كەنەت, ءيىن تىرەسكەن كورەرمەننىڭ ىشىنەن «يا, ارۋاق!» دەگەن اسقاق ءۇن ساڭق ەتكەن! ونە بويىن ەلەكتر توعى ۇرىپ وتكەندەي بولدى. ءارى قاراي بۇلدىر... وڭشەڭ «سەن تۇر, مەن اتايىن» – وپەرا شەبەرلەرىمەن جاعالاسپاي-اق قويايىن, اسا داۋىسقا سالماي-اق ايتىپ شىعايىن دەگەن ويمەن جاڭا عانا ساحناعا شىعار الدى ازىرلىك ۇستىندە تومەنىرەك ءتۇسىرىپ قويعان دومبىراسىنىڭ قۇلاعىن ءجۇرىپ كەلە جاتىپ, شامىرقانا بۇراپ كوتەرگەنى ەسىندە. ميكروفونعا تاياپ كەلىپ: «وي, ارداق!» دەپ ساڭق ەتكەندە سان مىڭ كورەرمەن سەلك ەتكەن. اتتەڭ, ميكروفوننىڭ كىلت وشكەنى. مۇنداي قۋاتتى, بيىك داۋىستى كوتەرە الماسا كەرەك. وي-ساناسىن, تۇلا بويىن الەي ءبىر كۇش, دۇلەي قۋات بۋعان قايرات ساسپادى – ميكروفوننان ءسال شەگىنىپ كەتتى دە «...سەن اق قويان سەكەڭدەگەن», دەپ دەرەۋ ءىلىپ اكەتتى. سول-اق ەكەن, دىبىس كۇشەيتكىشسىز شىرقاعان قايراتتىڭ ءۇنى مىڭ سان ادام جيىلعان فەستيۆال الاڭىن كوكتەي ءوتىپ, كەشەگى موتسارت پەن بەتحوۆەننىڭ تابانىنىڭ ءىزى قالعان تۇنگى ۆەنا اسپانىندا ەركىن قالىقتاي جونەلگەن. مۇنداي جويقىن, كوركەم ءارى بيىك داۋىستى بۇرىن-سوڭدى كۇشەيتكىشسىز ەستىپ كورمەگەن ينە شانشار جەرى جوق الىپ الاڭ سىلتىدەي تىنعان. ءۇش جارىم مينۋتقا سوزىلعان الاپات ءان اياقتالعاندا, مۇنشا عاجاپ بيىك, سۇلۋ ۇنگە اۋزىن اشىپ اڭتارىلىپ قالىپ, سالدەن سوڭ عانا بارىپ ازەر ەس جيعان 50 مىڭ كورەرمەن دۇرسىلكىنە قول سوققان. سول ساتىندە-اق, كەڭەس ونەرپازىنىڭ ءانى فەستيۆال سەنساتسياسى رەتىندە ەۋروپا قۇرلىعىن شارلاپ كەتىپ ەدى...
...بۇل وقيعانى مەن سوناۋ جىلدارى كسرو حالىق ءارتىسى ەرمەك سەركەباەۆتىڭ «جۇلدىز» جۋرنالىنا جاريالاعان ەستەلىگىنەن وقىپ قايران قالعان ەدىم. سويتسە, اتالعان فەستيۆالدە كەڭەس وداعىنىڭ اتىنان ونەر كورسەتكەن ەرمەك اعا ۆەنا ساحناسىنداعى وسىناۋ تاريحي ءساتتى ءوز كوزىمەن كورىپ, كۋاگەر بولعان ەكەن. ايتپاقشى, كورەرمەندەر اراسىنان «يا, ارۋاق!» دەپ ساڭق ەتكەن قازاق ازاماتى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن گەرمانيادا قالىپ قويعان كونتسلاگەر تۇتقىنى ەكەن...
قازاق مۋزىكا ونەرىنىڭ تاريحىندا جارقىن ونەرىمەن وشپەس ءىز قالدىرعان ۇلكەن ونەرپازدىڭ ءبىرى – جارىلعاپبەردى. ونىڭ ءومىرى مەن ونەر جولدارىنىڭ كوپ بەتتەرى بىزگە جۇمباق. ءبىر بەلگىلىسى, باياناۋىلدان 35 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى جىلىادىر دەگەن جەردە 1851 جىلى ءومىر ەسىگىن اشىپ, 1914 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ باس كەزىندە, ءوزىنىڭ اتا قونىسىندا, پايعامبار جاسىندا دۇنيەدەن وتكەندىگى. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ەل ىشىندە دە جارىلعاپبەردىنىڭ اڭگىمەلەرى از ساقتالعان. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى قاجىلىق ساپاردان ورالعان سوڭ, ۇلكەن ونەردەن قول ءۇزىپ كەتكەندىگىندە جاتسا كەرەك. ايتپەسە, ءوزى اقىن, ءوزى ءانشى ءارى بالۋان, ءبىر باسىندا بىرنەشە ونەر توقايلاسقان ونەرپازدان ەل ەسىندە قالعان اڭگىمەلەردىڭ سەلكەۋلىگى – شىنىندا دا كوڭىل جابىرقاتارلىقتاي. مۇمكىن, بۇل تابيعاتى سوپىلىققا بەيىم ءدىندار ادامنىڭ بىرتوعا عۇمىر كەشۋىنەن شىعار. بىراق كەي دەرەكتەردە جارىلعاپبەردى قۋ ءتىلدى, مىسقىلعا شەبەر ادام رەتىندە سۋرەتتەلەدى. ايتەۋىر جارىلعاپبەردى جايىندا ارقانىڭ قىزۋ قاندى سال-سەرىلەرىنە ءتان اڭىزى مەن اقيقاتى قاتار ورىلگەن اسەرلى اڭگىمەلەر از ساقتالعان.
كومپوزيتوردىڭ ارتىندا قالعان ءان مۇراسى دا شاعىن. نەبارى بەس-التى اننەن باس قۇرايدى. ولار: «توپايكوك», «شاما», «ارداق», «عايني», ء«ۇش دوس», «كەلىنشەك», ت.ب. اندەرى. سولاي بولا تۇرسا دا جارىلعاپبەردى باياناۋىل ءان مەكتەبىن قالىپتاستىرۋشىلاردىڭ ەڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ قاتارىنان ويىپ تۇرىپ ورىن العان ونەرپاز. بۇلاي دەيتىن سەبەبىمىز, بىرىنشىدەن, جارىلعاپبەردى – باياناۋىل اندەرىن مازمۇن جانە فورما جاعىنان كەمەلدەندىردى, ەكىنشىدەن, ول شىعارعان اندەر زاتاەۆيچ باعا بەرگەندەي «جالپى ادامزات مۋزىكاسىنىڭ تابىسىنا» اينالدى, ۇشىنشىدەن, ءتاڭىرى بويىندا ۇستازدىق قاسيەتتى مول دارىتقان ول – ءان ايتۋ ونەرىن الەمدىك كلاسسيكا ۇلگىسىندەگى ۆوكال تالاپتارىنا ساي شەندەستىرگەن شاكىرتتەر تاربيەلەي ءبىلدى. اتاپ ايتقاندا, ەستاي, ساپاربەك پەن بالابەك ەرجانوۆ, قالي بايجانوۆ, جاباي توعاندىقوۆ, ءبيسميللا بالابەكوۆ – بارلىعى دا جارىلعاپبەردىنىڭ شاكىرتتەرى. الكەي مارعۇلان ءبىر سوزىندە: «ەستاي ءوزىنىڭ انشىلىك ونەرىن ءبىر عانا جارىلعاپبەردىنىڭ قوڭىرلاتىپ كوتەرۋىنەن العان. جارىلعاپبەردىنى ول شىن مانىندە ء«اننىڭ ارداگەرى» دەپ تۇسىنگەن, ونىڭ انىنە اسا قىزىققان», دەيدى.
جارىلعاپبەردى 1902 جىلى قاجىلىققا كەتىپ, ودان اراعا ەكى جىل سالىپ, 1904 جىلى ورالسا كەرەك. ەگەر ءبىز, جارىلعاپبەردى جۇماباي ۇلىنىڭ 1851 جىلى دۇنيەگە كەلگەنىن ەسكەرسەك, (ا.جۇبانوۆ دەرەكتەرىندە 1861 جىلى تۋعان) ءانشى قاجىلىققا 53 جاسىندا, ياعني, جاسى ۇلعايعان شاعىندا بارىپ قايتقان بولىپ شىعادى. جارىلعاپبەردى ءتىپتى قاجىلىق ساپارى جايىندا تاقىرىپتىق ءان-ولەڭدەر شىعارعان ءتارىزدى.
ءتورتىنشى, سول ولەڭدەر قاجىعا بارۋعا تالايدى قىزدىردى. ءا دەپ ەستىگەندە ەلەۋ قاجى وتىرا المادى دەيدى, ءۇش تۇرىپ, ءۇش وتىردى دەيدى, كەلەر جىلى قاجىعا بارىپ ءولىپتى. شورمان ءبيدىڭ عايساسى (يساسى): «شاماسى جەتە تۇرىپ كەلمەگەن جان يا يھۋديا ناساراني ءولسىن! – دەپتى»-ءنى ەستىگەندە:
– نە قىلىپ, نە ەتىپ مىنا ءسوزدى باسقا قوجا-مولدا نەگە ايتپاعان؟! قۇر «پارىز» دەيدى. پارىز بىلاي تۇرسىن, مىناۋ اۋىر ءسوز عوي! – دەپ سول قوزعالعاننان قوزعالىپ, و دا قاجىعا بارىپ ءولدى».
وسى ءبىر شاعىن اڭگىمەدەن سول ۋاقىتتاعى ءدىني ماسەلەلەردەن حاباردار بولعاندايمىز. سول زاماندا دا دۇمشە مولدالار وزدەرىنىڭ قۇرعاق ۋاعىزدارىمەن ەلدى ىعىر قىلعانىن بايقايمىز. قايتا بۇل جەردە قوجا-مولدانىڭ قۇرعاق ۋاعىزىنان گورى جارىلعاپبەردىنىڭ ولەڭمەن ايتقان ۋاعىزىنىڭ جۇرتشىلىق ساناسىنا الدەقايدا تەرەڭ وي سالعانىن, ناتيجەسىندە ءانشىنىڭ ولەڭىنەن مەيلىنشە اسەرلەنگەن بىرنەشە باياناۋىلدىق ەل جاقسىلارىنىڭ قاجىعا بارىپ قايتىس بولعانىنا كۋا بولامىز.
ارينە, قاجىعا بارىپ كەلگەن ادامنىڭ بۇل دۇنيە شارۋاسىندا ءىسى بولماۋى كەرەك. جارىلعاپبەردى دە وسى شارتتى ورىنداپ ولەڭدى قويىپ كەتكەن دەيدى. بىراق جازۋشى زەيتىن اقىشەۆتىڭ 60-جىلداردىڭ اياعىندا باياناۋىلدىق ءسادۋ قىدىرباي ۇلى اتتى اقساقالدان جازىپ العان ەستەلىگىنە قاراساق, جارىلعاپبەردىنىڭ ولەڭدى وڭايشىلىقپەن قويماعانىنان حابار بەرگەندەي.
جاسى كەلگەن كەز كەلگەن ونەرپازدىڭ ونەردەن قول ۇزە باستايتىنى بەلگىلى. ايتەۋىر جارىلعاپبەردى ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىن وقشاۋ, تىنىشتىقتا وتكىزگەن سياقتى. سويتكەن كەمەڭگەر ءانشى 1914 جىلى جاز ايىنىڭ باسىندا پايعامبار جاسىندا دۇنيەدەن وتەدى. جارىلعاپبەردىنىڭ ءوز كىندىگىنەن بالاسى بولماعان دەسەدى. سول سەبەپتى بىرەۋدىڭ مۇقىل دەگەن بالاسىن اسىراپ السا كەرەك. ارتىندا ۇرپاعى قالماسا دا, قالدىرعان ءىزى – ارقالى اندەرى ونىڭ ەسىمىن ماڭگى اسقاقتاتاتىنى انىق.
جارىلعاپبەردىنىڭ اندەرى دەگەندە الدىمەن توقتالاتىنىمىز – «ارداق» ءانى. باياناۋلانىڭ كونەكوز قارتتارىنىڭ ايتۋىنشا, «ارداقتىڭ» شىعۋ تاريحى سادۋاقاس شورمانوۆ (1854-1927) ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى.
جازۋشى زەيتىن اقىشەۆتىڭ 1968 جىلى «جۇلدىز» جۋرنالىندا جاريالاعان «ارداق» كىمدىكى؟» اتتى ماقالاسىنداعى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, سادۋاقاس شورمانوۆ ءوز اۋىلىنىڭ ادامى ءارى ءوزىنىڭ كۇتۋشىسى جىلگەلدى دەگەننىڭ قىزىنا كوڭىلى كەتىپ, عاشىق بولادى. جىلگەلدىنىڭ رۋى سۇيىندىك, ونىڭ ىشىندە ورمانشى. جىلگەلدى ءوزى بيە ساۋىپ, ايەلى قىمىز باپتايدى ەكەن. وزدەرى تازا, سىپايى, ادامگەرشىلىكتەرى مول, ءبىر كىسىدەي ءجون بىلەتىن كىسىلەر بولسا كەرەك. جىلگەلدىنىڭ قىزىنىڭ ەسىمى ماكەن, ءوزى ەرتەگى ەلىنەن كەلگەندەي سۇلۋ بولىپتى. ەكەۋىنىڭ كوڭىلدەرى جاراسقانىمەن بۇل ۋاقىتتا 40-تان مول اسىپ, 50-گە كەلىپ قالعان ءۇيلى-باراندى سادۋاقاستىڭ ماكەندى نەكەلەپ الۋعا شاماسى كەلمەيدى. راسىن ايتقاندا, اتالى ەلدىڭ قىزى, ادۋىندى بايبىشەسىنەن ىعادى. اقىرى قوس عاشىقتىڭ اراداعى اڭگىمەسىنەن قالىڭ ەل قۇلاقتانىپ, بۇل ءىستى ءبىلىپ قويىپ, قىرىنا العان سادۋاقاستىڭ بايبىشەسى زەينەپ جىلگەلدىنىڭ ءۇيىن ءبىر تۇندە الىس جەرگە كوشىرتىپ جىبەرەدى. زەينەپ باسىنان ءسوز اسىرمايتىن ادۋىن, ازۋلى بايبىشە بولسا كەرەك.
سادۋاقاستىڭ باسىنان وتكەن وسىنداي درامالىق جاعداي «ارداق» ءانىنىڭ تۋىنا سەبەپ بولادى. عاشىقتىق دەرتىنەن قۇسالى بولعان سادۋاقاس «ارداق» دەپ اتىن قويىپ, ءۇش اۋىز ولەڭ شىعارادى دا «وسىعان ءان شىعارىپ بەرىڭىزشى» دەپ ولەڭنىڭ ءسوزىن جارىلعاپبەردىگە ۇستاتادى. جارىلعاپبەردى سادۋاقاستىڭ ءوتىنىشىن ورىنداپ «ارداقتاي» عالامات ءان شىعارادى. سادۋاقاس جارىلعاپبەردىنى قاتتى قۇرمەتتەسە كەرەك, ونىڭ ۇستىنە وزدەرى زامانداس, ءارى اتالاس تۋىستىعى تاعى بار. ەكەۋى ءبىر-بىرىنەن سىر جاسىرمايتىن سىرلاس, مۇڭداس ادامدار بولىپتى دەيدى.
ء سوزىن سادۋاقاس جازسا دا, «ارداق» ءانى جارىلعاپبەردىنىڭ انشىلىك-كومپوزيتورلىق كەمەڭگەرلىگىنىڭ ارقاسىندا زور مۋزىكالىق قاسيەتكە يە بولىپ, ۋاقىت تەزىنەن امان ءوتىپ كەلەدى. وسى جەردە «ارداق» ءانى شىن مانىندە جارىلعاپبەردىنىكى دەگەن اقيقات پىكىرگە سوڭعى نۇكتەنى قويۋ ءۇشىن قالي بايجانوۆپەن ءومىرىنىڭ سوڭعى 20-30 جىلىن بىرگە وتكىزگەن, قالەكەڭ قايتىس بولعاندا ءوز قولىمەن ارۋلاپ جونەلتكەن, قاراعاندىلىق ومار اقساقالدىڭ «ارداق» تۋراسىنداعى سوزىمەن تۇيىندەسەك دەيمىز: «ارداق» باسقانىكى ەدى دەگەندى قالەكەڭ ءومىر بويى مويىنداعان ەمەس. «حالىق ءانى» دەگەندى ەستىگەندە, بۇلقان-تالقان اشۋلاناتىن. ءوزى ايتقاندا, «جارىلعاپبەردىنىڭ ارداعى» دەپ باستايتىن». ولاي بولسا, سول «ارداق» ءانىنىڭ ءسوزىنىڭ تولىق, ءارى دۇرىس نۇسقاسىن ۇسىنايىق.
وي, ارداق, سەن اق قويان سەكەڭدەگەن,
سوڭىڭدا ءبىر تازىم بار جەتەم دەگەن.
ويىمدا ءۇش ۇيىقتاسام بار ما مەنىڭ,
ايىرىلىپ سەنەن, ساۋلەم, كەتەم دەگەن.
وي, ارداق, سەن اق قويان شىڭنان قاشقان,
ارتىڭدا مەن اق سۇڭقار تۇلەپ ۇشقان.
قان قىلماي اق جۇنىڭنەن ءبىر ىلگىزشى,
تاماشا قاراپ تۇرسىن دوس پەن دۇشپان.
كەيىنگى كەزدە سەگىز سەرىنىكى دەپ ايتىلىپ جۇرگەن ءاننىڭ ءبىرى – جارىلعاپبەردىنىڭ «عاينيى». ونەر زەرتتەۋشىلەرى دە وسى توقتامعا ءۇنسىز كەلىسكەندەي سىڭاي بەرگەن. الايدا, بۇل جەردە دە الدىمىزدان ب.بالابەكوۆتىڭ «عايني» ءانى تۋراسىندا جازعان ەستەلىگىنىڭ شىعا كەلۋى – اتالعان ءاندى سەگىز سەرىگە تەلۋشىلەرگە قاقىراتا سوققى بەرگەندەي. وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولسىن دەگەن نيەتپەن بۇل ەستەلىكتى دە سول كۇيىندە بەرۋدى ءجون كوردىك:
«ەكى جاستىڭ بىرىنە-ءبىرى ىنتىقتىعى قاي زامانعا دا ورتاق ەدى. بىراق وتكەن زامان ونداي جاستاردى ەركىنە جىبەردى مە, مايرانى شورمان اۋىلىنا جارجان الىپ كەتكەندە ارتىنان سۇيگەنى سوندا دا ءۇمىتىن ۇزبەي تالاپتانىپ جۇرەدى. حابارلاسىپ, تىلدەسۋدىڭ سان-قيلى جولدارىن ىزدەيدى دەيدى.
باياناۋىل ماڭىندا ايدابول-قارجاس, اقبۋرا-تۇلپار, ورمانشى-ك ۇلىك, قوزعان-قانجىعالى رۋلارىمەن قاتار تاعى باسقا ەل مەكەندەيدى. شاماسى كەلگەندەر پاۆلودارعا قالا شىعىپ جىلىنا ءبىر رەت سوعىم تەرىسىن, كيىز-ءجۇنىن اپارىپ, قانت-شاي, استىعىن, كيىم-كەشەگىن الىپ قايتادى ەكەن. جارىلعاپبەردى قالاعا كەلىپ-كەتىپ جۇرگەن كەزدەرىندە جولىندا تۇراتىن ورمانشى اۋىلدارىن باسىپ جانە قالاعا تۇرعىلىقتانعان ورمانشى ادامدارىمەن دە ارالاسادى. ءبىر كۇنى ءان ايتىپ وتىرعان جەرىندە ورمانشى راقىش دەگەن سول كەزدىڭ پىسىق مۇسىلمانشا, ورىسشا وقۋى بار ازامات جارىلعاپبەردىگە كەز بولادى. جارىلعاپبەردىنىڭ بۇل ۇيدە ءوز جانىنان شىعارىپ ءان ايتاتىنى پاش ەتىلەدى. راقىش پەن جارىلعاپبەردى ارالاسىپ قىل وتپەيتىن جاقىندىق نيەتكە كىرەدى. راقىش جارىلعاپبەردىگە مايراعا عاشىقتىعىن ايتادى. جارىلعاپبەردىدەن مايراعا ءبىر ءان شىعارىپ بەرۋدى وتىنەدى. جارىلعاپبەردى دوسىنىڭ تىلەگىن ورىنداپ «مايراجان» دەپ ءان شىعارادى. وسى ءان سۇيىندىك ەلىنىڭ اراسىنا جايىلىپ, مايرانىڭ قۇلاعىنا شالىنۋدى, جازعان حاتىن بىرگە مايراعا تابىس ەتۋدى, راقىش جارىلعاپبەردىنىڭ وزىنە تاپسىرادى. جارىلعاپبەردى ەلگە كەلگەن سوڭ, شورمان اۋىلدارىنان يمەنىپ, ءاننىڭ «مايراجان» اتىن وزگەرتىپ, «عايني» دەپ قويعان ەكەن. ساپاربەك, بالابەك, جۇمات شانين بۇل ءان تاريحىن وسىلاي شەرتەتىن ەدى. وسىلار ايتاتىن مىنا شۋماقتار جيناقتا جوق:
ساعىنىپ حات جازامىن عايني ساعان,
دۇنيەدە راحات بار ما سەنسىز ماعان؟
قۋانىش ەكى ءومىردىڭ بىرىندە جوق,
داريعا, قۇر جاستىقپەن وتەر زامان.
قايىرماسى:
عايني-اۋ ساۋلەم,
جۇرگەنىم مەنىڭ ءبۇيتىپ سەنىڭ اۋرەڭ.
1961-1968 جىلداردا شىققان قازاق اندەرى جيناعىندا «عايني» ءانىنىڭ سوزدەرى – ولەڭ شۋماقتارى شىم-شىتىرىق».
«عايني» ءانى تۋراسىندا ءبيسميللا وسىلاي دەيدى. اتالعان ءاننىڭ مايرا ۋاليقىزىنا ارنالعانىن ءانشى قولمەن قويعانداي دالەلدەپ تۇر. كۋاگەرلەرى دە وسال ەمەس – ونەردىڭ مايىن ىشكەن وڭشەڭ «سەن تۇر, مەن اتايىن» مايتالماندار – ساپاربەك, بالابەك, جۇمات شانيندەر. اراسىندا جارىلعاپبەردىنىڭ ءتول شاكىرتى جاباي توعاندىقوۆ تا بار. ايتا كەتەرلىگى – اتى اتالعانداردىڭ كوپ بولسا ەكى مۇشەلدەي عانا ءارى كەتسە ءۇش مۇشەلدەي كىشىلىكتەرى بار جارىلعاپبەردىنىڭ زامانداستارى ەكەندىگى. ەندەشە, وسىلاردان ارتىق جارىلعاپبەردى جايىندا كىم بىلمەكشى؟ ال مايرانىڭ جارجانعا كۇيەۋگە تيگەنى, ءانشى كەلىندى شورمان اۋىلىنىڭ جاقتىرتپاعانى – تاريحي شىندىق. وسى ورايدا ماعان توسىن ءارى شەتىن ءبىر اڭگىمەنى ۇزاق جىلدار قازاق كەڭەس ەنتسيكلوپدياسىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ىستەگەن, زامانىندا ءوزى دە تاماشا ءانشى بولعان ماكيزا دايىربايقىزى ايتىپ ەدى. بۇعان دەيىن باسپا ءجۇزىن كورمەگەن بۇل تاقسىرەتتى سىردىڭ مايرا ءومىرىن ءبىر كىسىدەي بىلەمىن دەپ جۇرگەن ماعان اۋىر تيگەنى ەسىمدە. ماكيزا اپامنىڭ بۇل اماناتىن كەلەشەكتە حاتقا تۇسىرمەك ويىم بار.
القيسسا, ماكيزا اپا باياناۋىل ەلىنىڭ قىزى ەدى, قىزى بولعاندا اتاقتى دارىگەر جازۋشى زەيىن شاشكيننىڭ قارىنداسى (اكەسى شاشكين دايىرباي زەيىننىڭ تۋعان اعاسى – ە.ت.) ءارى ءومىرىن وسى ەڭبەگىمىزدە ەگجەي-تەگجەيلى بايان ەتىپ وتىرعان جارىلعاپبەردىنىڭ تەمىرتاس اتتى قارىنداسىنان تۋعان جيەنى بولىپ كەلەتىن. وسى تەمىرتاس بالا كۇنىندە مايرانىڭ شورمان اۋىلىنا كەلىن بولىپ تۇسكەن ءساتى مەن مايراعا ارنالعان ءانىنىڭ قالاي تۋعاندىعىنىڭ كۋاسى بولىپ ءوسىپتى, ياعني مايرانى ءوز كوزىمەن كورگەن ادام ەكەن. قىزى ماكيزاعا: «شورمان اۋىلىنىڭ قىزى بولىپ وستىك. مايراعا ەلىكتەپ بەتىمىزگە وپا دا جاقتىق, بىراق مايراداي سۇلۋ بولا المادىق», دەپ وتىرادى ەكەن جارىقتىق. «كەلىن بوپ تۇسكەندە, دەيدى ماكيزا اپا – مايراعا شورمان اۋىلى ورە تۇرەگەلىپ قارسى بولىپتى. مايرانى جاراتپاعانى سونشالىقتى – ءتىپتى ولار ءانشى كەلىنمەن امانداسپايدى دا ەكەن. ايتسە دە, شورمان اۋلەتىنىڭ كارىنەن قۇلاي سۇيگەن ءانشى جارىن جالعىز ءوزى قورىعان جارجان مىرزا مايرامەن ءبىر شاڭىراق استىندا ەلدىڭ وسەك-اياڭىن قۇلاعىنا ىلمەستەن تاتۋ-ءتاتتى, جاراستىقتى عۇمىر كەشە بەرىپتى. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە اۋىلدىڭ ءبىر سىيلى ادامى مەزگىلسىز ءولىپ, شورمان اۋىلىن قايعىنىڭ قارا بۇلتى باسىپتى. ول ۋاقىتتا «ولىكتىڭ ءسانى – جوقتاۋ» ەمەس پە – ايەلدەر اۋىلدى باسىنا كوتەرە اڭىراپ جوقتاۋ ايتىپ جاتىپتى. ايەلدەر قاشانعى زارلاي بەرسىن, جوقتاۋ ءبىر تولاس تاپقان ساتتە ءبىر مۇڭلى ءۇن ءۇپ ەتكەن جەلسىز تىمىق كۇنگى وشاقتان سىزىلا كوتەرىلگەن قۇرعاق تەزەكتىڭ شۇيكەدەي سوزىلعان كوكشە تۇتىنىندەي كوك جۇزىنە جەڭىل كوتەرىلە بەرىپتى. ەلەڭدەسىپ قالعان ءسوز اڭدىعان ەل الگى مۇڭلى داۋىستىڭ يەسى بىردەن تانىپتى. سويتسە, بۇل – مايرا ەكەن. ءانشىنىڭ مايدا قوڭىر سۇلۋ ءۇنى بىرتە-بىرتە كوككە ورلەي ءتۇسىپتى. ورلەگەن سايىن مۇڭلى ۇنىنە قايعىنىڭ قاسىرەتتى سوزدەرىن قوسا ورگەن قايران مايرا الگى سىيلى كىسىنىڭ قادىر-قاسيەتىن ولەڭ ەتىپ تولعاپ, اۋەن عىپ ۇزدىكتىرىپتى. «اپىرماي, – دەپتى سوندا جۇرت, – كەلىن بوپ تۇسكەنى كەشە عانا, ولگەن كىسىمىزدى مۇنشا قايدان بىلەدى؟!», دەپ تاڭىرقاسىپتى. «جارجان قاسىندا ۇيرەتىپ وتىر», دەپ شۋلاسىپتى سوندا ايەلدەر. بىراق بيىك ونەردىڭ الدىندا پەندە بالاسى الاسا عوي, مايرانىڭ شىن كوڭىلدەن ايتقان رياسىز جوقتاۋىنا شورمان اۋىلى سۇتتەي ۇيىپ, ەرىكسىز قايران قالىسىپتى. جۋان اتا – شورمان اۋىلىن تەڭىزدەي تەبىرەنتكەن سول جوقتاۋدان كەيىن مومىن ەل مايرانى ءوز قىزدارىنداي جاقسى كورىپ كەتىپتى. تەك باتىپ قارىم-قاتىناس جاساۋعا شورمان تۇقىمدارىنان يمەنەدى ەكەن. ايتقانداي, شورمان تۇقىمدارىنىڭ مايراعا ءىشى ەش جىلىماي قويعان دەسەدى. ءتىپتى جارجان اۋىرىپ ولگەندە دە ونىڭ ءولىمىن تۋىستارى مايرادان كورگەن دەيدى. مۇنىڭ ءبارى وتە اۋىر اڭگىمەلەر, سوندىقتان وسى جەردە تىزگىن تارتامىز... اقىرى مايرا شورمان اۋىلىنان كەتىپ تىنادى. مايرانىڭ قيلى تاعدىرىن, جارىلعاپبەردىنىڭ قىزىقتى حيكايالارىن ايتا وتىرىپ, ماكيزا دايىربايقىزى ناعاشىسى جارىلعاپبەردىنىڭ كومپوزيتورلىق ونەرىنىڭ اياۋلى قىزى اقتوتىعا قونعانىن ماقتانىشپەن ايتۋدى ۇمىتپايتىن. ءيا, قازىرگى مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆا ۇلى كومپوزيتور جارىلعاپبەردى جۇماباي ۇلىنىڭ جيەنشارى بولىپ كەلەدى. ماعىنالى شىعارماشىلىق عۇمىرىندا قانشاما كلاسسيكالىق تۋىندىلاردى دۇنيەگە اكەلگەن اقتوتى راحمەتوللاقىزىنا كومپوزيتورلىق ونەردىڭ كىمنەن دارىعانىن وزدەرىڭىز دە اڭعارعان شىعارسىزدار. وسى وقيعانىڭ كۋاسى رەتىندە ءبىزدىڭ زامانىمىزعا مايرا مەن جارجاننىڭ قاتار تۇسكەن جالعىز فوتوسۋرەتى جەتكەن. اراعا ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت سالىپ, قيلى زامانداردىڭ تەپەرىشىن كورىپ, تەگەۋرىن تەزىنەن وتكەن بۇل دايەك پەن دەرەكتەردىڭ بارلىعى – «عاينيدىڭ» جارىلعاپبەردىنىڭ ءانى ەكەندىگىنىڭ ايقىن دالەلى ىسپەتتى. قالاي بولعان كۇندە دە ءبيسميللا ءانشى باستاپ ايتىپ, جازىپ قالدىرعان بۇل ەستەلىكتەردىڭ ءومىر سۇرۋگە حاقىسى بار. سەبەبى XIX اياعى مەن XX عاسىرلاردىڭ باسىندا مەن ءومىر سۇرگەن ۇلى ءانشى-كومپوزيتورلاردىڭ ءبىرازىن كوزىممەن كورىپ, ءوز اۋزىنان اندەرىن تىڭداپ ءارى ۇيرەنىپ, سول اندەردىڭ تاريحىن ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جەتكىزگەن ساناۋلى انشىلەردىڭ ءبىرى بولعاندىقتان, بالابەك ءانشى قالدىرعان دەرەكتەر قازاقتىڭ مۋزىكا تاريحى ءۇشىن ءوز قۇندىلىعىن ەشقاشاندا جويماق ەمەس. ال اراسىنان اقيقاتتى ارشىپ الۋ – مۋزىكاتانۋشىلاردىڭ ەنشىسىندە.
جارىلعاپبەردىنىڭ تۋعان جەرى, ولگەن جىلى, بەت ءپىشىنى, ءتۇر-تۇلعاسى جايىندا قۇندى دەرەكتەر قالدىرعان ونەرپازدىڭ اتالاس جاقىن تۋىسى امىربەك ورالباي ۇلى جارىلعاپبەردىنىڭ 17 ءانى بولعان دەيدى. ءتىپتى ول كىسى جارىلعاپبەردى شىعارعان اندەردىڭ ءبىرى دەپ «شۇبارتاۋ» دەگەن ءاننىڭ اتىن كەلتىرەدى. بۇل ءاندى جارىلعاپبەردى شورمان بالالارىمەن بىرگە قاراكەسەكتەگى قۇداسىنا بارعاندا شىعارعان ەكەن دەپ شىعۋ تاريحىن دا قوزعاپ قويادى. ال ەستايدىڭ شاكىرتى ءجۇنىس شايمەردەنوۆ بولسا, جارىلعاپبەردىنىڭ 18 ءانى بولعان دەگەن پىكىردى ۇستانىپ وتكەن.
جالپى, جارىلعاپبەردى جۇماباي ۇلى جونىندە جازعان كولەمدى ەڭبەگىمىزدىڭ بۇل گازەتتىك قىسقا نۇسقاسى. كەلتىرىلگەن دەرەكتەر مەن دايەكتەردى سارالاپ, اندەر تىنىسىن تىڭداي وتىرىپ پايىم جاساپ, تۇيىندەي كەلە, ءبىز نىق سەنىممەن جارىلعاپبەردى اسقاق ءانشى ءھام ءىرى كومپوزيتور بولعان دەپ باتىل ايتا الامىز. ءبىر عانا «ارداق» ءانىنىڭ ءوزى جارىلعاپبەردىنى كومپوزيتورلىق ونەردىڭ ەڭ بيىك شىڭىنا كوتەرىپ تۇر.
وسىنداي قورىتىندىعا كەلۋىمىز ارقىلى احمەت جۇبانوۆتىڭ «جارىلعاپبەردى ءوزى ءان شىعارماعان, تەك جاقسى ورىنداۋشى بولعان دەگەن اڭگىمە بار» دەگەن پىكىرىنە قايشى كەلگەندەيمىز. بىراق ا.جۇبانوۆ ءوزى جارىلعاپبەردىنى كومپوزيتور ەمەس دەپ ايتپايدى. قالاي دەگەنمەن دە جارىلعاپبەردى كومپوزيتور ەمەس دەگەن وقتا-تەكتە بوي كوتەرەتىن جالاڭ, نەگىزسىز پىكىردى جوققا شىعاردىق. دانا حالقىمىز ءان كەمەڭگەرىن ءبىر ساتكە دە ۇمىتپاي ارداقتاپ, التىن ساندىق كەۋدەسىنە اتالعان اندەردى جارىلعاپبەردىنىڭ اندەرى دەپ ساقتاپ كەلەدى. ەندەشە, «قۇدايدىڭ ءبىر اتى حالىق» دەگەن. حالىقتىڭ ءوزى جارىلعاپبەردىنىڭ ءانى دەپ ۇيعارسا, ءبىز وعان قالايشا داۋ ايتپاقپىز؟
ەرلان تولەۋتاي,
ءانشى, ونەرتانۋشى
