تاريح • 18 مامىر، 2021

ەلىن سۇيگەن ەرەن ەر

171 رەت كورسەتىلدى

تالاي مارعاسقانىڭ تابانىنىڭ ءىزى قالعان قىزىرلى توپىراقتىڭ قاي تۇسىن قازساڭىز دا تاريح تابارىگى مەنمۇندالايدى. تۇيە وركەشىن ىقتاپ وسكەن حالىقتىڭ تاعدىرى تەرىس قاراپ تۇكسيگەندە جانىنا جەلپۋ، رۋحىنا سايا بولعان اتانجىلىك ازاماتتار بۇگىندە بابا كەيپىندە ورالدى. بۇل كەلەلى ىسكە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى مۇرىندىق بولعانى بارشاعا ايان. 

 

وتكەنىمىزدى تۇگەندەپ، وشكەنىمىزدى جاڭعىرتتىق. ءيا، ۇلىس ۇلتاراقتاي ءىرىپ، تىرناقتىنىڭ شەڭگەلىندە، ازۋلىنىڭ ەزۋىندە كەتپەسىن دەپ بورىلەرمەن بورىلەرشە بەلدەسكەن ارعى اتالارىمىزدىڭ ەرلىگى ەل جادىنان وشپەك ەمەس. سول كەڭ دالامىز جاياۋدىڭ اياعىندا كەتپەس ءۇشىن، مىڭعىرعان مال جەبىردىڭ كومەيىندە كەتپەس ءۇشىن اتادان اسا تۋعان ارۋاقتى ەردىڭ بىرەگەيى جولبارىس جىلقايدار ۇلى ەدى. «جاۋ جىلاتقان ەلدى مەن جۇباتسام» دەپ ۇرىسقا ءتۇسىپ، دانالىعىمەن ءتامام جۇرتتى تاڭعالدىرعان باتىر بابامىزدىڭ وسيەتى – ۇلتقا مۇرا. ونىڭ اتى ۇرپاقتان-ۇرپاققا ۇرانداي بولىپ، يمان بايلىعىنداي اۋىزدان-اۋىزعا كوشەتىنى انىق.

زاماندى اۋقىمىنان، ادامدى امالىنان تانۋ ەسكى ءۇردىس. XVII عاسىردىڭ اياعىندا دۇنيەگە كەلگەن جولبارىس بابامىزدىڭ بۇكىل سانالى ءومىرى XVII-XVIII عاسىردىڭ ىشىندە وتەدى. ەلىن سۇيگەن وعلاننىڭ بىردە – ەرجۇرەك باتىر، بىردە – ءادىل بي، ەندى بىردە – قاسيەتتى اۋليە كەيپىندە اڭگىمەلەنۋىنىڭ استارىندا ۇلكەن ءمان جاتىر. قاي داۋىردە بولسىن، قاي حالىق، قاي ۇلتتىڭ دا باسىم بولىگى – قارا بۇقارا ەمەس پە؟ ال ولار قاشاندا ءوز كۇشتەرىنە، ءوز ادالدىقتارىنا سەنىپ، ءوز تۇرمىس-تىرشىلىگىنە ساي قارەكەت جاساۋدى ۇناتادى. كورپەلەرىنە قاراي كوسىلىپ، شىندىقتىڭ اۋىلىنان الىستاماي، تىم اسىرا سىلتەپ اسقاقتاماي، ىقتيمالدى ىڭعايدا ءافسانا قۇرىپ، اڭگىمە قوزعايدى. وعان دالەل رەتىندە ەل اۋزىندا جۇرگەن جولبارىس بابامىزدىڭ «ەنشى الۋى»، «تۇيەنى شوگەرۋى»، «شىبىق قيۋ» دەگەن راۋاياتتارىن اتاپ وتۋگە بولادى. ال ء«ۇش قىزىل اتتىلار»، «جاس شاعىنداعى ءبىر ەرلىگى»، «ماشىقتى سوعىس تاسەلى» دەگەن اڭىزدار جاۋگەرشىلىكتى كوپ كورگەن حالىقتىڭ كوكەيىندە ءالى كۇمبىرلەپ تۇر.

جينالعان دۇنيەلەردىڭ ازدىعىنان بولدى ما، جولبارىس بابانىڭ اقتامبەردى، دوسپانبەت، بۇقار، قابان جىراۋ سەكىلدى داڭعايىر شەشەندىگىن ايتقىزباي اڭعارتارلىقتاي شەجىرە اڭگىمەلەر ازداۋ. الايدا بىرەۋ دە بولسا بىرەگەيلەنىپ، باتىردىڭ قارا قىلدى قاق جارعان ءساتى، توگىلىپ تۇرعان ءتىل شەشەندىگىن ايداي جارقىراتقان ءبىر اڭىزدىڭ ءوزى-اق ءبىزدى قۋانتادى. تاريحي دەۋگە بولعانداي بۇل تولعاۋ ءسوزى جولبارىس بي ابىلايدىڭ ۇلى ءادىل تورەگە قاراتىپ:

– الپىستان جاسىڭ اسقاڭدا،

ارۋاعىڭ جاقىنداسقاندا.

اللانى الىپ اۋزىڭا،

ساجداعا باستى قوسقاندا،

الجاستىڭ قالاي جولىڭنان،

سەنى الباستى باسقان با؟ –

دەپ ايتسا كەرەك. وسىناۋ سىن تولعاۋدىڭ سوڭىندا:

تورەدەن بيلىك وڭ بولماس،

كونەدەن ءپىشىپ تون بولماس.

وسىنى بىلمەگەن ەل مەن ەردىڭ،

ءسىرا دا، وڭىنان جولى بولماس! – دەۋى ناعىز حالىقتىق دانالىق ءسوز. 

سول ءبىر الاساپىران داۋىردە جولبارىس بي قازاق ەلىنىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋعا بەلسەنە ارالاسادى. ول ءبىر قازاق حالقىنىڭ ومىرىندە بيلەر ينستيتۋتىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭى ءجۇرىپ جاتقان مەزەت ەدى. بۇل قۇرىلىم ول كەزدە مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىمەن تىعىز استاسىپ جاتتى. اتاقتى ابىلاي حاننىڭ جانىندا ۇنەمى كەڭەسشى 8 بي بولعانى تاريحتان بەلگىلى. ال ءيىسى قازاقتىڭ كەمەڭگەر حانى ءاز تاۋكە، بۇگىندە ەجەلگى گرەكتەردىڭ زاڭگەرى سالون شىعارعان زاڭمەن پارا-پار دەلىنىپ جۇرگەن «جەتى جارعىنى» جازعاندا وشاقتىڭ ءۇش اياعىنداي تەڭ تۇرعان بيلەرىمىز – تولە، قازىبەك، ايتەكەلەردىڭ اقىل-كەڭەسىن باسشىلىققا العانىن ەشكىم جوققا شىعارا قويماس. مىنە، سول زاڭعار تۇلعالارمەن تۇستاس جولبارىس بي دە ەل، جەر، جەسىر داۋىن،­ مال-جان، كاسىپ ماسەلەسىن ءتۇيىندى ءتورت-اق اۋىز سوزبەن تىندىرىپ وتىرعان.

جولبارىس بي ەل ىشىندە وي ءتۇيىپ، ءسوز ۇستاپ، ءادىل تورەلىك ايتۋمەن بىرگە، بۇكىل ءبىر حالىقتىڭ بولاشاق ۇرپاعىن تاربيەلەۋدە دە تەڭدەسسىز قىزمەت اتقارعان.

تاريحي ەڭبەكتەردە جولبارىس باتىر­دىڭ ەسىمى قازاقتىڭ بەتكە ۇستار باتىر سار­دارلارىنىڭ قاتارىندا اتالۋى تەگىن ەمەس. ونىڭ ءىرى اسكەر باسى جانە قازاق حاندارى ساناساتىن ىقپالدى قايراتكەر بولعاندىعى تۋرالى دەرەكتەر بەلگىلى قالامگەر وراز يسمايىل ۇلىنىڭ «داناگوي» اتتى كىتابىندا ايتىلعان. ءارى كورنەكتى جازۋشى كەمەل توقاەۆتىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى دالەل بولا الادى.

فولكلورشى، فيلولوگيا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى نىسانبەك تورەقۇلوۆ: «قازاقتىڭ تاريحي شەجىرەسىندە جولبارىس ءبيدىڭ ءتۇپ اتاسى سوناۋ شىڭعىس حاننىڭ وڭ قاناتىنداعى قولباسشى باتىرى، اۋليە-ابىزى جالايىر مۇقىلاي گوۆان (1169-1223) بابا دەسەدى»، دەيدى 1988 جىلى بۇرىنعى «سوتسياليستىك قازاقستان» – بۇگىنگى «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ 227-سانىندا. بۇل پايىمدى پىكىردى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور مامبەت قويگەلدى دە ۇستەيدى. «شۇبار اتا» اتالىپ، ەسىمى ەلدىڭ ەسىندە 350 جىلدان بەرى ساقتالىپ كەلە جاتقان جەتىسۋ جەرىندەگى تاريحي تۇلعالاردىڭ ءبىرى سانالاتىن جولبارىس اۋليەنىڭ اكەسى – جىلقايدار، باباسى – بايتوق، ۇلكەن باباسى – سۇيىندىك، ۇلى باباسى – سومباق، ءتۇپ اتاسى – كۇشىك.

وسى تۇستا ءبىر ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ ايتىپ كەتكەنىمىز ءجون بولار. ابىلاي حان توڭىرەگىنە توپتاسقان باتىرلار تۋرالى اڭگىمە وربىتكەندە ولاردى جەكە رۋلاردىڭ وكىلدەرى رەتىندە قاراستىرۋ مۇلدە قاتە. جالبارىس باتىر – تەك جالايىر تايپاسىنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل قازاقتىڭ باتىرى. سەبەبى، ولاردىڭ كوزقاراستارى مەن دۇنيەتانىمى رۋلىق سانا شەڭبەرىنەن شىعىپ كەتكەن. ول – ۇلتتىق تۇرعىدان ويلايتىن دارەجەگە كوتەرىلگەن مەملەكەتشىل تۇلعا. قازاق باتىرلارى وزدەرى جەكەلەگەن رۋدىڭ وكىلدەرى بولا تۇرا، سول رۋدىڭ اسكەري جاساقتارىنا قولباسشىلىق جاساي تۇرا، ءوز رۋلارىنىڭ تاعدىرىن قازاق حالقىنىڭ تاعدىرىمەن ءبىرتۇتاس قۇبىلىس رەتىندە قاراستىردى. قازاق حالقىنىڭ ورتاق تاعدىرى ءۇشىن كۇرەستى.

باتىردى بالا كۇنىندە اناسى، قۇربى-قۇرداس، اۋىلداستارى ء«اي،بالا!» دەپ شاقىرعان ەكەن. اكەسى تۇسىندە بەرىلگەن ايانعا بايلانىستى ق ۇلىنىنا ون جاستان اسقانشا ات قويماپتى. تۇسىنە ءبىر اۋليە ەنىپ: «اينالايىن، بەس بالالى بولاسىڭ. سولاردىڭ ۇشىنشىسىنە ءوزىڭ ات قويما، كۇت، كۇندەردىڭ كۇنىندە ۇيىڭە الىس جولدان ارىپ، اشىپ، ءمۇساپىر ادام كەلەدى. اتى-ءجونىن سۇراماستان ءۇش تاۋلىك كۇت، ۇلىڭنىڭ اتىن سول كىسى قويادى»، دەپ ايان بەرەدى.

ايتقانداي-اق، كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە اسا تاياعىن ۇستاپ، الىس جولدان ارىپ-تالعان ءبىر ءمۇساپىر ادام ەكى كەشتىڭ اراسىندا ۇيىنە كەلەدى. قۇراق ۇشىپ قارسى العان جىلقايدار تۇسىندە ايتىلعان سوزدەردى مۇلتىكسىز ورىندايدى. اقسارباس شالىپ، بالاسىنا باتا سۇراتادى. ارادا ءۇش كۇن وتكەن سوڭ، الگى ادام:

– بۇدان بىلاي مىنا بالانىڭ اتى: «جولبارىس، جولبارىس، جولبارىس» دەپ ازان شاقىرىپ، ات قويىپ، جونىنە كەتەدى. اڭىزعا سۇيەنسەك، ءمۇساپىر اللانىڭ اماناتىن ورىنداعان ارعىن اتا ەلىنەن شىققان ايگىلى ابىزداردىڭ ءبىرى ەكەن.

تاۋكە حاننىڭ زامانىندا ىرىڭ-جىرىڭ بولىپ جۇرگەن قازاق رۋلارىنىڭ باستارى قوسىلىپ، «ىرىس الدى – ىن­تىماققا» كەلە باستاعاندارى – تاريحي شىندىق. ونداي كەزدەردە وت ءتىلدى، وراق اۋىزدى شەشەندەر مەن ەلدىڭ داۋىن ەكى-اق اۋىز سوزبەن تىندىراتىن ءادىل بيلەردىڭ رولدەرى دە ەرەكشە بولعان. جولبارىس بابا – ۋاقىت تالابىنان تۋعان سونداي كەزەڭنىڭ ۇدەسىنەن كورىنە بىلگەن كورنەكتى قوعام قايراتكەرى. قادىرلى بابانىڭ قولباسشىلىعى حاقىنداعى دەرەكتەر از ەمەس. سولاردىڭ ءبىر سارىنى بىلاي سويلەيدى.

جوڭعارلاردىڭ شاپقىنشىلىعى كوبەي­گەن كەز بولسا كەرەك. جولبارىس باتىر ءوزى­نىڭ باۋىرلارى – جولىمبەت، ەسەنگەلدى، تولەبايلارمەن بىرگە جالايىردىڭ سىر­ماناق، شۋماناق تارماقتارىنان قۇرال­عان قولدارعا قولباسشىلىق جاساپتى. تولەبايدىڭ جاس كەزى ەكەن، انداس، كۇشىكتەر جوڭعارلاردىڭ جوسىپ كەلە جاتقان جو­لىنىڭ ۇستىندە وتىرادى. بۇل ۋاقىت ەسكەلدى، بالپىقتىڭ ەر جەتىپ، ەل بيلىگىنە جاڭادان ىلىگە باستاعان كەزى. ىرگەلەس وتىرعان ەكى ەل ءوزارا اقىلداسىپ، جولىنداعىلاردى جالماۋىزداي جايپاپ كەلە جاتقان جويقىن جاۋمەن كۇرەسۋدىڭ ايلاسىن قاراستىرا باس­تايدى.

قالىڭ دا قاتىگەز جوڭعار ءۇش قولعا ءبولىنىپ، ارقايسىسى ءۇش ءجۇز جاۋىنگەرمەن باسا-كوكتەپ كەلەدى. ال جالايىرلار جاعىنان بار-جوعى ەكى قول جينالىپ، ءبىرىن – ەسكەلدى، ەكىنشىسىن – جولبارىس باستايدى. سول قيلى مەزەتتە «اسكەر سانىنىڭ ازدىعىنا بايلانىستى ۇرىستى ء«تيىپ قاشۋ» تاسىلىمەن جۇرگىزىلگەن جاعدايدا عانا ۇتامىز» دەگەن ۇسىنىسىن وتكىزگەن جولبارىس سوعىس شەبىنىڭ اۋىر جاعىن وزىنە الىپ، سول قولدى باستاپ شىعادى. الدىن الا كەلىسۋلەر بويىنشا ەكى قول دا سۋىت ءجۇرىپ وتىرىپ، جاۋدىڭ ۇرىمتال تۇسىنا جەتەدى. «قازاقتار بۇل جولى تىكەلەي شابۋىلعا شىعادى» دەپ ويلاماعان قالماقتار جول-جونەكەي ءبىر بۇلاقتىڭ باسىندا قاننەن-قاپەرسىز ەرۋلەپ جاتادى. تاڭسارىدە  كۇتپەگەن جەردەن اتوي سالعان قازاقتار قالماقتاردىڭ ءۇش قولىن ءبىر-بىرلەرىنە قوستىرماستان، تۇتقيىلدان شابۋىلداپ تاس-تالقانىن شىعارادى. وسىلايشا قولباسشى جولبارىس ۇسىنعان ءتاسىل مەن تاۋەكەلشىلىكتىڭ تيىمدىلىگىنە كوزدەرى جەتكەن ەسكەلدى مەن بالپىق بيلەر سوعىس ۇستىندەگى بارلىق قورعانىس پەن شابۋىلدىڭ باسشىلىعىن جولبارىسقا ءبىرجولاتا تاپسىرىپتى.

جوڭعارعا قارسى سوعىستى جەڭىسپەن اياقتاۋ كەزەڭىندە ەجەلگى تۇركى دالاسىنا قاتىستى كوپتەگەن ساۋال تۋدى. ونىڭ ەڭ باستىسى – جوڭعار جويىلعاننان كەيىنگى ونىڭ جەرىنە كىمنىڭ قوجالىق ەتۋ ماسەلەسى. سول كەزدەگى چيڭ يمپەرياسى ەڭ اۋەلى ءوز ۇپايىن تۇگەندەۋگە تىرىستى. ال ورىستار بولسا قازاقتاردىڭ شىعىسقا بەت الۋى ونداعى مۇسىلمان حالىقتارىمەن بىرىگىپ، كۇندەردىڭ كۇنىندە وڭتۇستىك شەكارامىزعا قاتەر تۋدىرۋى مۇمكىن دەپ ويلادى. مۇنداعى ەكى ەلدىڭ ۋايىمى سول ەجەلگى تۇركى جۇرتىنداعى تايپالاردىڭ باس بىرىكتىرۋى ەدى. وسىنداي سىن ساعاتتاردا ابىلاي حان الپاۋىت كورشىلەرىنىڭ تامىرىن ءدوپ باسىپ، ءوز ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. ەكى جاقپەن تەڭ مامىلەگە كەلىپ، ولار ويلاعاننان بولەك جول تاپتى. ءسويتىپ ەجەلگى مەكەنگە ەلدى قونىستاندىرىپ، قازاق كوشىن شىعىسقا ەپپەن جىلجىتۋ ءۇردىسى ابىلايدىڭ قاسىنداعى اقىلىنا كۇشى ساي ەرجۇرەك باتىرلارى ارقىلى ىسكە اسا باستادى. سوزگە ءۋالى، ىسكە ءادىل باتىرلارىنان ەلشىلىك توپ قۇرىپ، كورشىلەرمەن كەلىسىمگە كەلۋگە جىبەردى. سول سالقار توپتىڭ اراسىندا جولبارىس باتىر دا بولعان. ول ەل اراسىنداعى قاتىناستا ۇتىمدى ديپلوماتيالىق جوسىندى ۇستانۋعا كۇش سالدى.

بابامىزدىڭ اۋليەلىك قاسيەتى حاقىندا اڭگىمەلەر وتە كوپ. جاڭادان بي اتانعان تۇسىندا اۋىلىنا ءساتي دەگەن باۋكەسپە جاندايشاپتارىن ەرتىپ، ورىستەگى جىلقىسىن ايداپ اكەتەدى. ار­تىنشا اۋىل جىگىتتەرى اتقا قونىپ، الى­سىپ ءجۇرىپ، ۇرىنى قولعا تۇسىرەدى. ايتسە دە قۋلىعىمەن اتى شىققان ءساتي بەت باقتىرمايدى. «جوق ىزدەپ ءجۇرىپ، جولىعىپ قالدىم. ۇرىلارعا قاتىسىم جوق. ۇرلاعان – كەرالا»، دەپ ماسەلەنى ۋشىقتىرادى. ابدەن امالى تاۋسىلعان اۋىل ادامدارى ۇرىنى جولبارىس ءبيدىڭ الدىنا اپارادى. ايلاكەردىڭ قۇرىعى ۇزىن ەكەنىن بايقاعان بابامىز: «شەڭگەلدىڭ شىبىعىن كەس»، دەپ بۇيىرادى. «مۇندا تۇرعان نە بار دەيسىڭ» دەپ ويلاعان ءساتي شىبىقتى سىندىرعاندا، قان ءتارىزدى قويمالجىڭ زات بۇرق ەتە قالادى.

– سەن قاراۋ ەكەنسىڭ! مىنانى اۋىلىنا اپارىپ، ايتقان ۇرىسىمەن بەتتەستىرىندەر. اللا ەسەبىن سول جەردە بەرەدى، – دەيدى جول­بارىس اۋليە تۇنەرىپ.

جىلقىسى ايداۋدا كەتكەن جولىمبەت جولعا شىعادى. جانىندا  –  ءساتي. سۇراستىرا كەلىپ، ماتاي ەلىنىڭ ماقتانىشى بولىپ جۇرگەن اۋزى دۋالى، ءسوزى ءۋالى ءبىر ءبيدىڭ ۇيىنە تۇسەدى. توسكەيدە مالدارى، توسەكتە باستارى قوسىلعان ىرگەلەس ەكى ەلدىڭ تەلاعالارى تەرىس كەتپەيدى. باۋكەسپەنى كەرالامەن بەتتەستىرىپ، كىناسىن مو­يىنداتادى. سول مەزەتتە ءساتيدىڭ جانى كوك شىبىن بولىپ ۇشىپ شىقسا كەرەك، بىردەن قور ەتە قالادى. بۇدان كەيىن «جولبارىستىڭ شىبىعىن قيۋ» ءداستۇرى كۇللى ءۇيسىن-نايمانعا تارالىپ، اۋليەنىڭ الدىن ەشكىم كەسپەيدى.

وسى ويلى وقيعادان كەيىن جولبارىس باتىردىڭ اۋليەلىگى بارشا قازاققا ايقىندالىپ، دەنەسى زور، كەلبەتى سۇستى، وتتى كوز، وتكىر ءجۇزدى ءبيدىڭ الدىنا ەشكىم جۇرەگى داۋالاپ بارا بەرمەگەن دەسەدى. ول كىسىنىڭ اتى اتالىپ، ء«جۇر، الدىنا!» دەگەن جەردەن داۋ ءبىتىپ، ەكى تاراپ ءجون-جوندەرىنە تارقاساتىن بولعان. ال جولبارىستىڭ شىبىعىن كەسۋشىلەر: «جاس جانىڭا پىشاق ۇرايىن دەمەپ ەدىم، جالادان جانىم كۇيىپ بارادى. مەندە جازىق جوق، جالاقوردىڭ ءجونىن تاپ!» دەپ ءمىناجات ەتەدى ەكەن.

بابامىزدىڭ عيبراتتى عۇمىرىندا ويلى وقيعالار وتە كوپ. ءاز-تاۋكە زامانىنان بەرى ءيىسى قازاق «قۇدايى قوناقپىز» دەگەن جولاۋشىلاردى ءاردايىم قۇشاق جايا قارسى الىپ، قۇدالارىنداي كۇتەتىن بولعان عوي. ەگەر ولاي جاساماسا اۋىل يەلەرىنە ايىپ تاعىلىپ، كوپشىلىكتىڭ كوزىنشە اشكەرەلەپ وتىرعان.

بىردە جولبارىس باتىر ءبىر توپ نوكەرىمەن جورتىپ كەلە جاتىپ، قونىس اۋدارىپ جاتقان اۋىلدىڭ ۇستىنەن شىعادى. نوكەر بولعان سوڭ، ونىڭ ىشىندە دە نەبىر تۇزى جەڭىلدەرى بولادى ەمەس پە، جەڭىلتەكتەۋ بىرەۋى:

– قوناقپىز! – دەپ قوقاڭ ەتەدى. سوندا جاڭا كوتەرىلگەن شاڭىراققا ۋىق شانشىپ جاتقان ەكىقابات جاس كەلىنشەك:

– جاكەلەر-اۋ، كورىپ تۇرعان جوقسىزدار ما، قوناق كۇتەرلىكتەي جايىمىز قايسى؟ – دەيدى نالىپ.

سالت-داستۇرگە سىيىسپايتىن قىلىق تانىتىپ، جاقتىرماي سويلەپ تۇرعان كەلىنشەككە تابان استىندا جازالى ءسوز ايتپاققا ىڭعايلانا بەرگەن جىگىتتەردى جولبارىس باتىر يشارامەن تىيىپ تاستايدى.

– جاناعى ءسوزدى ايەل ايتىپ تۇرعا­نىمەن، ايتقىزعان ىشىندەگى بالپىق دەگەن بي عوي، – دەپ بەتىن ءبىر سيپاپ، العا قاراي جونەلە بەرگەن ەكەن.

مۇنداي وقيعالار ءجيى قايتالانعان سوڭ، قاراشا باتىردىڭ اۋليەلىگىنە ءشۇبا كەلتىرمەيدى. دەسە دە ەسكەلدى بي مەن بالپىق بي جولبارىس باتىردىڭ اۋليەلىك قاسيەتىن سىناپ كورمەك بولادى. ءسويتىپ جۇرگەندە انداس ەلىنىڭ دۇنيەدەن وتكەن ءبىر جاقسىسىنىڭ اسى حابارلانادى. دىتتەگەن ويلارىن سول اسقا باراتىن ساپارلارى ۇستىندە جۇزەگە اسىرۋعا ىنتىققان ەلدىڭ سىيلى ەكى اعاسى ءبىراز جايتتار بويىنشا ۋاعدالاسىپ الادى. اسقا بارعاندا:

– الدىمەن ۇيگە مەن كىرەيىن، سەندەردىڭ ويلارىندى ۇعىپ وتىرمىن، – دەيدى جولبارىس باتىر ويلارىن سەزىپ.

ەكى بي تاڭىرقاپ قالادى. ءۇي يەسى داستار­­قانعا تورلەتىڭىزدەر، دەپ بايەك قاعادى. امال تاۋىپ، از-كەم ۋاقىت ەسىك الدىن­دا كىدىرىستەگەن ەكەۋى ء«بىسسىمىللا» دەپ تابالدىرىقتان اتتاي بەر­گەندە، الدا­رىنداعى گۇر ەتە تۇسكەن الىپ­تىعى اتان تۇيەدەي ۇلكەن، اقجال ارىستاندى كو­رەدى.

قاپەلىمدە قالت تۇرا قالعان بالپىق بي:

– جوكە، ايباتىڭىز ارىستان بولسا، اقى­لىڭىز كول-داريا ەمەس پە ەدى، ارتىمىزدا ادامدار كەلەدى. جانىڭىزعا شاقىرساڭىزشى، مىنا كە­رە­مەتىڭىزدى، – دەپ جەدەل ءتىل قاتادى.

جول­بارىستىڭ دا شاراپات شالعان ادام ەكەن­دىگىن سول ارادا اڭعارعان ەسكەلدى بي دە ءبىر جوتكىرىنىپ، كەبىسىن شەشە بەرگەن ەكەن. سول ساتتە الدارىنداعى ارىستان ماڭ-ماڭ باسىپ، جول­بارىستىڭ تۋ سىرتىنا ءوتىپ كەتىپتى. ەل اراسىندا «ەگىز بي» اتانىپ جۇرگەن ەكى ارىس سول كۇننەن باستاپ جولبارىس باتىردىڭ اۋليەلىگىن مويىنداپ، ونىڭ ەكى جاعىنان ورىن الاتىن بولىپتى.

جولبارىس بابا – ادامزاتتىڭ ەڭ اسىل قاسيەتتەرىن بويىنا ءسىڭىرىپ، ادىلدىكتىڭ اق تۋىن جوعارى ۇستاعان جان. ونىڭ ەسىمى سوندىقتان دا IV عاسىردان بەرى ەلدىڭ ەسىنەن شىقپاي، التىنداي ارداقتالىپ كەلەدى. كوپتى كورىپكەل، اۋليەلىگىمەن سۇيىندىرگەن ءباھادۇر بابامىزدىڭ ەل بىلە بەرمەيتىن ەرەكشە قاسيەتتەرى بولعان. اق نايزاسىن ءۇيدىڭ ىشىنەن سىرتىنا قاراي تۋىرلىقتى تەستىرىپ، شانشىپ قويادى ەكەن. ونىسى ءبىرىنشى – اتقا ءمىنىپ، تۇرا شاپقانداي بولسا، ءىلىپ اكەتۋگە وڭتايلى، ەكىنشىدەن – ەل تىنىش كەزدەردىڭ وزىندە اعايىنعا كورسەتكەن ايبىنى بولسا كەرەك. ول ول ما، اتقا قونىپ، اق نايزاسىن قولىنا السا، كەسە-كولدەنەڭ ۇستاپ، جورتىپ وتىرادى. «ونىسى – جاۋ ىزدەپ كەلە جاتقانىم جوق، توڭىرەگىمە تىنىشتىق تىلەپ كەلەمىن» دەگەنىنىڭ يشاراسى ەكەن دەسەدى ەسكى كوزدەر. نەگە ەكەنىن كىم ءبىلسىن، جاي ۋاقىتتاردا جاعاسىمەن بەتىن كولەگەيلەپ، ادامدارعا كوز قىرىمەن عانا قارايتىن بولىپتى. كوبىنە-كوپ اق تايلاقتىڭ تۇبىتىنەن توقىلعان بەشپەنت كيىپ، توبەنىڭ باسىندا قۇمالاق اشقاندى ۇناتقان. جىلدىڭ ءتورت ماۋسىمىنداعى ەل­دىڭ كوشى-قونىن ءوزى عانا بەلگىلەپ وتىرعان. جارىق­تىق، «دۋلات اتتىڭ تۇگىندەي، جالايىر ات­تىڭ توبەلىندەي» دەگەن ءسوزدى ۇنەمى اۋزىنان تاس­تاماعان.

بالپىق بي جاس كەزىندە جولبارىس بابا­مىزعا كەلىپ، جەتەلەپ كەلگەن كوك دونەنىن كولدەنەڭ تارتىپ، باتا سۇراپتى. سوندا بابامىز ءبىر قىرىنداي وتىرىپ، بار بولعانى: – ەلىنە ەلەۋلى، باقىت بولسىن! ءاۋمين! – دەپ باتاسىن كەلتە قايىرىپتى. جانىنداعى جولسەرىكتەرى اۋىلدان ۇزاي بەرە:

– اعامىز سەنى بالاسىندى-اۋ وسى. باتاسىن تىم قىسقا بەردى عوي، – دەپ ءتيىسىپ قويماپتى. سوندا بالپىق بي: بايىبىنا بارا الماعان ەكەنسىڭدەر-اۋ، اعامىز ءاربىر دىبىسقا ەكپىن ءتۇسىرىپ، ءمان بەرىپ ايتتى ەمەس پە؟

ب – بەرەكە، بىرلىگىڭ مىقتى بولسىن،

ا – اقىل مەن ابىرويىڭ ارتسىن،

ق – قىدىر قونىپ، قاسيەت دارىسىن،

ى – ىرىسىڭ مول، ىنتىماعىڭ زور بولسىن،

ت – تاتۋلىققا ءاردايىم مۇرىندىق بول! – دەگەندى اڭعارتپاي ما، دوستارىم-اۋ. بۇل ءارى باتا، ءارى وسيەت ءسوز عوي! – دەپ اعا ىقىلاسىن تارقاتىپ بەرىپتى.

«ارۋاقتى سىيلاعان ەل ازبايدى» دەيدى دانا حالقىمىز. بيىل باتىر بابامىزدىڭ تۋعانىنا 350 جىل تولىپ وتىر. سوعان وراي جولبارىس قوعامدىق قورى قۇرىلىپ، ايتۋلى ديپلومات، باتىر ءھام اۋليە بابامىزدىڭ ۇرپاقتارى جان-جاقتان قولداۋ كورسەتىپ، باتىر ەسىمىن ەل ساناسىندا قايتا جاڭعىرتۋدا.

دارحان بابامىز – تەك باتىرلىعىمەن عانا ەمەس، قازاق حالقىنىڭ جەر بەتىندە ساقتالىپ قالۋىنا زور ۇلەس قوسىپ، ىشكى-سىرتقى ساياساتتا حالىق ەسەسىن جىبەرمەۋگە كۇش سالعان قايراتكەر. جاۋدىڭ بەتى قاي­تىپ، ەل ىشىندە بەيبىتشىلىك ورناعان كەزدە دە حالقى ءۇشىن ايانباي كۇرەسە وتىرا، قازاقتىڭ ءتىلىن، ءدىنىن، مادەنيەتىن، سالت-ءداستۇرىن ساقتاۋعا ەڭبەك ەتتى. وسىلايشا ەسىمى ۇرانعا، ەرلىگى ازاتتىق جولىنداعى سيمۆولعا اينالدى. ونىڭ ازاماتتىق كەلبەتى، قاھارماندىق جولى ۇرپاق جادىندا ماڭگى ورنىعىپ،  تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەسى مەن ۇلى ىستەرى بولاشاققا امانات بولىپ قالماق. ءبىز اڭساعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى وزدىگىنەن ورنىقپايدى، ول ۇرپاق قامىن ويلاعان جولبارىس باتىر سىندى جاۋجۇرەك مىڭداعان باتىردىڭ ەل ءۇشىن توككەن تەرى مەن قانى، قاجىماس-قايرات قاسيەتىنەن تۋماق. وسىنى ۇمىتپايىق. بابا رۋحى جەبەپ ءجۇرسىن!

 

ومارحان وكسىكباەۆ،

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى

سوڭعى جاڭالىقتار

كىتاپسىز دا دۇنيە بوس

پىكىر • بۇگىن، 09:33

جاس شەشەندەر سايىسى

وقيعا • بۇگىن، 09:29

ەل ەرتەڭىنە قامقورلىق كۇشەيەدى

باعدارلامالار • بۇگىن، 09:21

جاستارمەن جۇزدەسۋ

وقيعا • بۇگىن، 09:13

اۋىل بالالارىنىڭ ءۇمىتىن ۇكىلەيدى

باعدارلامالار • بۇگىن، 09:05

قانت ءوندىرىسىنىڭ قاۋقارى قانداي؟

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:51

ىندەتپەن كۇرەستە ىركىلمەگەن مامان

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:34

ارمانىنا جەتكەن جان

رۋحانيات • بۇگىن، 08:30

وتانشىلدىق – تاۋەلسىزدىك تىرەگى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:16

العىس ارقالاعان جاناشىر جاندار

مەديتسينا • بۇگىن، 08:01

حەم اعاي

ادەبيەت • كەشە

نەسيە كورسەتكىشى ارتتى

ەكونوميكا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار