ەكونوميكا • 25 مامىر، 2021

قارىز ك ۇلىپ كىرەدى...

172 رەت كورسەتىلدى

سىرتقى قارىز بارلىق ەلدە بار. اسكەري تەحنيكا ساتىپ الۋ، ەكونوميكانى قولداۋ، زاۋىتتاردى مودەرنيزاتسيالاۋ، باسقا دا تولىپ جاتقان سەبەپتەر ءۇشىن ءبىر ەل ءبىر ەلدەن زايم الادى. كادىمگى نەسيە. سوندىقتان قارىز دەر ۋاقىتىندا قايتارىلۋى كەرەك. ايتپەسە كرەديتور ەسەپتەسۋدىڭ باسقاشا تاسىلىنە جۇگىنەدى. 

قىرعىزستان

قىتاي – الەمنىڭ بىرنەشە ەلىنە قارىز بەرىپ وتىرعان بەلسەندى كرەديتور. قارىز الۋشىلار ىشىندە ورتالىق ازيا ەلدەرى الدىڭعى شەپتە. بۇل رەتتە قىرعىزستاندى بولە-جارا اتايمىز. قارجى مينيسترلىگىنىڭ ەسەبىنشە، ەلدىڭ مەملەكەتتىك قارىزى 5 ملرد دوللارعا تاياۋ. 2020 جىلدىڭ سوڭىنداعى دەرەك بويىنشا، ەلدىڭ قارىزى 4 ملرد 220،31 ملن دوللاردى قۇراسا، سونىڭ 41،8 پايىزى قىتاي الدىنداعى بەرەشەك ەكەن. بۇعان دەيىن قىرعىز بيلىگى بىرنەشە رەت قىتايعا سىرتقى قارىز بويىنشا تولەمدەردى جەڭىلدەتۋ نەمەسە تولەم مەرزىمىن ۇزارتۋ بويىنشا ءوتىنىش بىلدىرگەن ەدى. الايدا سيپاي قامشىلاعان قىتاي بۇل ءوتىنىشتىڭ ەشقاشان ورىندالمايتىنىن بايقاتتى. قارىز بولسا قىرعىزستان ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ء(ىجو) 30 پايىزىنا جەتىپ قالدى. بۇل، البەتتە، الاڭداتارلىق احۋال.دەگەنمەن قىتاي قارىز سوماسىن جەڭىلدەتۋگە قاتىستى قانداي دا ءبىر شارا قولدانۋى مۇمكىن. نە تولەم مولشەرىنىڭ ءبىر بولىگىن كەشىرەدى، نە حالىقارالىق ارەنادا بەيجىڭ باستامالارىن قولداۋعا شاقىرادى، نە نەسيەنى قايتا قۇرىلىمدايدى، نە ەل مەنشىگىندەگى ءبىر م ۇلىككە (جەر، نىسان، ت.ب.) ايىرباستايدى. ساياساتتانۋشىلار سوڭعى نۇسقانىڭ سالماعى باسىم بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.

قىرعىز ەلى رەسمي بەيجىڭمەن نەسيە بويىنشا 2009 جىلدان بەرى تىعىز سەرىكتەستىك ورناتتى. 2008 جىلى بەيجىڭ الدىنداعى قارىزى 10 ملن دوللارعا جەتپەسە، 2009 جىلى – 50 ملن، ال 2010 جىلى 150 ملن-نان اسىپ تۇسكەن. بۇل قارىزدىڭ قازىر قانشاعا جەتكەنىن ءسوز باسىندا ايتىپ كەتتىك. قىرعىزستان العان نەسيەنى جول سالۋعا، ەلەكتر جەلىسىن تارتۋعا، جەس-تەردى مودەرنيزاتسيالاۋعا جۇمساعان.

«ەل بيۋدجەتىنىڭ 2 ملرد دوللار بولۋى جانە ءىرى ينۆەستيتسيالاردىڭ بولماۋى ۇلكەن قارجىلىق كۇيرەۋگە اكەلىپ سوعۋى ىقتيمال. سول سەبەپتى، قىرعىزستان ۇكىمەتى تەز ارادا «قىتايدان تەز، بىراق قاۋىپتى نەسيە الۋ» ساياساتىن قايتا قاراپ، ينۆەستيتسيا تارتۋعا جانە ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن دامىتۋعا بار كۇش-جىگەرىن سالۋى كەرەك» دەپ جازادى قىرعىزستاندىق باسىلىم. 2018 جىلى قىتايدىڭ قىرعىزستانداعى ەلشىسى سياو تسينحۋا قارىز كەلىسىم بويىنشا قايتارىلۋى كەرەك دەدى.

«قىتاي جەڭىلدەتىلگەن نەسيە ۇسىندى. ءبىز ونى قىرعىزستاننىڭ ءوز پايداسىنا جاراتقانىن بىلەمىز. قىتاي تاراپى نەسيەنى كەشىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرمايدى» دەپتى سياو تسينحۋا.

قىرعىزستان قانشا جەردەن ءتۇرلى وتىنىشتەر جاساعانىمەن تۇپكىلىكتى شەشىمدى نەسيە بەرۋشىنىڭ قابىلدايتىنى تاعى بەلگىلى. ساراپشىلاردىڭ بولجاۋىنشا، 2025 جىلعا تامان قىرعىز قازىناسىنىڭ ءتۇبى كورىنە باستاۋى ىقتيمال. سەبەبى ءدال سول ۋاقىتتا نەسيەنىڭ جەڭىلدەتىلگەن مەرزىمى اياقتالىپ، قىرعىزستان نەگىزگى قارىزبەن ۇستەمەاقىنى تولەۋگە كىرىسۋى ءتيىس.

 

تاجىكستان

قىتايدىڭ وتەلمەگەن قارىزدى باسقالاي قايتاراتىنىن وسى ەلدىڭ مىسالىنان انىق بايقايمىز. 2011 جىلدىڭ 6 قازانىندا «ازاتتىق» سايتىندا «تادجيكيستان پەرەدال چاست زەملي كيتايۋ» دەگەن اتاۋمەن ماقالا جارىق كوردى. وندا 1،1 مىڭ شارشى شاقىرىم جەردىڭ قىتايعا بەرىلگەنى، بۇل تاجىكستان تەرريتورياسىنىڭ 0،77 پايىزى ەكەنى جازىلعان. 2019 جىلدىڭ باسىندا ەلدىڭ ونەركاسىپ جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى زاروبيددين فايزۋللوزودا اتالعان ايماقتاعى كەن ورىندارى قىتايلىق كومپانيالارعا «زاڭ اياسىندا جانە تەندەر نەگىزىندە بەرىلدى» دەپ مالىمدەمە جاسادى.

Platon.asia باسىلىمىنىڭ جازۋىنشا، قازىردىڭ وزىندە قىتاي تاجىك جەرىندە 145 التىن كەن ورنىنا يە بولىپ وتىر. ياعني تاجىكستان قارىز ەسەبىنەن وسى كەن ورىندارىن ەركىن پايدالانۋعا رۇقسات ەتكەن. سونداي-اق سوعدى وبلىسىنداعى «ۆەرحني كۋمارگ» التىن كەن ورنىنىڭ دا قىتاي ەنشىسىنە بەرىلگەنى انىقتالعان. ەل ۇكىمەتى «دۋشانبە-2» جەس-ءىن مودەرنيزاتسيالاۋعا قارىز العان. وعان بولىنگەن 349 ملن دوللاردىڭ تەك 17،4 ميلليونىن تاجىك ۇكىمەتى بولگەن. تاجىك جەرىندەگى «ۆەرحني كۋمارگ» پەن «ۆوستوچنىي دۋوبا» كەن ورىندارىنىڭ كولەمى – 15،4 شارشى شاقىرىم. ونداعى دالەلدەنگەن التىن قورى – 51،7 توننا. ءالى زەرتتەلمەگەن التىن قورى – شامامەن 117،16 توننا. 2021 جىلى تاجىكستاننىڭ سىرتقى قارىزى 3،1 ملرد دوللارعا جەتكەن.

ورتالىق ازياداعى ءىرى اقپاراتتىق پلاتفورما CABAR.asia اناليتيكالىق سايتىنىڭ جازۋىنشا، قىتايدىڭ نەسيە بەرۋدەگى ماقساتى مۇلدە باسقا.

«قحر نەسيە دەرەگى، پايىزى، شارتى تۋرالى جاريا ەتپەيدى. ولاردىڭ ىسكەرلىك مۇددەسى بار جانە جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەۋ شارتىندا جوباعا قىتايلىق كومپانيالاردىڭ قاتىسۋىن مىندەتتەيدى. سوندىقتان تاجىكستانعا نەسيەمەن بىرگە CNPC، China Road and Bridge، Zijing Mining سياقتى كومپانيالاردىڭ جۇمىس كۇشى دە كەلدى. ولار تاجىكستاندا قىتاي ۇكىمەتى قارجىلاندىراتىن جوبالاردى جۇزەگە اسىرادى. سونىمەن قاتار قىتايلىق جۇمىس كۇشىن اۋىلدىق جەرلەردەن دە كورۋگە بولادى» دەپ جازادى باسىلىم.

ماقالانى جازۋداعى ماقساتىمىز از دا بولسا ايقىندالىپ، جالپى كارتينا انىعىراق بولا تۇسكەن سىڭايلى. قىتاي قارىزدى قايتارۋدىڭ باسقاداي جولدارىن ۇسىنادى. ونىسىن ءتۇرلى جوبالار مەن سەرىكتەستىك باستامالار ارقىلى جۇزەگە اسىرادى. ءتىپتى بەرگەن اقشامىزدى قاي جوباعا پايدالانساڭ، سوعان ءبىزدىڭ كومپانيا ارالاسادى دەپ شارت قوياتىنى دا بەلگىلى بولعانداي. بۇل ارينە، بورىشكەر ەلدىڭ ەكونوميكالىق تاۋەلدىلىگىن ارتتىرا تۇسەدى. قازاقستاندىق ساراپشى مۇرات لاۋمۋلين تاجىكستان ەكونوميكاسىندا قىتاي ۇلەسىنىڭ جىل ساناپ ارتىپ بارا جاتقانىن ايتادى.

«سوڭعى 6 جىلدا تاجىكستان ەكونوميكاسىنا سالىنعان قىتايلىق ينۆەستيتسيا كولەمى 500 ملن دوللارعا تاياپ قالدى. بىرلەسكەن كاسىپورىندار اراسىنداعى ۇزدىگى – «زارافشون» تاجىك-قىتاي التىن ءوندىرۋ كاسىپورىنى. ساراپشىلار ەكونوميكالىق ەكسپانسيا قىتايدىڭ تاجىك جەرىندەگى ساياسي ىقپالىن دا كۇشەيتەدى دەپ ەسەپتەيدى. ەكى ەل تاۋار اينالىمىن 3 ملرد دوللارعا جەتكىزۋگە مۇددەلى» دەپ جازادى م.لاۋمۋلين.

ءدال قازىر تاجىكستانداعى قىمبات مەتالل شىعاتىن كەن ورىندارىنىڭ 80 پايىزىن قىتاي-تاجىك بىرلەسكەن كومپانيالارى ءوندىرىپ جاتىر ەكەن. ەلدە ەكى ەلدىڭ بىرلەسكەن 300 كاسىپورىنى تىركەلگەن. وسى كۇنگە دەيىن قىتاي تاجىكستانعا 20 جىل جانە ودان دا كوپ مەرزىمگە جەڭىلدەتىلگەن شارتتارمەن «ارزان» نەسيەلەر ۇسىنىپ كەلەدى.

 

وزگە ەلدەر

ءسوز باسىن بەكەرگە قىرعىزداردان باستامادىق. امەريكالىق Center for Global Development اناليتيكالىق ورتالىعى موڭعوليا، دجيبۋتي، لاوس، مالديۆ، پاكىستان، چەرنوگوريا، قىرعىزستان جانە تاجىكستان ەلدەرىن قىتايدىڭ ەكونوميكالىق ەكسپانسياسىنان قاتتى زيان شەگۋى مۇمكىن مەملەكەتتەر دەپ اتايدى.

قارىزدى ءوز مەنشىگىندەگى نىسان ارقىلى ايىرباس جاساپ ازايتۋ مىسالى كوپ-اق. 2017 جىلدىڭ سوڭىندا 8 ملرد دوللاردان استام نەسيەسىن دەر ۋاقىتىندا تولەي الماعان شري-لانكا وزدەرى ءۇشىن اسا ماڭىزدى «حامبانتوتا» پورتىن قىتاي مەنشىگىنە بەردى. «حامبانتوتا» باسقارۋشى كومپانياسىنىڭ باقىلاۋ پاكەتى ۇسىنىلىپ، پورت 99 جىلعا جالعا الىنعان. الايدا ەرەكشە ماڭىزدى پورتتى سىيلاي سالۋدىڭ ءوزى بار بولعانى قارىزدىڭ 1،1 ملرد دوللارىن عانا جاۋىپتى. Inozpress.kg باسىلىمىنىڭ جازۋىنشا، سىرتقى قارىزدان قۇتىلۋ ءۇشىن جىل سايىن 300 ملن دوللار تولەۋگە تۋرا كەلەدى ەكەن. ونىڭ باسىم بولىگى قىتايعا قايتارىلۋى ءتيىس قاراجات.

قىتاي اقشاسى جەر بەتىندەگى بارلىق قۇرلىقتى كەزىپ ءجۇر. ولار افريكا، ەۋروپا جانە ازيانىڭ 68 ەلىندەگى ءتۇرلى جوباعا 8 ترلن دوللار بولگەن. ۆانۋاتۋ ارالدىق مەملەكەتى قارىزدى وتەي الماعان سوڭ وڭتۇستىك-تىنىق مۇحيتى ايماعىندا اسكەري بازا تۇرعىزعان. قىتاي تاراپى ەسپيريتۋ-سانتو ارالىنداعى پورت قۇرىلىسى ءۇشىن 270 ملن دوللار بولگەن. بۇل سول ەلدىڭ جالپى سىرتقى قارىزىنىڭ تەڭ جارتىسىن قۇرايدى. 16 ملرد دوللار قارىز بولعان پاكىستان دا 2015 جىلى «گۆادار» پورتى ارقىلى ەسەپتەستى. ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىم بويىنشا پورتتان تۇسكەن تابىستىڭ 91 پايىزىن قىتاي الادى.

قازاقستان دا قىتايعا قارىز ەلدەر ساناتىنا كىرەدى. بىراق Center for Global Development نىساناسىنا ىلىككەن 8 ەلدىڭ قاتارىندا ەمەسپىز. ەلدەگى جەمقورلىق تىيىلماسا، ەكونوميكا تاپ قازىرگىدەي نە وسپەي، نە قويماي تۇرا بەرەر بولسا، شري-لانكا مەن قىرعىزستاننىڭ ماڭىنا جەدەل-اق جەتىپ بارۋىمىز كادىك. ءاليحان سمايىلوۆ قارجى ءمينيسترى بولىپ تۇرعان كەزدە قىتاي الدىندا مەملەكەتتىك قارىزىمىز جوق دەپ سەندىرگەن.

«مەملەكەتتىك قارىز ەمەس، تەك كەپىلدەندىرىلگەن قارىز بار. ونىڭ كولەمى – 1،2 ملرد دوللار. بۇل قاراجات قىتاي ەكسيمبانكىنەن جانە قىتاي مەملەكەتتىك دامۋ بانكىنەن اۆتوجولدار جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن الىنعان» دەگەن ەدى. ءا.سمايىلوۆتىڭ ايتۋىنشا، كەپىلدەندىرىلگەن نەسيەنىڭ ەرەكشەلىگى – ول ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ قارىزى بولعان سوڭ، ۇكىمەتتىك قارىز بولىپ ەسەپتەلمەيدى. بىراق مەملەكەتتىڭ كەپىل بولۋىمەن الىنادى.

اقش-تاعى The National Bureau of Economic Research اناليتيكالىق ورتالىعىنىڭ دەرەگى بويىنشا، ورتالىق ازياداعى بەس ەلدىڭ قىتايعا قارىزى ىشكى جالپى ءونىم ء(ىجو) دەڭگەيىندە بىلاي كورىنىس تابادى: قىتاي قارىزى قىرعىزستان ءىجو-ءسىنىڭ – 30،5، تاجىكستان ءىجو-ءسىنىڭ – 16،1، تۇرىكمەنستان ءىجو-ءسىنىڭ – 13،4، وزبەكستان ءىجو-ءسىنىڭ – 7،5، قازاقستان ءىجو-ءسىنىڭ 3،6 پايىزىنا جەتكەن.

كوپ مىسال مەن زەرتتەۋشىلەر پىكىرىنەن قورىتقانىمىز – قىتاي نەسيەنى قارجىلىق تابىسقا كەنەلۋ ءۇشىن ۇسىنبايدى، ولار وسى ارقىلى شيكىزات پەن گەوساياسي ىقپالعا قول جەتكىزۋدى قالايدى. قىتاي كەرەك بولماعانىمەن، اقشا كەرەك. الەم ەلدەرى مۇنداي ىقپالعا قارسى قام قىلا الار ما ەكەن؟..

سوڭعى جاڭالىقتار

قازاقستاندا قانشا ادام ۆاكتسينا الدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:42

ۇقساس جاڭالىقتار