تۇرعىندار جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگانىنىڭ باسشىسىن تىكەلەي سايلاي وتىرىپ, وزدەرى اۋىل بولاشاعىن سەنىپ تاپسىرا الاتىن تۇلعانى تاڭدايدى. ياعني ماجوريتارلى سايلاۋ جۇيەسى كوپتەگەن اۋىلداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتادى دەگەن سەنىم بار. جەرگىلىكتى حالىق تالاپتى, ۇدەدەن شىعاتىن, ەل سەنەتىن اكىمدى تاڭداۋ ارقىلى ءوزىنىڭ تالاپ-ارىزىن دا ايقىن, اشىق ايتا الاتىن بولادى. مۇنداي سايلاۋ جۇيەسى ءبىر جاعىنان اكىم بولعىسى كەلەتىن ۇمىتكەرگە دە زور جاۋاپكەرشىلىك ارقالاتادى. «ۋادە – قۇداي ءسوزى» بولعان سوڭ, كانديدات سەرتتەن تايماۋعا, سەنىمنەن شىعۋعا ۇمتىلادى. سەبەبى اۋىل اكىمى اتانۋ – ساياسي قىزمەتتىڭ العاشقى باسپالداعى دەسە دە بولادى. اۋىلدا ابىروي جيناپ, ايتقانىن ادامدار قولداپ تۇرسا, الدا ءالى دە تالاي بيىك بار.
ەكىنشى جاعىنان, اۋىل اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋعا ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ, ادامداردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋدىڭ جولى دەپ تە قاراۋعا بولاتىن سەكىلدى. نەگە؟ سەبەبى تۇرىپ جاتقان ەلدى مەكەنىنىڭ گۇلدەنگەنىن قالاعان ازامات سايلاۋدان دا, سايلاۋدان كەيىنگى اۋىل تاعدىرى تارازىلاناتىن ءتۇرلى جيىنداردان دا قالمايدى. ياعني ازاماتتىق ۇستانىمى, جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى تۇرعىندار قالىپتاسادى دەگەن ءسوز.
ۇشىنشىدەن, مۇنداي سايلاۋعا ۇمىتكەر رەتىندە قاراپايىم ازامات تا, بەلگىلى ءبىر پارتيانىڭ وكىلى دە تۇسە الادى. ەڭ باستىسى – ەل سەنىمىنەن شىعىپ, ادال قىزمەت ەتۋ. سوندىقتان بۇل ساياسي دودا كەزىندە پارتيا وكىلدەرى دە قاراپ قالمايتىنى انىق. وكىلىنىڭ ءوزى دە, ءسوزى دە ءوتىمدى بولۋى ءۇشىن ەلىمىزدەگى ساياسي پارتيالاردىڭ جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەيتىن كەزەڭ جاقىن. بۇل دا ازاماتتاردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرىپ, سايلاۋعا قان جۇگىرتەدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل باستامانى سوناۋ 2012 جىلى «الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋ – قازاقستان دامۋىنىڭ باستى باعىتى» جولداۋىندا كوتەرىپ: «جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى جەتىلدىرىپ, بارشا جەرگىلىكتى دامۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە ازاماتتاردىڭ قاتىسۋىن كەڭەيتۋ اسا ماڭىزدى», دەگەن بولاتىن. ءتىپتى سول جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن ۇكىمەت جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى جوباسىن دا ازىرلەگەن. اراعا ءبىر جىل سالىپ, 2013 جىلى ەلىمىزدەگى ەلدى مەكەندەردە ساياسي دودا باستالدى دا كەتتى. بۇدان سوڭ, اراعا تاعى ءتورت جىل سالىپ, 2017 جىلى اۋداندىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ, اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ, اۋىلدىق وكرۋگتىڭ قۇرامىنا كىرمەيتىن كەنتتەر مەن اۋىلداردىڭ اكىمدەرى سايلاندى. رەسمي مالىمەتكە سايكەس سول كەزدەگى سايلاۋ ناۋقانىندا اۋىل اكىمىنە 4059 كانديدات ۇسىنىلىپ, ولاردىڭ 3951-ءى تىركەۋدەن ءوتىپ, 1416 اۋىل اكىمى سايلانىپتى.
سودان بەرى نە وزگەردى, دالىرەك ايتساق, نەنى وزگەرتكىمىز كەلىپ وتىر. ايتايىق, بۇعان دەيىن اۋىل اكىمى تەك جاناما داۋىس بەرۋ ارقىلى, ياعني جەرگىلىكتى ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ شەشىمى ارقىلى سايلانىپ كەلگەن بولاتىن. بۇدان بىلاي اۋىل باسشىسىن حالىق تىكەلەي داۋىس بەرۋ ارقىلى انىقتايدى. وزگەرىس سول «جاناما» مەن «تىكەلەي» سوزدەرىندە عانا بولعانىمەن, بۇرىنعى مەن بۇگىنگى سايلاۋدىڭ ەكى اراسى جەر مەن كوكتەي. وسىلايشا, وتكەن جىلى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» جولداۋىندا ءدال وسى «جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى جەتىلدىرۋ» ماسەلەسىن تاعى كوتەرىپ, ورتاعا ورامدى وي تاستاعان.
«مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بارلىق دەرلىك ينستيتۋتىن رەفورمالاۋ كەرەك. جاڭعىرتۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – تۇتاس مەملەكەتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ. ەگەر ازاماتتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن شىن مانىندە جاقسارتقىمىز كەلسە, ولاردىڭ وزدەرىن وسى ىسكە بەلسەندى تۇردە تارتقان ءجون. الداعى ساياسي رەفورمالاردىڭ بارلىعى حالىقتى مەملەكەت باسقارۋ ىسىنە كەڭىنەن قاتىستىرۋعا باعىتتالۋى كەرەك. مىسالى, قوعامدىق پىكىر ساۋالدامالارى اۋىل اكىمدەرىنىڭ سايلاۋ ارقىلى قىزمەتكە كەلۋىنە قاتىستى سۇرانىستىڭ ارتقانىن كورسەتىپ وتىر. بۇل ماڭىزدى قادامدى جان-جاقتى ويلاستىرىپ, دايەكتى تۇردە جۇزەگە اسىرعان ءجون. مۇنداي جۇيەنىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن ناقتى ءبىلۋىمىز كەرەك. الايدا بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمىن كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايدى. كەلەسى جىلى بىرقاتار اۋىلدىق وكرۋگ اكىمىنىڭ وكىلەتتىك مەرزىمى اياقتالادى. اۋىل اكىمدەرىنىڭ تىكەلەي سايلاۋىن وتكىزۋگە بولادى دەپ ويلايمىن. جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرىنىڭ سايلانبالى بولۋىمەن قاتار, مەملەكەتتىك باسقارۋ دەڭگەيلەرى اراسىنداعى قۇزىرەتتەردى ءبولۋ جانە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ءىسىن ايقىنداپ الۋىمىز قاجەت», دەگەن بولاتىن ەل پرەزيدەنتى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءسوزى نازاردان تىس قالعان جوق. وسى جىلعى 20 مامىردا سەناتتا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ جوباسى قارالىپ, قابىلداندى. وعان كەشە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قول قويىپ, ماڭىزدى باستامانىڭ العاشقى ناقتى قادامى جاسالدى.
دەپۋتاتتاردىڭ ايتۋىنشا, اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ ساياسي باسەكەلەستىكتى كۇشەيتىپ, قوعامنىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرادى جانە «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن تولىعىمەن ىسكە اسىرۋعا ىقپال ەتەدى. «قابىلدانعان زاڭ ازاماتتاردىڭ اۋىل اكىمىن سايلاۋىنا قاتىسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە تۇرعىنداردىڭ جەرگىلىكتى باسقارۋ قۇرىلىمىن نىعايتۋ ىسىنە ارالاسۋلارىن قامتاماسىز ەتەدى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە 2 345 اۋىل اكىمى جۇمىس ىستەيدى. زاڭ كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن وسى جىلدىڭ ەكىنشى جارتى جىلدىعىندا 836 اكىمدى تىكەلەي داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلاۋ مۇمكىندىگى تۋادى. اكىمدەردىڭ توتە سايلانۋى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ حالىقتىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن پروبلەمالارىن نازار اۋدارۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى», دەيدى سەناتور سۇلتانبەك ماكەجانوۆ.
وسىلايشا, بيىل اۋىلدىق اكىمدىكتەردە بىرقاتار وزگەرىس بولعالى تۇر. ال ساياسي ناۋقانعا بارلىعى 1 ملن 250 مىڭ سايلاۋشى قاتىسادى دەگەن بولجام بار. الدا اۋقىمدى جۇمىس تۇر. ەڭ باستىسى – اكىمدەر سايلاۋى ءادىل ءارى اشىق ءوتۋى ءتيىس.
