سول ەسىمدەردىڭ اراسىندا ەرەكشە ەستىلەتىن, ەل اڭىز قىلىپ ايتا جونەلەتىن ەكى تۇلعا بار. ولار – اعايىندى ابدىعۇل مەن ءابدۋ جۇنىسوۆتەر.
ءجۇنىستىڭ قوس ۇلى تۋرالى سۇراي قالساڭىز, توقىراۋىندىق كوكىرەگى شەجىرە قارتتار: «باتىردىڭ تۇقىمى, تەكتى اتانىڭ جالعاسى عوي», دەپ اڭگىمەلەرىن ساباقتاي جونەلەدى. اقساقالداردىڭ مەڭزەپ وتىرعانى – اعايىندى جۇنىسوۆتەردىڭ ارعى تەگى, ءتۇپ تامىرى. بۇل – الگى قارتتاردىڭ «ولار ەل شەتىنە جاۋ كەلسە, ۇرانداپ اتقا قونعان كوكبورى كەرنەي باتىر, تەبىنگىسىن تەرگە شىرىتكەن تۇيتە مەن جاۋ جاعاسىن جىرتقان جارىلعاپ باتىردىڭ سىنىقتارى عوي» دەگەندەرى.
اعايىندى ابدىعۇل, ءابدۋ جۇنىسوۆتەردىڭ تاعدىرى – سوناۋ اۋمالى-توكپەلى كەزەڭ, الاقۇيىن ساياسات زامانىنىڭ تاڭبالى بەتى.
ابدىعۇل ءجۇنىسوۆ 1901 جىلى تۋعان. 17 جاسىندا قاراعاندى ماڭىنداعى سپاسسك زاۆودىنا جۇمىسشى, قاراعاندىنىڭ №1 شاحتاسىنا شاحتەر بولىپ ورنالاسقان ول جۇمىسشى ءومىرىنىڭ بەينەتىن ءبىر ادامداي باستان كەشىرەدى. سپاسسك زاۋىتى, قاراعاندى شاحتاسى, ەكىباستۇز زاۋىتىندا وتكەن 11 جىل ونىڭ شىڭدالۋ مەكتەبى, شيرىعۋ جولى بولدى.
1926 جىلى كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىنا قابىلدانعان ابدىعۇل ەكى جىل سەمەي گۋبەرنياسى قارقارالى ۋەزى كەدەي بولىستىعى اتقارۋ كوميتەتىندە كۋرەر (حات تاسۋشى) بولادى. كوپ ۇزاماي قارقارالى وكرۋگى قوڭىرات اۋدانىنىڭ №11,12,13,14 اۋىلدارىنداعى كەدەيلەر كوميتەتىندە, سونان سوڭ اۋداننىڭ №11,12,13,14 اۋىلدارىنىڭ اۋىلكەڭەسىندە توراعا بولىپ ەڭبەك ەتەدى. بۇل – 1926-1936 جىلدار ارالىعى. ابدىعۇلدىڭ ەل باسقارۋ ىسىنە ارالاسا باستاعان كەزى ۇجىمداستىرۋ ناۋقانىنىڭ قاۋىرت جۇرگىزىلۋى, اسىرا سىلتەۋ ناۋقانى اكەلگەن اق سۇيەك اشتىق اپاتىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى.
ەلدىڭ باسىن ءبىر مۇراتقا بىرىكتىرۋ, ۇجىمدىق كۇنكورىس تاسىلىنە بەيىمدەۋ ۇلكەن ۇيىمداستىرۋشىلىق, باسقارۋشىلىق قابىلەتتى تالاپ ەتكەنى بەلگىلى. ەتى ءتىرى, ءسوزى ءوتىمدى, باستاعان ءىسىن باياندى ەتۋگە بارىن سالاتىن ازاماتتى قوڭىرات اۋدانى كيروۆ اتىنداعى كولحوزدىڭ باسقارما توراعاسى ەتىپ تاعايىندايدى. ابدىعۇلدىڭ سوقتىقپالى جولى وسى كەزدەن باستالدى. 1937-ءنىڭ ويراندى جىلىندا ەلىم دەپ ەتىكپەن سۋ كەشكەن ابدىعۇلدى دا «حالىق جاۋى» دەگەن جالا قاقپانىنا تۇسىرەدى. وسى زوبالاڭدا 70-كە كەلگەن اكەسى ءجۇنىس قاشاعان ۇلى, نەمەرە ءىنىسى ءابىل راحپانوۆ, تۋعان ءىنىسى ءابدۋ ءجۇنىسوۆ تە «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن قامالادى. رەسەي جەرىندەگى ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرىندە ەكى جىل ازاپتى كورگەن ابدىعۇل اقتالىپ, ەلگە ورالىپ, قاتارداعى كولحوزشى بولىپ قايتا ەڭبەككە ارالاسادى. 1940 جىلى قايتا تۇتقىندالىپ, ەكى جىل تاعى دا ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرىنىڭ تەپكىسىن كوردى. تاعى دا اقتالىپ شىعادى.
ازاپتى ايداۋدان ورالعان ابدىعۇلدى 1942 جىلى «جاڭا جول» ارتەلى باسقارماسىنىڭ توراعاسى ەتىپ سايلايدى. «جاڭا جول» ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسى ءورشىپ تۇرعان 1942 جىلى اۋدان ورتالىعى اقتوعاي اۋىلىندا تۇڭعىش اشىلعان ارتەل بولاتىن. باس بوستاندىعىن الىپ, باسشىلىق جۇمىسقا كىرىسكەن ازامات ەل اراسىنداعى قولىنان ءىس كەلەتىن, قول شەبەرلىگى بار ادامداردىڭ باسىن قوسىپ, اياق كيىم تىگۋ كاسىبىن ۇيىمداستىرادى.
ابدىعۇل ءجۇنىسوۆ سوعىس جىلدارى, سونداي-اق قيراعان شارۋاشىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋ جىلدارى اسا جاۋاپتى بۋىنداردا جان اياماي ەڭبەك ەتتى. «جاڭا جول» ارتەلى ديرەكتورلىق قىزمەتىنەن كەيىن, دالىرەك ايتساق, 1943-1950 جىلدار ارالىعىندا «بىرلەستىك», «قىزىلجار», پۋشكين اتىنداعى كولحوزدا باسقارما توراعاسى بولادى. اسا جاۋاپتى كەزەڭدە شارۋاشىلىعى شابانداپ, تىرلىگى تىعىرىققا تىرەلگەن «بىرلەستىك» كولحوزىن باس-اياعى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە اياعىنان تىك تۇرعىزادى. 1944-1945 جىلدارى اتالعان كولحوز الدىڭعى قاتارعا شىعىپ, ەكى رەت اۋدان, وبلىستىڭ اۋىسپالى تۋىن جەڭىپ الادى. ەل رۋحى كوتەرىلىپ, جەڭىسكە دەگەن قۇلشىنىس نىعايادى. كولحوز باسقارماسى ابەكەڭنىڭ ءوز ەسەبىنەن مايدانعا ەكى مارتە كولەمدى قارجى اۋدارعانى تۋرالى تۇبىرتەك تە ساقتالعان. ال ونىڭ «بىرلەستىك» كولحوزىندا باسقارما توراعاسى بولىپ جۇرگەندە بەس باس بيداي تۇقىمىن ەگىپ, ەگىن ءتۇسىمىن ارتتىرعان تاجىريبەسىنىڭ ءوزى – ءبىر بولەك اڭىز. «اقبيكەش» اتانىپ كەتكەن بيدايدىڭ سول تۇقىمى جايلى ءسوز بولا قالسا, باسقارما ابدىعۇل ءجۇنىسوۆ, بريگادير دۇيسەن بايجۇماشەۆ پەن سۋشى شىراقباي كەنجەباەۆ, «اقبيداي» تۇقىمىمەن اينالىسىپ جۇرگەن وماش بايجاساروۆ سياقتى تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى اتالادى. نە كەرەك, ءجامشى وزەنىنىڭ بويىنداعى ەگىن اراسىنان بولەكشە بىتىمىمەن كوزگە تۇسكەن بيداي ءتۇرىن جەكە جيناتىپ, كەلەسى جىلى الگى تۇقىمدى بولەك ەگىپ, ءتۇسىمدى ەسەلەگەن ابدىعۇل باسقارمانىڭ ءىسى, بۇگىنگى تىلمەن ايتساق, سىناق-تاجىريبە ەدى. ايتا كەتەيىك, 1948 جىلى «اقبيكەش» بيداي كسرو حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىگىنىڭ كورمەسىنە اپارىلادى.
ابدىعۇل ءجۇنىسوۆ 1950-1951 جىلدارى قاتارداعى كولحوزشى بولادى. 1951 جىلى «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن قايتا قامالىپ, 4 جىل كارلاگتىڭ ازابىن كورەدى. بۇل جولى دا اقتىعى, ادالدىعى دالەلدەندى. قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ شەشىمىمەن پارتيا بيلەتى قايتارىلادى. جۇبايى باكەشتىڭ: «وسى پارتيانى قايتەسىڭ, كەرەگى نە, از بەينەت كوردىڭ بە؟», دەگەنىنە: «مەن اللانىڭ, حالىقتىڭ الدىندا ءوزىمنىڭ اق, ادال ەكەنىمدى دالەلدەۋىم كەرەك, ەلدىڭ ءبىلۋى كەرەك», دەگەن سەرتىندە تۇرعان ابدىعۇل اقساقال سانالى عۇمىرىن ادال ەڭبەك, اقيقات ىسكە سارپ ەتتى. اياۋلى جان, قايراتكەر اعا 1967 جىلى ءوزى ىرگەسىن قالاعان «قوڭىرات» كەڭشارىندا 66 جاسىندا قايتىس بولدى.
ال ءابدۋ ءجۇنىسوۆ 1906 جىلى تۋعان. اعاسى ابدىعۇل سياقتى ول دا «بۇعاۋىنان باسقا جوعالتارى جوق» جۇمىسشى تابىنىڭ ەن ورتاسىندا شىڭدالىپ ءوستى. اعاسىنىڭ جولىمەن ءجۇردى. قاراعاندى, سپاسسك شاحتالارىندا ەڭبەكپەن ەتى ولگەن, قارا جۇمىستىڭ سالماعىن يىعىمەن كوتەرگەن ول قوڭىرات-توقىراۋىن جەرىنە كەلىپ, ەل تىرلىگىنە ارالاسا باستايدى.
اقتوعاي-توقىراۋىن وڭىرىندە العاشقىدا 35 ۇساق كولحوز قۇرىلعان ەكەن. ءوڭىر تاريحىن بىلەتىندەردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, ەڭ العاشقى كولحوز «ويان» دەپ اتالىپ, كەزىندەگى «قوڭىرات» كەڭشارىنىڭ كيروۆ اتىنداعى بولىمشەسىنىڭ ورنىندا ۇيىمداستىرىلىپتى. كولحوزدى العاش باسقارعان ءابدۋ ءجۇنىسوۆ ەكەن. 1929 جىلى سەرىكتەستىك رەتىندە قۇرىلىپ, 1930 جىلى كولحوز بوپ ۇيىمداسقان شارۋاشىلىقتىڭ تىزگىنىن ۇستاعان 24 جاستاعى ءابدۋ بار ىنتا-ىقىلاسىمەن, كۇش-جىگەرىمەن جاۋاپتى جۇمىسقا بەل بايلاپ كىرىسىپ كەتەدى. الىس-جاقىنداعى اعايىن-تۋىس, اۋىل ءىشى ادامدارىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, بەرەكەلى ىسكە بەتىن بۇرۋ ءۇشىن جۇرت جىگەرىن سەرپىلتەر, ىقىلاسىن وياتار يگىلىكتى ءىس-شارالار باستاۋ الۋ كەرەك بولاتىن. ءابدۋ وسىنداي باستامالاردىڭ باسىندا بولادى.
«ويان» سەرىكتەستىگى قۇرىلعان جىلى ءابدۋ ءجۇنىسوۆ باستاعان ۇجىم ەگىن ەگۋ, كارتوپ سالۋ, ءۇي قوياندارىن ءوسىرۋ, توقىراۋىن وزەنى سۋىن پايدالانىپ سۋارمالى ەگىستىك سالۋ ءىسىن العاش قولعا الادى. بيداي, تارى, س ۇلى وسىرگەن ولكەنىڭ ءوڭى دە شىرايلانا باستاعان. ەڭ باستىسى, بىرلەسە ءىس-قيمىل جاساعان ارەكەتتىڭ بەرەكەگە باستارىن جۇرت تۇسىنە باستايدى.
ءابدۋ ءجۇنىسوۆ ءوزى ۇيىمداستىرعان سەرىكتەستىك ماڭايىنا ەل جيناۋدىڭ وڭتايلى ءتاسىلىن دە تابا ءبىلدى. اۋەلى ءسوزىن تىڭدايتىن, ايتقانىن وتكىزە الاتىن اعايىن-تۋىسقاندى ماڭايىنا شوعىرلاندىرادى. قولىنان ءىس كەلەتىن ۇستالاردى, اعاش شەبەرلەرىن توپتاستىرىپ, تىڭ ىستەرگە جۇمىلدىردى. ابەۋدىڭ توقتامبايى مەن توقتامىسى سالعان سۋ ديىرمەنى, جۇمابەكتىڭ ءلاپيى مەن جانىبەكتىڭ دۇيسەنبايى تۇرعىزعان جەل ديىرمەنى, سونداي-اق قازىلعان ارىقتار, سۋارمالى ەگىستىكتەر وسىنداي تاۋەكەلگە بارۋدىڭ جەمىستەرى ەدى.
«ويان» سەرىكتەستىگى 1930 جىلى كولحوزعا اينالىپ, تۇرمىسىن دۇرىلدەتە بەرەدى. وتىزىنشى جىلداردىڭ باسىندا كولحوزعا تەحنيكالار اكەلىنە باستايدى. تاڭسىق دۇنيەنىڭ تەتىگىن مەڭگەرگەن كولحوزشىلاردىڭ باستالعان ءىستىڭ ءتۇبى باياندى بولارىنا سەنىمى بەكي بەرەدى. بيداي تازالايتىن اپپارات پەن «پولۋتوركا» جۇك ماشيناسىنىڭ تابانى تيگەن توقىراۋىن ەلىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى ەندى وڭعا باسا باستايدى. قاراعاندى, قارقارالى وڭىرىمەن شارۋاشىلىقتى دامىتۋ ماقساتىنداعى بايلانىستى نىعايتۋدى ۇستانعان ءابدۋ سۋارمالى ەگىستىك ءۇشىن قاجەتتى تۇقىمداردى, قويانداردى سول جاقتان العىزادى. قۇشاعى كەڭىپ, قۇلاشى ۇزارعان كولحوز اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنە كەنەلەدى. ارانىن اشقان اشتىق بۇل اۋىلدىڭ ۋىعىن دا قيسايتا العان جوق.
وسىنداي وڭدى, ورايلى ىستەردىڭ باسىندا جۇرگەن ءابدۋ ءجۇنىسوۆ 1935 جىلى قوڭىرات اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا جوعارىلايدى. اۋدان تاريحىندا ءبىرىنشى رەت قازتسيك-ءتىڭ مۇشەلىگىنە سايلانعان ادام – وسى ءابدۋ ءجۇنىسوۆ. پارتيا, كەڭەس كادرلارىن دايارلايتىن قىسقا مەرزىمدىك كۋرستاردا ءبىلىمىن شىڭدايدى. قوعام قايراتكەرى, قاراعاندى وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ابدوللا اسىلبەكوۆتىڭ كەڭەسىمەن الماتى پارتيا مەكتەبىندە ءبىلىم الادى.
24 جاسىندا ەل باسقارعان, جۇرتتى سوڭىنا ەرتە بىلگەن, 29 جاسىندا جارق ەتىپ بيلىك باسىنداعىلارعا تانىلىپ, قىزمەتى وسكەن جاس جىگىتتىڭ عۇمىرى نەمەن تىندى دەيسىز بە؟ ءابدۋ ءجۇنىسوۆ تە «حالىق جاۋى», كونتررەۆوليۋتسياشىل, زياندى ەلەمەنت دەپ تانىلىپ, تەمىر توردىڭ ار جاعىنان ءبىر-اق شىعادى. سول كەتكەننەن ورالمادى. تەك ءىسىنىڭ ادال, قىلمىسى جوق ەكەندىگى 20 جىلدان كەيىن (1958 جىلى 24 ساۋىردە) عانا انىقتالدى. اتىپ الىپ, ارتىنان اقتاپ شىعا كەلەتىن قوعامنىڭ قۇربانى بولعان ءابدۋ ءجۇنىسوۆتىڭ بىزگە تانىس ءومىر جولىنىڭ ءبىر پاراسى وسىنداي.
ابدىعۇل جانە ءابدۋ ەسىمدى اكەلەرىنىڭ سوقتىقپالى-سوقپاقسىز جولدارىن, جازىقسىز تۇرمەگە قامالىپ, يتتەپكىنى كورگەنىن ەسكە العان اشەمبەك ابدىعۇل ۇلىنىڭ: «اكەلەرىمىزدى تۇرمەگە جاپقاننان كەيىن اۋىلعا اۋداننان وكىلدەر كەلىپ, كولحوزشىلاردىڭ جالپى جينالىسىن وتكىزدى. ەڭ ازاپتىسى, سول جينالىسقا شەشەمدى دە كۇشپەن شاقىرتىپ قاتىستىردى. قاسىندا مەن ءجۇرمىن. جينالىستا ءسوز العان وكىلدىڭ (اتى-ءجونىن ۇمىتتىم) ايتقانىنان ۇققانىم, سوناۋ جوعارىدا باسشىلىقتا وتىرعانداردىڭ كوپشىلىگى «حالىق جاۋى-مىس». سولاردىڭ ىشىندە ق ۇلىمبەتوۆ, نۇرسەيىتوۆ, عاتاۋلين, اسىلبەكوۆ سەكىلدى جاۋلاردىڭ قوڭىرات اۋدانىنداعى سىبايلاس قۇيىرشىقتارى بايسالىقوۆ, باسشىعۇلوۆ ء(بىرى – اۋپارتكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, ەكىنشىسى – اۋاتكوم توراعاسى) جانە جۇنىسوۆتەر دە «حالىق جاۋى» بولىپ شىقتى. مەڭ-زەڭبىز. الگى سوزگە سەنەر-سەنبەسىمىزدى بىلمەي, ءبىز دە, اۋىل ادامدارى دا ءارى-ءسارى. ءسويتىپ جۇرگەندە, سول جىلدىڭ قازان ايىندا اكەمنىڭ ءىنىسى ءابدۋدى باسقالاردان ءبولىپ, جابىق ماشينامەن الىپ كەتىپتى. سودان اعامىزدىڭ قايدا بارىپ, قايدا تۇرعانى بەلگىسىز, كەيىننەن اقتالعانى جونىندەگى قاعاز قولىمىزعا ءتيدى. ال ءوز اكەم ابدىعۇلعا 1937, 1940, 1951 جىلدارى جاپقان جالالارى نەگىزسىز بولىپ, اقتالىپ جۇرسە دە, ء«ىنىسى – حالىق جاۋى, مۇنىڭ تۇرمەدەن بوساتىلۋى دۇرىس ەمەس» دەپ, نكۆد قۋدالاۋىن قويمادى. وسى ۇشەۋىندە دە اكەمدى 58-باپپەن 10 جىلعا كەسىپ, ءىستى قايتا قوزعاي بەردى. ال جەتپىستەگى ۇلكەن اكەم دە التى اي تۇرمەنىڭ ءدامىن تاتىپ, جۇرۋگە جارامايتىن بولعان سوڭ با, ايداۋدان امان قالدى», دەگەن ەستەلىگىنەن ەل دەگەن ازاماتتاردى وت پەن وققا بايلاعىن ۋاقىتتىڭ سۇرعىلت, سۋىق كورىنىسىن كورەمىز.
تاۋبە! تاۋەلسىزدىك الىپ, تاريحىمىزدىڭ اقتاڭداق تۇستارىن تۇگەندەۋگە مۇمكىندىك تۋدى. ازاتتىعىمىز بولماسا, ازاماتتارىمىزدى اۋىزعا الىپ, اتقارعان ادال ەڭبەگىن وسىلايشا تۇگەندەپ جازا الار ما ەدىك؟ جابۋلى تاقىرىپتىڭ ىشىندە اقتوعايلىق اعايىندى جۇنىسوۆتەردىڭ دە اقيقاتى ءولىپ جاتا بەرەر مە ەدى, كىم ءبىلسىن.
ابدىعۇل اقساقالدان تاعىلىمدى, ءبىلىمدى ۇل مەن قىز ءوربىپ, ءوستى. ۇرپاق جايۋ باقىتى ابدۋگە بۇيىرمادى. اعاسى ابدىعۇلدان تۋعان جالعىز قىز جانات اپايىمىز ابدۋقىزى دەگەن اتتى الىپ كەلە جاتىر. ءابدۋدىڭ قازا تاپقان جەرىنەن توپىراق اكەلىنىپ, بابالار قورىمىنا قويىلدى. بۇعان دا شۇكىر.
عازيز ەشتاناەۆ,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى
