قوعام • 18 مامىر، 2021

تەگىمىزدى جازۋدى قاشان تۇزەيمىز؟

500 رەت كورسەتىلدى

ەلىمىزدىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى از ەمەس. سونىمەن قاتار كەڭەس زامانىندا جول بەرىلگەن كەمشىلىكتىڭ ءبارىن تۇزەتىپ بولدىق دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە. ماسەلەن، ۇلتىمىزدىڭ ەرەكشەلىگىن ايقىن بىلدىرەتىن بەلگى – اتى-ءجونىمىزدى جازۋدا بىرىزدىلىك جوق. وكىنىشكە قاراي، «وۆ»، «ەۆ»، «ين» دەگەن جالعاۋدان ءالى قۇتىلا الماي ءجۇرمىز.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزي­دەنتىنىڭ 1996 جىلعى 2 اقپانداعى №2923 جارلىعى وسى ماسەلەنى شەشۋگە ارنالعان بولاتىن. ۇلتى قازاق ازاماتتار تەگى مەن اكەسىنىڭ اتىن اتال­عان جارلىقتا كورسەتىلگەن تارتىپپەن جازا باستادى. ءار ازاماتتىڭ اكەسىنىڭ اتى­نا بايلانىستى ەشقانداي ماسەلە تۋىنداعان جوق. «وۆيچ»، «وۆنا» دەگەن اففيكستەردىڭ ورنىنا « ۇلى» نەمەسە «قىزى» سوزدەرى قوسىلىپ بىرگە جازىلاتىن بولدى. مەن ءوزىم دە «يسلاموۆيچ» دەگەن اكەمنىڭ اتىن «يسلام ۇلى» دەپ وزگەرتتىم.

سول كەزدە بۇقارالىق اقپارات قۇ­رال­­دارى ازاماتتاردىڭ اتى-جون­دەرىن قازاقىلاندىرۋ ۇدەرىسىن كەڭىنەن جا­ريالادى. تۇڭعىش پرەزيدەنتى­مىز – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جار­لىقتىڭ قولدانۋ ءتارتىبى تۋرالى ءوز ويىن كوپشىلىكپەن ءبولىستى جانە مەملەكەت باسشىسى رەتىندە بۇكىل الەم قوعامداستىعىنا تانىمال بول­عان­دىقتان، ءوز تەگىن وزگەرتۋگە بولمايتىنىن ءتۇسىندىرىپ ايتتى.

بىراق بۇل جالپىۇلتتىق ماسەلەدەگى بەلسەندىلىك ۇزاققا سوزىلماي باسەڭدەي باستادى. بۇگىنگى تاڭدا ءتىپتى ءىس-قيمى­لى­مىز تىعىرىققا تىرەلگەندەي، مۇل­دەم توقتاپ قالدى دەپ ايتۋعا بولادى. اتالعان جارلىقتىن ورىندالۋىن ەشكىم باقىلاپ وتىرعان جوق. ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ كوپشىلىگى سول باياعى «وۆ»، «ەۆ»، «ين»-مەن ءجۇر.

ۇلتتىق ماسەلەنى ءجيى كوتەرەتىن «Egemen Qazaqstan» گازەتىنەن مەن وسى تاقىرىپتا سوڭعى ەكى جىلدا ەكى ماقالا وقىدىم. ءبىرى «ايتايىن دەگەنىم...» ايدارىمەن زاڭگەر-پۋبلي­تسيست ناقىپبەك سادۋاقاسوۆتىڭ «اتا-تەگىمىزدى قازاقي جازۋ – پاتريوتيزم نىشانى» ماقا­­لاسى (2020 جىلعى 30 ماۋسىم)، ەكىنشىسى – نازار­باەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەس­سورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كان­­دي­­­داتى جازيرا اعابەكقىزىنىڭ «اتاۋ­­­لار مەن ەسىمدەر – ەلدىكتىڭ بەل­گىسى» ماقالاسى (2019 جىلعى 18 قازان).

ەكى اۆتور دا، اسىرەسە، جازيرا اعابەك­قىزى، قازاقي اتى-ءجونىمىز تۋرالى تەرەڭ تالداۋ جاساپ، شەت مەملەكەت­تەردىڭ تاجىريبەسىن كەلتىرىپ، ناقتى ۇسى­نىستار جاساعان. پاتريوتتىق سەزىم­دى وياتۋعا دا تىرىسقان. عالىمدار مەن مامانداردى پىكىر الىسۋعا شاقىر­عان. بىراق بۇل اۆتورلاردىڭ ۇسىنىس­تارى ءشول دالادا اداسقان جالعىزدىڭ جانايقايى ءتارىزدى ەشكىمنىڭ قۇلاعىنا جەتپەگەن سياقتى. ءۇن جوق!

جوعارىدا اتالعان جارلىقتا ازاماتتاردىڭ تەگى مەن اكەسىنىڭ اتىن قازاقشا جازۋ تاجىريبەسىن قازاق حال­قىنىڭ قالىپتاسقان تاريحي داس­تۇر­­ل­ەرىنە سايكەس كەلتىرۋ قاجەتتىگى اي­تىل­عان. بۇل رەتتە ۇلتىمىزدىڭ ەرەك­­شەلىگى – كوسەمدىگىمەن، ەرلىگىمەن، شە­شەن­دىگىمەن داڭقى شىققان تاريحي تۇل­عا­­لاردىڭ ءبارى دە ءوز ەسىمدەرىمەن بەل­­گىلى ەكەندىگىن ەسكەرگەنىمىز ابزال. سول ءداس­تۇردىڭ جالعاسى رەتىندە ەلى­مىز­دىڭ باس قالاسى نازارباەۆ ەمەس، نۇر-سۇلتان اتانۋىن ايتۋعا بولاتىن شىعار.

ال امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ استاناسى ۆاشينگتون ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ تەگىمەن اتالعان، ال ونىڭ اتى – دجوردج. اعىلشىندار، نەمىستەر، فرانتسۋزداردىڭ اتتارى مەن تەكتەرى ءارتۇرلى ماعىنانى بىلدىرەدى، سوندىقتان تەكتەرى جالعاۋسىز جازىلادى. تەكتەرى جەر-سۋ اتاۋىنان، اتا­لارىنىڭ ماماندىقتارىنان، قولونەر كاسىبىنەن پايدا بولعان – ۇستا، باق­تاشى، ت.ب. مىسالى، اعىلشىنشا سميت، نەمىسشە شميدت. دەگەنمەن، الەم­دەگى ۇلتتاردىڭ كوبى تەكتەرىندەگى جالعاۋ­لارمەن ەرەكشەلەنەدى. ارميانداردا «يان»، گرۋزيندەردە «دزە»، «شۆيلي»، ليتۆالىقتاردا «سكاس»...

جارلىق شىققاننان بەرى كەڭى­رەك قولدانىپ كەلە جاتقان نۇسقا – ازامات­تىڭ تەگىنىڭ تۇبىرلىك نەگىزىن قالدىرىپ، «وۆ»، «ەۆ»، «ين» اففيكس­تەردى الىپ تاستاۋ. بىراق بۇل نۇسقا ونشا تارامادى. ويتكەنى ونىڭ ولقىلىعى ءبىلىندى. مىسالى، ارمان ماقسات، ەرلان نۇرلان، مارات مۇرات، ەركىن ەسەن ... اتى قايسىسى، تەگى قايسىسى ەكەنىن بىلمەيسىڭ.

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مۇحامبەت كوپەەۆ ء«ومىر يىرىمدەرى» كىتابىندا ۇلتتىق داستۇرگە سۇيەنە وتىرىپ، نەگە تەگىمىزدەگى «وۆ»، «ەۆ» دەگەن­دەردەن ارىلمايمىز دەپ ساۋال قويعان باستاماشىلاردىڭ ءبىرى بول­عانىن جازادى: «جارلىق شىق­قان سوڭ ء«وزىم وسى باستامانى كوتەر­گەن­دىكتەن، ارتقا شەگىنۋگە جول جوق قوي، ەلىمىزدەگى ەڭ العاشقى ازاماتتاردىڭ ءبىرى بولىپ، «ەۆ» - تەن ءوز ەركىممەن باس تارتىپ، جاڭا پاسپورت العاندا فاميليامدى «كوپەي» دەپ جازعىزدىم. مۇنىڭ قىزىعىن كەيىن كوردىم. قاي جەرگە، قاي تويعا بارسام دا ەلدىڭ ءبارى: «كوپەكە، كوپەكە» دەپ، ءسوز بەرەتىن، امانداساتىن بولدى. «جىگىتتەر، كوپەي – مەنىڭ اكەمنىڭ اكەسى. مەنىڭ اتىم – مۇحامبەت» دەپ قانشا ەسكەرتسەم دە بولمايدى. ءتىپتى ەكىنشى رەت ساي­لاۋعا قاتىسقانىمدا «مىناۋ بۇرىن­عى كوپەەۆ پە، الدە، باسقا ما؟» دەپ جۇرت­تىڭ شاتاسىپ جاتقانىن دا كوردىم. بالكىم، «ەۆ» دەگەندى الدىرتىپ تاس­تاعاندا فاميليانى «كوپەي تەگى» دەپ جازدىرعان دۇرىس پا ەدى؟ مۇنداي شاتاسىپ جۇرگەندەر ءالى از ەمەس. ءسويتىپ، 5-6 جىل «كوپەي» بولىپ ءجۇردىم دە فاميليامدى قايتادان «كوپەەۆ» ەتىپ وزگەرتۋگە ءماجبۇر بولدىم».

ناقىپبەك سادۋاقاسوۆ تا مۇحامبەت ايتقانداي ۇلگىنى ۇسىنىپتى. مىسالعا كەلتىرگەنى – اسقار سارسەن ۇلى جۇما­بايتەگى. بىراق ول تەگى دەگەن ءسوز فا­ميليا ەكەنىن ۇمىتىپ وتىر. سادۋا­قاسوۆ­پەن كەلىسسەك، مىسالعا كەلتىرگەن اتى-ءجوندى بىلاي جازۋىمىز كەرەك: اسقاراتى، سارسەناكەسىنىڭاتى، جۇما­بايتەگى. ورىس تىلىندە: اسكاريميا، سار­سەنوتچەستۆو، جۇمابايفاميليا. تاۆتو­لوگياعا جول بەرمەۋىمىز كەرەك. دەمەك بۇل نۇسقا ومىرشەڭ ەمەستىگىن كورسەتتى.

تاعى ءبىر تەك رەتىندە قولدانىپ جۇرگەن ءتاسىل – تۇبىرلىك نەگىزگە « ۇلى»، «قىزى» دەگەن جالعاۋلاردى قوسىپ جازۋ. بۇل تاسىلگە بايلانىستى ناقىپ­بەك سادۋاقاسوۆتىڭ ماقالاسىنا كىرىس­پە ءسوز رەتىندە كەلتىرىلگەن بەدەلدى مامان تەلقوجا جانۇزاقوۆتىڭ «قازاق ەسىمدەرىنىڭ تاريحى. لينگۆيستيكا­لىق جانە تاريحي-ەتنوگرافيالىق تالداۋ» كىتابىنان ءۇزىندىنى قايتادان ەستەرىڭىزگە سالعاندى دۇرىس كورىپ وتىرمىن: «قازىرگى قازاق فاميليا­لارى ەكى ءتۇرلى تۇلعادا كەزدەسەدى. ونىڭ باسىم كوپشىلىگى ورىس تىلىندەگى فاميليالىق جۇرناقتار (-وۆ، -ەۆ، -وۆا، -ەۆا، -ين، -ينا) ارقىلى جازىلىپ قالىپتاسقان. ال ەكىنشى ءتۇرى « ۇلى» ءسوزى­نىڭ قوسىلۋى ارقىلى جاسالعان. بۇل – وتە ءونىمسىز ءتاسىل. ويتكەنى « ۇلى» ءسوزى ارقىلى جاسالعان فاميليالار، بىرىن­شىدەن، وتە ساناۋلى، تىم سيرەك كەز­دەسەتىن بولسا، ەكىنشىدەن، ولار فور­ماسى جاعىنان فاميليادان گورى اكە اتى­نا بەيىم تۇرادى. سوندىقتان بۇلار «جار­تىلاي» فاميليا قىزمەتىن اتقارادى».

دالىرەك ايتقاندا، جارلىقتا ايقىن كورسەتىلگەن – اكەنىڭ اتىن جازعان كەزدە ازاماتتىڭ جىنىسىنا قاراپ « ۇلى» نەمەسە «قىزى» سوزدەرى قوسىلادى. نازار اۋدارىڭىزدار: تەگىنە ەمەس.

ءار ازاماتتىڭ اتى-ءجونى ءۇش اتاۋ­دان قۇرالادى: اتى، اكەسىنىڭ اتى، تەگى. « ۇلى»، «قىزى» سوزدەرىن تۇبىر­لىك نەگىزگە قوسىپ تەك رەتىندە قولدانا­تىندار وتباسىلىق تاريحتىڭ قالىپ­تاسۋىن قيىنداتادى، ۇلكەن اتالارى ۇمىتىلا باستايدى.

قازاق ەلىنىڭ حح عاسىرداعى ەڭ داڭقتى باتىرلارىنىڭ جانە ەكىن­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى دارىندى قولباسشىلاردىڭ ءبىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ءومىرى – بارىمىزگە ونەگە. «ارپالىس (ۆولوكولامسك تاس جولى)» كىتابىنىڭ اۆتورى الەكساندر بەك باتىرمەن تانىسقان كەزدە تۇسىن­بەي قالىپ: «عافۋ ەتىڭىز، فاميلياڭىز قالاي جازىلادى؟»، دەپ سۇراعان. وعان باۋىرجان مومىش ۇلى: «مەنىڭ فاميليام جوق» دەپ جاۋاپ بەرگەن. كەڭەس ارمياسىندا گەنەرال اتاعىن الماعان جالعىز ديۆيزيا كومانديرى باۋىرجان مومىش ۇلى شىعار. تەگىن مومىشەۆ دەپ جازدىرعان بولسا، ول اتاققا جەتەر مە ەدى، كىم ءبىلسىن...

سونىمەن، ۇلتى قازاق ازاماتتار­دىڭ اتى جانە اكەسىنىڭ اتى جونىندە ەشقانداي قيىندىق جوق دەپ قورىتىن­دىلاۋعا بولادى. شەشىلمەي تۇرعان ماسەلە – اتا-تەگىمىزدە. مەنىڭ كوپشى­لىككە ۇسىناتىن بىرنەشە نۇسقام بار. ولار ءوزىمىزدىڭ تاريحي داستۇرىمىزگە نەگىزدەلگەن. مۇحامبەت كوپەەۆ ەستە­لىكتەرىندە تۋعان-تۋىسقاندارى تۋرالى ايتقاندا «مەنىڭ اكەم اتادان جالعىز بولعانمەن، انادان ەكەۋ ەدى. ويتكەنى ءۇرتاي اجەم العاشىندا بورانباي­دىڭ ەڭسەبايى دەگەن كىسىگە تۇرمىسقا شىعىپ، ودان اقنازار ەسىمدى بالا سۇيگەن»، دەپ جازادى.

اقىن ابدىراشەۆ جاراسقان ءوزىن ءابدىراشتىڭ جاراسقانى دەپ ايتاتىن. بۇل جاعدايدا «دىڭ»، ء«تىڭ» دەگەن جالعاۋلاردى كورىپ وتىرمىز.

وسى ورايدا جازۋشى دۋلات يسا­بەكوۆتىڭ ءبىر سۇحباتىندا ايتقان سوزدەرى ەسكە تۇسەدى: «مەن ءالى يسا­بەكوۆ بولىپ ءجۇرمىن. اتى-ءجونىمىزدى قازاقىلاندىرساق ، ەسىمىڭ مەن اتا-تەگىڭ بىردەي بولىپ كەتەدى. كوپ ادام ناق وسى ماسەلەدە شاتاسىپ جاتىر. ودان بولەك، قازاقتىڭ كەيبىر ەسىمدەرى جىگىتكە دە، قىزعا دا ورتاق بولىپ كەلەدى... «وۆ»-تان ارىلىپ، ۇلتتىق اتى-جونىمىزگە ۇلتىمىزدى ايقىندايتىن ءبىر نارسەنى جالعاۋ قاجەتتىگىن مويىندايتىن كەز كەلدى».

دەگەنمەن، «دىڭ»، ء«تىڭ» جالعاۋ­لارى « ۇلى»، «قىزى» دەگەن سوزدەردىڭ بالاماسى، اكەنىڭ اتىن بىلدىرەدى. بورانبايدىڭ ەڭسەبايى ورنىنا بورانباي ۇلى ەڭسەباي، ءابدىراشتىڭ جاراسقانى ورنىنا ءابدىراش ۇلى جاراسقان دەسەك، ايىرماشىلىعى جوق.

ب. مومىش ۇلى ايتقانداي، تەكسىز قالىپ جۇرمەيىك. جارلىقتا تەگى مەن اكەسىنىڭ اتى بولەك بولعانى كوزدەلگەن. «وۆ» دەگەن جالعاۋمەن جازىل­عان تەگىمىز، مىسالعا، جۇمابەكوۆ، «كىمنىڭ؟»، «كىمدىكى؟»، «كىمنەنسىڭ؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەدى. قازاقشاعا اۋدارعاندا جۇمابەكوۆ جۇمابەكوۆتىڭ، جۇمابەكوۆتىكى. نەمەسە ناۋرىزبايدىڭ، ەسجاننىڭ، بولاتتىڭ ...

تەگىمىزدى ء«تىڭ»، «تىكى»، «دىڭ»، «نىڭ» دەگەن جالعاۋلارمەن جازۋعا بولادى. بىراق جۇمابەك مەنىڭ اتام، مەن جۇمابەكتىڭ نەمەرەسىمىن، اتامنىڭ ۇرپاعىمىن، ال يسلامنىڭ ۇلىمىن، يسلامدىكىمىن. جۇمابەكتىكىمىن دەۋگە دە بولادى. بىراق يسلامدىكى ەكەنىمدى يسلام ۇلى دەپ جازىلعانىم انىق كورسەتىپ تۇر.

«بابالار ءسوزى» شەجىرەلىك جىر-اڭىزداردا، مىسالى، مىناداي ولەڭ جولدارى بار:

ء«بورىبايدان قىدىرالى بەسەۋ تۋدى،

قىدىرالى ءبورىبايدىڭ جولىن قۋدى...»

ءبىز جەتى اتامىزدى ەسكە العاندا تومەندەگىشە تىزبەكتەيمىز. مىسالعا ءوزىم­دى كەلتىرەيىن: مالقارادان باي­مۇرات، بايمۇراتتان ارعىنباي، ارعىنبايدان جۇمابەك، جۇمابەكتەن يسلام، يسلامنان وڭالسىن.

ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ تەگىن ۇلكەن اتالارىنىڭ بىرەۋىنەن الۋى – قالىپتاسقان تاجىريبە. سوندىقتان مەنىڭ اتى-ءجونىم وڭالسىن يسلام ۇلى جۇمابەكتەن دەپ جازىلعانى دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. باسقا تۇبىرلىك نەگىزدەردى الساق، «ناۋرىزبايدان»، «سۇلەي­مەننەن»، «ەسجاننان»، «بولاتتان»...

ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ تەگىن «تەن»، «دان»، «نان»، «نەن» دەگەن جالعاۋلارمەن جازۋدى ۇسىنامىن. بۇل جالعاۋلار «كىمنىڭ ۇرپاعى؟»، «كىمنەن تاراعان؟»، «تەگى قانداي؟» دەگەن سۇراقتارعا تولىعىمەن جاۋاپ بەرىپ، ۇلتىمىز قازاق ەكەنىمىزدى ايقىن كورسەتىپ تۇرادى. ءبىز قۇتىلا الماي جۇرگەن «وۆ»، «ەۆ»، «ين» اففيكس­تەرىنەن ەش جەرى كەم ەمەس. «شۆيلي»، مىسالعا، ەكە ەسە ۇزىن.

ۇلتتىق ماڭىزى بار اتى-ءجونىمىز تۋرالى ماسەلەنى وتىز جىل بويى شەشە الماي جۇرگەنىمىز – ەلدىگىمىزگە سىن. دۋلات يسابەكوۆ جوعارىدا ايتىلعان سۇحباتىن 2008 جىلى مامىر ايىندا، ياعني وسىدان 13 جىل بۇرىن بەرگەن. بىراق يسابەكوۆ ءالى يسابەكوۆ، جۇمابەكوۆ ءالى جۇمابەكوۆ.

«ەشتەن كەش جاقسى». ۇسىنىسىمدى قولداۋعا شاقىرامىن. قۇلاعىمىز ۇيرەنەدى. ۇلتى قازاق ازاماتتار­دىڭ تەگى مەن اكەسىنىڭ اتىن جازۋ ماسەلە­سىن تۇبەگەيلى شەشۋ ءۇشىن مىناداي ۇسى­نىسىم بار: مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلسا، جۇمىس توبى­نىڭ قۇرامىنا عالىمدار، اقىن-جازۋ­شىلار، مەملەكەتتىك، كوعامدىق ورگان­داردىڭ وكىلدەرى، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى شاقىرىلسا. جۇمىس توبى ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ تەگىن ء(وز اتى جانە اكەسىنىڭ اتى سۇراق تۋدىر­مايدى) جازۋعا بايلانىستى جاڭا رەسمي قۇجاتتىڭ جوباسىن ازىر­لەسە. سونىمەن قاتار جۇمىس توبى قول­­دانىس­تاعى زاڭناماعا وزگەرىستەر، تولىق­تىرۋلار مەن قوسىمشالار ازىر­لەۋگە باستاماشى بولسا.

ۇنىمە قۇلاق اساسىزدار ما، اعايىن، قوعام، مەملەكەت؟

 

وڭالسىن جۇمابەكوۆ،

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار