جىلقى مىنەزدى حالىقپىز عوي, ءبارىبىر اتاجۇرتتى اڭساي بەردىك. ۇلتتىق نامىستىڭ بويدا ويناپ, ءوز ۇيىرىنە تارتاتىنىن قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن اتاجۇرتقا كوش باسىن بۇرعان جاستارىمىز كورسەتتى. قازاقتىڭ «قارتايعان تۇيە بوتاسىنىڭ سوڭىنان ەرەدى» دەگەنى راس ەكەن. سونىمەن, كىندىك قانىمىز تامعان, بۇكىل بالالىق, جاستىق شاقتارىمىز وتكەن, قىزمەت ىستەگەن وزبەكستانداعى تاۋەلىباي ەلىمەن قوشتاسىپ, قوستاناي وبلىسىنداعى رۋدنىي قالاسىنا ءوزىمنىڭ وتباسىممەن (3 ادام) جانە ۇلكەن ۇلىم – ماقسات ءوزىنىڭ وتباسىمەن (4 ادام) بىرگە 2014 جىلى 5 مامىردا كەلىپ, قونىس تەپتىك.
اتاجۇرتقا كەلگەن سوڭ, سەرگەلدەڭگە تۇسەمىن دەگەن وي استە بولعان جوق. ەلباسىنىڭ سىندارلى ساياساتىمەن الىس-جاقىن شەت ەلدەردەگى قازاقتاردىڭ اتامەكەنگە ورالۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ ءۇشىن قابىلدانعان باعدارلاما وزبەكستانداعى قازاقتاردىڭ كوشىنە دە دەم بەرگەن ەدى. ءبىزدىڭ اتاجۇرتقا كوشىپ كەلۋىمىزگە قۇقىقتىق نەگىز بولعان قازاقستاننىڭ «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭى بولاتىن. كوشىپ-قونۋ ايتۋعا وڭاي بولعانىمەن, ءبىر ەلدەن ەكىنشى ەلگە قونىس اۋدارۋ ءۇشىن ماتەريالدىق قاراجات تالاپ ەتىلەتىنى بەلگىلى. سول ءۇشىن كوشى-قون زاڭناماسىنا سايكەس, قازاقستان ۇكىمەتى تاراپىنان وڭىرلىك قونىستانۋ كۆوتاسىنا ەنگەندەرگە جانە ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرىنە جەتۋ جانە مۇلكىن تاسىمالداۋ شىعىندارىن وتەۋدى قامتيتىن قاراجاتتارىن تولەۋ جانە قانداس وتباسى مۇشەلەرىنە ءبىر جولعى جاردەماقى تولەۋى ءتيىس-ءتى. بىراق بۇل جەڭىلدىكتەرگە تۇراقتى تۇرۋعا كوشىپ كەلگەن قازاقتار قانداس مارتەبەسىن العاننان كەيىن قول جەتكىزەتىنى كورسەتىلگەن ەدى. اتالعان زاڭعا ساي سول كەزدەرى ۋاقىتشا تىركەۋدە ءبىر اي, تۇراقتى تىركەۋگە ەكى اي ۋاقىت كەتەتىنى بەكىتىلگەن. ال ىقتيارحاتتى كۋالاندىرعانشا تاعى 45 كۇن بەلگىلەنگەن, وسى مەرزىمدەردەن سوڭ ىقتيار حاتتى العاننان سوڭ قانداس مارتەبەسى بەرىلەتىن ەدى.
ىقتيارحات جانە قانداس مارتەبەسىن العاننان سوڭ, ءبىز قوستاناي وبلىسى جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنداعى كوشى-قون بولىمىنە بىرنەشە مارتە جۇگىنىپ, قانداستارعا زاڭدا كورسەتىلگەن جەڭىلدىكتەردى تولەۋىن وتىندىك. بىراق جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگانى الەۋمەتتىك جاردەماقىلار ءۇشىن ءالى قارجى بولىنبەگەنىن, رەسپۋبليكا بيۋدجەتىنەن قارجى تۇسكەن جاعدايدا, بىزگە وزدەرى حابارلايتىنىن ايتىپ, شىعارىپ سالدى. سونىمەن, جاڭا ورتادا كۇيبەڭ تىرشىلىگىمىز باستالىپ كەتتى. بالالارىمىز وزبەكستاندا العان ماماندىقتارى بويىنشا جۇمىسقا تۇرۋ ءۇشىن رۋدنىي قالاسىنداعى ەلىمىزدىڭ باس ءوندىرىس ورنى – سوكولوۆ-سارىباي تاۋ-كەن بايىتۋ وندىرىستىك بىرلەستىگىنە جۇگىنگەندە, ولار ىقتيارحاتپەن جۇمىسقا قابىلدامايتىندىعىن, جۇمىسقا تۇرۋ ءۇشىن قازاقستان ازاماتى بولۋ شارت ەكەندىگىن ايتتى. قالادا جۇمىسسىز وتىرا بەرۋدىڭ قانشالىقتى قيىن ەكەنىن ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. سوندىقتان جۇمىسقا تۇرۋ ءۇشىن ءوندىرىس ورنىنداعى تالاپتى ەسكەرىپ, ءبىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتىعىن قابىلداۋعا قاجەتتى قۇجاتتاردى تاپسىردىق. ازاماتتىق العان سوڭ, قوستاناي وبلىسى جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسى كوشى-قون ءبولىمىنىڭ ماماندارى «ەندى بىزدەن كۆوتا سۇراماڭىزدار, سەبەبى سىزدەر قازاقستان ازاماتى بولدىڭىزدار, زاڭ بويىنشا سىزدەرگە ەندى ەشقانداي جەڭىلدىكتەر كورسەتىلمەيدى», دەپ مالىمدەدى.
اتاجۇرتقا كەلە سالا وسىنداي كەرەعارلىق پەن قيىندىققا تاپ بولدىق. قانداستار ءۇشىن زاڭدى تۇردە بەكىتىلگەن جەڭىلدىكتەن قۇرالاقان قالىپ, ءبىر تيىن دا الا المادىق. بۇل – ءبىر.
تاريحي وتانىمدا مەنى جەكە ءوز باسىما قاتىستى تاعى ءبىر سىناق كۇتىپ تۇر ەكەن. مەن بۇرىن كسرو ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جانە وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە 25 جىلدان اسا قىزمەت ەتىپ, سول ەلدىڭ ارنايى زاڭنامالارىنا سايكەس ەڭبەك سىڭىرگەن جىلدارىم بويىنشا 2000 جىلى زەينەتكەرلىككە شىعىپ, وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى تاعايىنداعان زەينەتاقىنى الىپ كەلدىم. كوش باستالعان العاشقى جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى قانداستار اراسىنداعى بۇرىنعى وزبەكستاننىڭ ىشكى ىستەر سالاسىنان زەينەتكەرلىككە شىعىپ, اتاجۇرتقا قونىس اۋدارعاندارعا زەينەتاقىلارىن ەشقانداي كەدەرگىسىز تولەدى. وعان 24.12.1993 جىلى اشحاباد قالاسىندا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا مۇشە 11 ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرى قول قويعان «تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىن زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە مەملەكەتتىك ساقتاندىرۋ ءتارتىبى تۋرالى كەلىسىم» قۇقىقتىق نەگىز بولىپ سانالدى.
ال 2011 جىلدان باستاپ, بۇرىنعى ىشكى ىستەر ءمينيسترى سەرىك بايماعانبەتوۆ جوعارىدا كورسەتىلگەن حالىقارالىق كەلىسىم شارتتارىن بۇرمالاپ, «قر ءىىم 22.10.2010 جىلعى شىعارىمى №12/3-1434 قىزمەتتىك پايدالانۋ ءۇشىن» دەگەن قۇپيالىق بەلگىمەن زاڭسىز نۇسقاۋعا قول قويىپ, سول ارقىلى قازاقستان ىشكى ىستەر مينيسترلىگى تاريحي وتانىنا ورالعان بۇرىنعى ىشكى ىستەر قىزمەتكەرلەرىنە وزبەكستاندا تاعايىندالعان زەينەتاقىلارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭنامالارىنا ساي ەمەس دەگەن ءۋاج كەلتىرىپ, تولەنبەسىن دەپ بارلىق وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتتەرىنىڭ زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ بولىمدەرىنە نۇسقاۋ بەرگەن.
قازاقستاننىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگى وسىنداي جولمەن ماعان وزبەكستاندا زاڭدى تۇردە تاعايىندالعان زەينەتاقىمدى تولەۋدەن باس تارتىپ, مەنىڭ الەۋمەتتىك قۇقىعىمدى جانە حالىقارالىق كەلىسىم تالاپتارىن ورەسكەل بۇزعان ەدى. بىراق مەنىڭ بۇزىلعان قۇقىعىم قوستاناي وبلىسى رۋدنىي قالالىق سوتىنىڭ 2014 جىل 23 جەلتوقسانداعى شەشىمىمەن قالپىنا كەلتىرىلىپ, سوت ءىىم-ءىن جول بەرىلگەن قاتەلىكتى جويۋعا مىندەتتەدى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ءبىرىنشى ساتىداعى سوتتىڭ شەشىمىمەن كەلىسپەي, اپەللياتسيالىق جانە كاسساتسيالىق شاعىم بەردى, الايدا قوستاناي وبلىستىق سوتىنىڭ ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك ىستەر جونىندەگى اپەللياتسيالىق سوت القاسىنىڭ 2015 جىلعى 4 اقپانداعى قاۋلىسىمەن جانە قوستاناي وبلىستىق سوتىنىڭ كاسساتسيالىق سوت القاسىنىڭ 2015 جىلعى 24 ماۋسىمداعى قاۋلىسىمەن ءبىرىنشى ساتىداعى سوتتىڭ شەشىمى زاڭدى دەپ تانىلىپ, وزگەرىسسىز قالدىرىلدى.
بىراق سوت اكتىلەرىنىڭ زاڭدى كۇشىنە ەنگەنىنە 1 جىل 6 اي ءوتىپ كەتكەنىنە قاراماستان, قازاقستان جوعارعى سوتى قر اىجك-نىڭ 436-باپ تالاپتارىن بۇزىپ, شاعىمدانۋ مەرزىمىن زاڭسىز قالپىنا كەلتىرىپ, 2016 جىلدىڭ 25 مامىرداعى قاۋلىسىمەن رۋدنىي قالالىق سوتىنىڭ 2014 جىلعى 23 جەلتوقسانداعى شەشىمىن جانە قوستاناي وبلىسى اپەللياتسيالىق جانە دە قوستاناي وبلىسى كاسساتسيالىق سوت القالارىنىڭ قاۋلىلارىن وزگەرتىپ, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ءوتىنىشىن قاناعاتتاندىردى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ ازاماتتىق ىستەر جونىندەگى سوت القاسىنىڭ زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوت شەشىمىنىڭ كۇشىن جويۋعا تمد ەكونوميكالىق سوتىنىڭ 2015 جىلعى 26 قاراشاداعى شەشىمى نەگىز بولدى. ول بويىنشا زەينەتكەرلەرگە, ياعني ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ بۇرىنعى قىزمەتكەرلەرىنە, ەگەر جاڭا تۇراقتى تۇراتىن مەملەكەتتە ولارعا, وسى مەملەكەتتىڭ زاڭناماسىندا كوزدەلگەن وسىنداي زەينەتاقىنى تاعايىنداۋ شارتتارىن ساقتاماۋىنا بايلانىستى, ەڭبەك سىڭىرگەن جىلدارى ءۇشىن زەينەتاقى تولەۋدەن باس تارتىلسا (قىزمەتتە بولۋدىڭ شەكتى جاسىنا قول جەتكىزىلمەسە نەمەسە ەڭبەك سىڭىرگەن جىلدارى جەتكىلىكسىز بولسا), ەڭبەك سىڭىرگەن جىلدارى ءۇشىن زەينەتاقى تولەۋدى, ولاردىڭ بۇرىنعى تۇرعىلىقتى جەرىندەگى مەملەكەت جۇزەگە اسىراتىنى ايتىلعان بولاتىن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ ازاماتتىق ىستەر جونىندەگى سوت القاسىنىڭ بۇل قاۋلىسى دا زاڭسىز بولىپ ەسەپتەلەدى, ويتكەنى قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ 2003 جىلعى 20 ناۋرىزداعى №2 نورماتيۆتىك قاۋلىسىندا, «سوتتاردىڭ ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسىنىڭ كەيبىر نورمالارىن قولدانۋى تۋرالى» قاۋلىسىنىڭ 30-تارماعىندا (2016 جىلعى 20 مامىرداعى №3 وزگەرىستەرىمەن بىرگە) بىلاي دەلىنگەن: «قاداعالاۋ ساتىسىنداعى سوتتىڭ, ءبىرىنشى نەمەسە اپەللياتسيالىق ساتىداعى سوتتاردا زەرتتەلمەگەن, تاراپ ۇسىنعان دالەلدەمەلەردىڭ نەگىزىندە, زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوت اكتىسىن وزگەرتۋگە نەمەسە جويۋعا قۇقىعى جوق دەپ كورسەتىلگەن. ەگەر ءتيىستى نەگىزدەر بولعان جاعدايلاردا, مۇنداي سوت اكتىسى جاڭادان اشىلعان ءمان-جايلار بويىنشا قايتا قارالۋى كوزدەلگەن».
زاڭدى تاعايىندالعان زەينەتاقىما قول جەتكىزۋ ماقساتىندا مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە دە جۇگىندىم. بىراق ول ەلدىڭ زاڭنامالارىنا سايكەس, وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا تۇراقتى تۇرۋعا رۇقساتى بار نەمەسە شەتەل ازاماتىنىڭ ىقتيارحاتى بولعان جاعدايدا زەينەتاقى تولەنەتىنى جونىندە جاۋاپ الدىم. سوندا زاڭدى تاعايىندالعان زەينەتاقىما قول جەتكىزۋ ءۇشىن وزبەكستانعا قايتا كوشىپ كەتۋىم كەرەك پە؟!
قاي مەملەكەتتە بولسا دا ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ, قىلمىستى بولدىرماۋ جانە ولاردىڭ الدىن الۋ جۇكتەلەتىنى بەلگىلى. وسى سالادان زەينەتكەرلىككە شىعىپ, بۇگىنگى كۇنى اتامەكەنگە قونىس اۋدارىپ, سول ەڭبەگىمنىڭ زەينەتىن كورە الماي وتىرعانىم جانىما باتادى. اتاجۇرتتى قۇتتى قونىس ەتەمىز, قازاقتىڭ قاراسىن كوبەيتەمىز دەگەندە زاڭدى تاعايىندالعان زەينەتاقىمنان ايىرىلىپ, وكىنىپ جۇرگەنىمدى جاسىرمايمىن. الەۋمەتتىك قۇقىعىمدى قورعايمىن دەپ بارماعان جەرىم, باسپاعان تاۋىم قالمادى.
اتاجۇرتقا ورالىپ, زەينەتكەرلىكتىڭ بەينەتىن كەشىپ جۇرگەن مەن جالعىز ەمەسپىن. قازاقستاننىڭ ءار شالعايىندا مەنىڭ كۇيىمدى كەشكەن جاندار بار. ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدى ەستىپ-ءبىلىپ, اتامەكەنگە ورالۋعا تاۋەكەل جاساي الماي وتىرعان وزبەكستانداعى ۇلتى قازاق ارىپتەستەرىمىز قازاقستاننىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مۇنداي ادىلەتسىزدىك پەن زاڭسىزدىققا بارىپ وتىرعانىنا نارازى. ويتكەنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ زاڭناماسىنا سايكەس كارىلىككە بايلانىستى بەرىلەتىن زەينەتاقى تولەمدەرىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن 63 جاسقا تولۋدى كۇتۋىمىز قانشالىقتى ادىلەتتى, قانشالىقتى زاڭدى؟!
تالعات احمەتوۆ
رۋدنىي قالاسىنىڭ تۇرعىنى
