قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 1996 جىلعى 2 اقپانداعى №2923 جارلىعى وسى ماسەلەنى شەشۋگە ارنالعان بولاتىن. ۇلتى قازاق ازاماتتار تەگى مەن اكەسىنىڭ اتىن اتالعان جارلىقتا كورسەتىلگەن تارتىپپەن جازا باستادى. ءار ازاماتتىڭ اكەسىنىڭ اتىنا بايلانىستى ەشقانداي ماسەلە تۋىنداعان جوق. «وۆيچ», «وۆنا» دەگەن اففيكستەردىڭ ورنىنا « ۇلى» نەمەسە «قىزى» سوزدەرى قوسىلىپ بىرگە جازىلاتىن بولدى. مەن ءوزىم دە «يسلاموۆيچ» دەگەن اكەمنىڭ اتىن «يسلام ۇلى» دەپ وزگەرتتىم.
سول كەزدە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ازاماتتاردىڭ اتى-جوندەرىن قازاقىلاندىرۋ ۇدەرىسىن كەڭىنەن جاريالادى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جارلىقتىڭ قولدانۋ ءتارتىبى تۋرالى ءوز ويىن كوپشىلىكپەن ءبولىستى جانە مەملەكەت باسشىسى رەتىندە بۇكىل الەم قوعامداستىعىنا تانىمال بولعاندىقتان, ءوز تەگىن وزگەرتۋگە بولمايتىنىن ءتۇسىندىرىپ ايتتى.
بىراق بۇل جالپىۇلتتىق ماسەلەدەگى بەلسەندىلىك ۇزاققا سوزىلماي باسەڭدەي باستادى. بۇگىنگى تاڭدا ءتىپتى ءىس-قيمىلىمىز تىعىرىققا تىرەلگەندەي, مۇلدەم توقتاپ قالدى دەپ ايتۋعا بولادى. اتالعان جارلىقتىن ورىندالۋىن ەشكىم باقىلاپ وتىرعان جوق. ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ كوپشىلىگى سول باياعى «وۆ», «ەۆ», «ين»-مەن ءجۇر.
ۇلتتىق ماسەلەنى ءجيى كوتەرەتىن «Egemen Qazaqstan» گازەتىنەن مەن وسى تاقىرىپتا سوڭعى ەكى جىلدا ەكى ماقالا وقىدىم. ءبىرى «ايتايىن دەگەنىم...» ايدارىمەن زاڭگەر-پۋبليتسيست ناقىپبەك سادۋاقاسوۆتىڭ «اتا-تەگىمىزدى قازاقي جازۋ – پاتريوتيزم نىشانى» ماقالاسى (2020 جىلعى 30 ماۋسىم), ەكىنشىسى – نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جازيرا اعابەكقىزىنىڭ «اتاۋلار مەن ەسىمدەر – ەلدىكتىڭ بەلگىسى» ماقالاسى (2019 جىلعى 18 قازان).
ەكى اۆتور دا, اسىرەسە, جازيرا اعابەكقىزى, قازاقي اتى-ءجونىمىز تۋرالى تەرەڭ تالداۋ جاساپ, شەت مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىن كەلتىرىپ, ناقتى ۇسىنىستار جاساعان. پاتريوتتىق سەزىمدى وياتۋعا دا تىرىسقان. عالىمدار مەن مامانداردى پىكىر الىسۋعا شاقىرعان. بىراق بۇل اۆتورلاردىڭ ۇسىنىستارى ءشول دالادا اداسقان جالعىزدىڭ جانايقايى ءتارىزدى ەشكىمنىڭ قۇلاعىنا جەتپەگەن سياقتى. ءۇن جوق!
جوعارىدا اتالعان جارلىقتا ازاماتتاردىڭ تەگى مەن اكەسىنىڭ اتىن قازاقشا جازۋ تاجىريبەسىن قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسقان تاريحي داستۇرلەرىنە سايكەس كەلتىرۋ قاجەتتىگى ايتىلعان. بۇل رەتتە ۇلتىمىزدىڭ ەرەكشەلىگى – كوسەمدىگىمەن, ەرلىگىمەن, شەشەندىگىمەن داڭقى شىققان تاريحي تۇلعالاردىڭ ءبارى دە ءوز ەسىمدەرىمەن بەلگىلى ەكەندىگىن ەسكەرگەنىمىز ابزال. سول ءداستۇردىڭ جالعاسى رەتىندە ەلىمىزدىڭ باس قالاسى نازارباەۆ ەمەس, نۇر-سۇلتان اتانۋىن ايتۋعا بولاتىن شىعار.
ال امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ استاناسى ۆاشينگتون ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ تەگىمەن اتالعان, ال ونىڭ اتى – دجوردج. اعىلشىندار, نەمىستەر, فرانتسۋزداردىڭ اتتارى مەن تەكتەرى ءارتۇرلى ماعىنانى بىلدىرەدى, سوندىقتان تەكتەرى جالعاۋسىز جازىلادى. تەكتەرى جەر-سۋ اتاۋىنان, اتالارىنىڭ ماماندىقتارىنان, قولونەر كاسىبىنەن پايدا بولعان – ۇستا, باقتاشى, ت.ب. مىسالى, اعىلشىنشا سميت, نەمىسشە شميدت. دەگەنمەن, الەمدەگى ۇلتتاردىڭ كوبى تەكتەرىندەگى جالعاۋلارمەن ەرەكشەلەنەدى. ارميانداردا «يان», گرۋزيندەردە «دزە», «شۆيلي», ليتۆالىقتاردا «سكاس»...
جارلىق شىققاننان بەرى كەڭىرەك قولدانىپ كەلە جاتقان نۇسقا – ازاماتتىڭ تەگىنىڭ تۇبىرلىك نەگىزىن قالدىرىپ, «وۆ», «ەۆ», «ين» اففيكستەردى الىپ تاستاۋ. بىراق بۇل نۇسقا ونشا تارامادى. ويتكەنى ونىڭ ولقىلىعى ءبىلىندى. مىسالى, ارمان ماقسات, ەرلان نۇرلان, مارات مۇرات, ەركىن ەسەن ... اتى قايسىسى, تەگى قايسىسى ەكەنىن بىلمەيسىڭ.
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مۇحامبەت كوپەەۆ ء«ومىر يىرىمدەرى» كىتابىندا ۇلتتىق داستۇرگە سۇيەنە وتىرىپ, نەگە تەگىمىزدەگى «وۆ», «ەۆ» دەگەندەردەن ارىلمايمىز دەپ ساۋال قويعان باستاماشىلاردىڭ ءبىرى بولعانىن جازادى: «جارلىق شىققان سوڭ ء«وزىم وسى باستامانى كوتەرگەندىكتەن, ارتقا شەگىنۋگە جول جوق قوي, ەلىمىزدەگى ەڭ العاشقى ازاماتتاردىڭ ءبىرى بولىپ, «ەۆ» - تەن ءوز ەركىممەن باس تارتىپ, جاڭا پاسپورت العاندا فاميليامدى «كوپەي» دەپ جازعىزدىم. مۇنىڭ قىزىعىن كەيىن كوردىم. قاي جەرگە, قاي تويعا بارسام دا ەلدىڭ ءبارى: «كوپەكە, كوپەكە» دەپ, ءسوز بەرەتىن, امانداساتىن بولدى. «جىگىتتەر, كوپەي – مەنىڭ اكەمنىڭ اكەسى. مەنىڭ اتىم – مۇحامبەت» دەپ قانشا ەسكەرتسەم دە بولمايدى. ءتىپتى ەكىنشى رەت سايلاۋعا قاتىسقانىمدا «مىناۋ بۇرىنعى كوپەەۆ پە, الدە, باسقا ما؟» دەپ جۇرتتىڭ شاتاسىپ جاتقانىن دا كوردىم. بالكىم, «ەۆ» دەگەندى الدىرتىپ تاستاعاندا فاميليانى «كوپەي تەگى» دەپ جازدىرعان دۇرىس پا ەدى؟ مۇنداي شاتاسىپ جۇرگەندەر ءالى از ەمەس. ءسويتىپ, 5-6 جىل «كوپەي» بولىپ ءجۇردىم دە فاميليامدى قايتادان «كوپەەۆ» ەتىپ وزگەرتۋگە ءماجبۇر بولدىم».
ناقىپبەك سادۋاقاسوۆ تا مۇحامبەت ايتقانداي ۇلگىنى ۇسىنىپتى. مىسالعا كەلتىرگەنى – اسقار سارسەن ۇلى جۇمابايتەگى. بىراق ول تەگى دەگەن ءسوز فاميليا ەكەنىن ۇمىتىپ وتىر. سادۋاقاسوۆپەن كەلىسسەك, مىسالعا كەلتىرگەن اتى-ءجوندى بىلاي جازۋىمىز كەرەك: اسقاراتى, سارسەناكەسىنىڭاتى, جۇمابايتەگى. ورىس تىلىندە: اسكاريميا, سارسەنوتچەستۆو, جۇمابايفاميليا. تاۆتولوگياعا جول بەرمەۋىمىز كەرەك. دەمەك بۇل نۇسقا ومىرشەڭ ەمەستىگىن كورسەتتى.
تاعى ءبىر تەك رەتىندە قولدانىپ جۇرگەن ءتاسىل – تۇبىرلىك نەگىزگە « ۇلى», «قىزى» دەگەن جالعاۋلاردى قوسىپ جازۋ. بۇل تاسىلگە بايلانىستى ناقىپبەك سادۋاقاسوۆتىڭ ماقالاسىنا كىرىسپە ءسوز رەتىندە كەلتىرىلگەن بەدەلدى مامان تەلقوجا جانۇزاقوۆتىڭ «قازاق ەسىمدەرىنىڭ تاريحى. لينگۆيستيكالىق جانە تاريحي-ەتنوگرافيالىق تالداۋ» كىتابىنان ءۇزىندىنى قايتادان ەستەرىڭىزگە سالعاندى دۇرىس كورىپ وتىرمىن: «قازىرگى قازاق فاميليالارى ەكى ءتۇرلى تۇلعادا كەزدەسەدى. ونىڭ باسىم كوپشىلىگى ورىس تىلىندەگى فاميليالىق جۇرناقتار (-وۆ, -ەۆ, -وۆا, -ەۆا, -ين, -ينا) ارقىلى جازىلىپ قالىپتاسقان. ال ەكىنشى ءتۇرى « ۇلى» ءسوزىنىڭ قوسىلۋى ارقىلى جاسالعان. بۇل – وتە ءونىمسىز ءتاسىل. ويتكەنى « ۇلى» ءسوزى ارقىلى جاسالعان فاميليالار, بىرىنشىدەن, وتە ساناۋلى, تىم سيرەك كەزدەسەتىن بولسا, ەكىنشىدەن, ولار فورماسى جاعىنان فاميليادان گورى اكە اتىنا بەيىم تۇرادى. سوندىقتان بۇلار «جارتىلاي» فاميليا قىزمەتىن اتقارادى».
دالىرەك ايتقاندا, جارلىقتا ايقىن كورسەتىلگەن – اكەنىڭ اتىن جازعان كەزدە ازاماتتىڭ جىنىسىنا قاراپ « ۇلى» نەمەسە «قىزى» سوزدەرى قوسىلادى. نازار اۋدارىڭىزدار: تەگىنە ەمەس.
ءار ازاماتتىڭ اتى-ءجونى ءۇش اتاۋدان قۇرالادى: اتى, اكەسىنىڭ اتى, تەگى. « ۇلى», «قىزى» سوزدەرىن تۇبىرلىك نەگىزگە قوسىپ تەك رەتىندە قولداناتىندار وتباسىلىق تاريحتىڭ قالىپتاسۋىن قيىنداتادى, ۇلكەن اتالارى ۇمىتىلا باستايدى.
قازاق ەلىنىڭ حح عاسىرداعى ەڭ داڭقتى باتىرلارىنىڭ جانە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى دارىندى قولباسشىلاردىڭ ءبىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ءومىرى – بارىمىزگە ونەگە. «ارپالىس (ۆولوكولامسك تاس جولى)» كىتابىنىڭ اۆتورى الەكساندر بەك باتىرمەن تانىسقان كەزدە تۇسىنبەي قالىپ: «عافۋ ەتىڭىز, فاميلياڭىز قالاي جازىلادى؟», دەپ سۇراعان. وعان باۋىرجان مومىش ۇلى: «مەنىڭ فاميليام جوق» دەپ جاۋاپ بەرگەن. كەڭەس ارمياسىندا گەنەرال اتاعىن الماعان جالعىز ديۆيزيا كومانديرى باۋىرجان مومىش ۇلى شىعار. تەگىن مومىشەۆ دەپ جازدىرعان بولسا, ول اتاققا جەتەر مە ەدى, كىم ءبىلسىن...
سونىمەن, ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ اتى جانە اكەسىنىڭ اتى جونىندە ەشقانداي قيىندىق جوق دەپ قورىتىندىلاۋعا بولادى. شەشىلمەي تۇرعان ماسەلە – اتا-تەگىمىزدە. مەنىڭ كوپشىلىككە ۇسىناتىن بىرنەشە نۇسقام بار. ولار ءوزىمىزدىڭ تاريحي داستۇرىمىزگە نەگىزدەلگەن. مۇحامبەت كوپەەۆ ەستەلىكتەرىندە تۋعان-تۋىسقاندارى تۋرالى ايتقاندا «مەنىڭ اكەم اتادان جالعىز بولعانمەن, انادان ەكەۋ ەدى. ويتكەنى ءۇرتاي اجەم العاشىندا بورانبايدىڭ ەڭسەبايى دەگەن كىسىگە تۇرمىسقا شىعىپ, ودان اقنازار ەسىمدى بالا سۇيگەن», دەپ جازادى.
اقىن ابدىراشەۆ جاراسقان ءوزىن ءابدىراشتىڭ جاراسقانى دەپ ايتاتىن. بۇل جاعدايدا «دىڭ», ء«تىڭ» دەگەن جالعاۋلاردى كورىپ وتىرمىز.
وسى ورايدا جازۋشى دۋلات يسابەكوۆتىڭ ءبىر سۇحباتىندا ايتقان سوزدەرى ەسكە تۇسەدى: «مەن ءالى يسابەكوۆ بولىپ ءجۇرمىن. اتى-ءجونىمىزدى قازاقىلاندىرساق , ەسىمىڭ مەن اتا-تەگىڭ بىردەي بولىپ كەتەدى. كوپ ادام ناق وسى ماسەلەدە شاتاسىپ جاتىر. ودان بولەك, قازاقتىڭ كەيبىر ەسىمدەرى جىگىتكە دە, قىزعا دا ورتاق بولىپ كەلەدى... «وۆ»-تان ارىلىپ, ۇلتتىق اتى-جونىمىزگە ۇلتىمىزدى ايقىندايتىن ءبىر نارسەنى جالعاۋ قاجەتتىگىن مويىندايتىن كەز كەلدى».
دەگەنمەن, «دىڭ», ء«تىڭ» جالعاۋلارى « ۇلى», «قىزى» دەگەن سوزدەردىڭ بالاماسى, اكەنىڭ اتىن بىلدىرەدى. بورانبايدىڭ ەڭسەبايى ورنىنا بورانباي ۇلى ەڭسەباي, ءابدىراشتىڭ جاراسقانى ورنىنا ءابدىراش ۇلى جاراسقان دەسەك, ايىرماشىلىعى جوق.
ب. مومىش ۇلى ايتقانداي, تەكسىز قالىپ جۇرمەيىك. جارلىقتا تەگى مەن اكەسىنىڭ اتى بولەك بولعانى كوزدەلگەن. «وۆ» دەگەن جالعاۋمەن جازىلعان تەگىمىز, مىسالعا, جۇمابەكوۆ, «كىمنىڭ؟», «كىمدىكى؟», «كىمنەنسىڭ؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەدى. قازاقشاعا اۋدارعاندا جۇمابەكوۆ جۇمابەكوۆتىڭ, جۇمابەكوۆتىكى. نەمەسە ناۋرىزبايدىڭ, ەسجاننىڭ, بولاتتىڭ ...
تەگىمىزدى ء«تىڭ», «تىكى», «دىڭ», «نىڭ» دەگەن جالعاۋلارمەن جازۋعا بولادى. بىراق جۇمابەك مەنىڭ اتام, مەن جۇمابەكتىڭ نەمەرەسىمىن, اتامنىڭ ۇرپاعىمىن, ال يسلامنىڭ ۇلىمىن, يسلامدىكىمىن. جۇمابەكتىكىمىن دەۋگە دە بولادى. بىراق يسلامدىكى ەكەنىمدى يسلام ۇلى دەپ جازىلعانىم انىق كورسەتىپ تۇر.
«بابالار ءسوزى» شەجىرەلىك جىر-اڭىزداردا, مىسالى, مىناداي ولەڭ جولدارى بار:
ء«بورىبايدان قىدىرالى بەسەۋ تۋدى,
قىدىرالى ءبورىبايدىڭ جولىن قۋدى...»
ءبىز جەتى اتامىزدى ەسكە العاندا تومەندەگىشە تىزبەكتەيمىز. مىسالعا ءوزىمدى كەلتىرەيىن: مالقارادان بايمۇرات, بايمۇراتتان ارعىنباي, ارعىنبايدان جۇمابەك, جۇمابەكتەن يسلام, يسلامنان وڭالسىن.
ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ تەگىن ۇلكەن اتالارىنىڭ بىرەۋىنەن الۋى – قالىپتاسقان تاجىريبە. سوندىقتان مەنىڭ اتى-ءجونىم وڭالسىن يسلام ۇلى جۇمابەكتەن دەپ جازىلعانى دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. باسقا تۇبىرلىك نەگىزدەردى الساق, «ناۋرىزبايدان», «سۇلەيمەننەن», «ەسجاننان», «بولاتتان»...
ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ تەگىن «تەن», «دان», «نان», «نەن» دەگەن جالعاۋلارمەن جازۋدى ۇسىنامىن. بۇل جالعاۋلار «كىمنىڭ ۇرپاعى؟», «كىمنەن تاراعان؟», «تەگى قانداي؟» دەگەن سۇراقتارعا تولىعىمەن جاۋاپ بەرىپ, ۇلتىمىز قازاق ەكەنىمىزدى ايقىن كورسەتىپ تۇرادى. ءبىز قۇتىلا الماي جۇرگەن «وۆ», «ەۆ», «ين» اففيكستەرىنەن ەش جەرى كەم ەمەس. «شۆيلي», مىسالعا, ەكە ەسە ۇزىن.
ۇلتتىق ماڭىزى بار اتى-ءجونىمىز تۋرالى ماسەلەنى وتىز جىل بويى شەشە الماي جۇرگەنىمىز – ەلدىگىمىزگە سىن. دۋلات يسابەكوۆ جوعارىدا ايتىلعان سۇحباتىن 2008 جىلى مامىر ايىندا, ياعني وسىدان 13 جىل بۇرىن بەرگەن. بىراق يسابەكوۆ ءالى يسابەكوۆ, جۇمابەكوۆ ءالى جۇمابەكوۆ.
«ەشتەن كەش جاقسى». ۇسىنىسىمدى قولداۋعا شاقىرامىن. قۇلاعىمىز ۇيرەنەدى. ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ تەگى مەن اكەسىنىڭ اتىن جازۋ ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋ ءۇشىن مىناداي ۇسىنىسىم بار: مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلسا, جۇمىس توبىنىڭ قۇرامىنا عالىمدار, اقىن-جازۋشىلار, مەملەكەتتىك, كوعامدىق ورگانداردىڭ وكىلدەرى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى شاقىرىلسا. جۇمىس توبى ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ تەگىن ء(وز اتى جانە اكەسىنىڭ اتى سۇراق تۋدىرمايدى) جازۋعا بايلانىستى جاڭا رەسمي قۇجاتتىڭ جوباسىن ازىرلەسە. سونىمەن قاتار جۇمىس توبى قولدانىستاعى زاڭناماعا وزگەرىستەر, تولىقتىرۋلار مەن قوسىمشالار ازىرلەۋگە باستاماشى بولسا.
ۇنىمە قۇلاق اساسىزدار ما, اعايىن, قوعام, مەملەكەت؟
وڭالسىن جۇمابەكوۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى
