلە جاساۋى اسەر ەتكەن. ەسەسىنە, ريم پاپاسى گەنريدى شىركەۋدەن الاستاپ, باسقا پاتشالاردىڭ سەنىمىنە كۇدىك كەلتىرىپ, ەگەر كەشىرىم سۇراماسا, يمپەراتور گەنريدى قولداۋدان باس تارتۋعا شاقىردى. وداقتاستارى ىدىراي باستاعاندا ونىڭ ريم پاپاسىنان تىزەرلەپ تۇرىپ كەشىرىم سۇراۋدان باسقا امالى قالعان جوق.
Facebook-تىڭ باس تارتۋى سونشالىقتى دراماعا تولى بولعان جوق. ىسقاعازدارىن اۋىستىرىپ, باسقا رەتتەۋشىلەرمەن كەلىسسوزدەر وتكىزىپ, وڭتۇستىك كاليفورنياعا كوشۋگە قاجەتتىڭ ءبارى جاسالدى. ايتسە دە, گەنري مەن گريگوري اراسىنداعى زايىرلى جانە ءدىني بيلىك اراسىنداعى كۇرەس تاريحى قازىرگى تاڭدا بيلىككە ۇمتىلاتىندارعا ۇلكەن ساباق بولادى. بارىنەن بۇرىن, مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتىڭ ءتاجى سانالاتىن اقشاعا قول سوزۋ – قاۋىپتى ءىس. ەگەر مۇندايعا باتىلدىق جاساساڭىز, ءسىز جانە ارىپتەستەرىڭىز قارسى تۇراتىن كۇشتەن تاۋەلسىز ەكەنىڭىزگە كوز جەتكىزۋىڭىز كەرەك. سونداي-اق باستاماڭىزدى قولدايتىندار باس تارتۋعا كىرىسكەن كەزدە جوباڭىز قۇردىمعا كەتپەۋىن قامتاماسىز ەتۋگە جەتەتىن قاراجاتىڭىز بولۋى ءتيىس.
اقشا ساياساتىن باسقاراتىندار دا Libra وقيعاسىنان ساباق الا الادى. جەردەگى ماسەلەنى شەشۋدە بيلىك ارقاشان داۋلى, سوندىقتان ارقاشان ۋاقىتشا. باسەكەگە تۇسەتىندەر ۇنەمى دايىن وتىراتىندىقتان, ونى باسقارىپ ۇيرەنبەگەندەر سوڭىندا شەگىنۋگە ءماجبۇر.
كاتارينا پيستور,
كولۋمبيا زاڭ مەكتەبىنىڭ سالىستىرمالى قۇقىق پروفەسسورى, The Code of Capital: How the Law Creates Wealth and Inequality كىتابىنىڭ اۆتورى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
