تانىم • 18 مامىر، 2021

ادامزاتقا قالتقىسىز قىزمەت

28 رەت كورسەتىلدى

2021 جىلدىڭ دوڭگەلەك داتالارعا تولى جىل ەكەنىن ەرەكشە اتاپ وتكەنىمىز دۇرىس. الدىمەن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعى، سونداي-اق ادامزاتتىڭ عارىشقا العاش ۇشقانىنا 60 جىل جانە سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلۋىنا – 30 جىل. بۇل ورايدا وسى داتالاردىڭ بارلىعىنا دەرلىك قاتىسى بار تۇلعا كىم دەگەندە ءبىز ويلانباستان ۇلى زامانداسىمىز ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ەسىمىن اتايمىز.

1961 جىلى 25 جاسار ولجاس ءوزىنىڭ «ادامعا تابىن، جەر، ەندى» پوەماسىمەن باتىر يۋري گاگاريننىڭ ەرلىگىن ءىس جۇزىندە قايتالاپ، عارىشتىق جىلدامدىقپەن كەڭەس وداعىنىڭ پوەتيكالىق وليمپىنە كوتەرىل­دى، ءوز كەزەگىندە اندرەي ۆوزنەسەن­سكي، ەۆگەني ەۆتۋشەنكو، روبەرت روج­دەستۆەنسكيلەرمەن قاتار اتالدى. ول سول كەزدە شىنىمەن پلانەتالىق داڭققا قول جەتكىزگەن العاشقى قازاق بولىپ تانىلدى.

سۇلەيمەنوۆ ادامعا جانە ادامزاتقا جانقيارلىقپەن قىزمەت ەتە وتىرىپ، كەلەسى 60 جىل ىشىندە دە وسى عارىشتىق بيىكتىكتە قالاتىنىنا ءبىز كامىل سەنەمىز. بۇل قۇدايدىڭ كوزى تۇسكەن تۇلعالارىنا عانا بەرىلەتىن قاسيەت. قازاق حالقىنىڭ ۇلى، كۇللى جەر شارىنىڭ ۇلى اقىنى جانە ازاماتى – ولجاس سۇلەيمەنوۆ ۋاقىت پەن كەڭىستىكتى باعىندىرعان تۇلعا.

ولجاستىڭ بىرەگەيلىگى – ونىڭ پوەزياسى مەن قاعيدالارى، سونىمەن بىرگە ونىڭ وتە جارقىن جانە باتىل ءومىرىنىڭ ءبىر-بىرىمەن توعىسقاندىعىندا دەر ەدىك.  مەن بۇعان ەڭ سۇيىكتى قالامىز الماتىدا 1964 جىلى تامىزدىڭ شۋاقتى كۇندەرىنىڭ بىرىندە اقىنمەن العاش كەزدەسكەن كۇن­نەن باستاپ كۋا بولدىم. جاسپىن، لەنين­گرادتىڭ ستۋدەنتى، سۇلەيمەنوۆتىڭ لە­نين­گرادتاعى جانە سول ەلدىڭ باسقا قالا­داعى پوەزيا كەشتەرىندە تۋعان دالانىڭ ەرەكشە كۇشىمەن جانە جۋسان يىسىمەن تولتىرىلعان ولەڭدەرىن ماق­تانىشپەن جانە شابىتپەن وقيتىن­مىن. وقىپ قانا قويماي، اقىن ءسوزىنىڭ وقىرمان جۇرەگىندە قالاي رەزونانس تۋدىرعانىن سەزەتىنمىن.

بۇل اقىندار ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ جانى مەن ويىنىڭ باسقارۋشىسى بولعان تاڭ­عاجايىپ ۋاقىت بولدى. پوەزيا كەشتەرى سارايلارعا، ستاديوندار مەن الاڭدارعا تولى بولاتىن.

ءبىزدىڭ العاشقى كەزدەسۋىمىزدە ولجاس اق باتاسىن بەرىپ قانا قويماي، مەنىڭ ماڭگىلىككە رۋحاني تالىمگەرىم بولدى. سول وتە قىمبات قارىم-قاتىناس 57 جىلدان بەرى ءالى جال­عاسىپ كەلەدى.

بۇگىن سول 57 جىلدىق دوستىعىمىزدى ءبىر ءسات ەسكە تۇسىرۋگە بولاتىنداي. بىراق مەن ونىڭ شىعارماشىلىق كرەدوسى مەن ادامي پرينتسيپتەرىنىڭ مىزعىماس بىرلىگىن ايقىن كورسەتەتىن بىرنەشە ناقتى فاكتىلەرمەن عانا شەكتەلەمىن – ول ناقتى ادامعا جانە جالپى ادامزاتقا كومەكتەسۋ.

ول – كۇن سياقتى، كوپتى ءوزىنىڭ شىعار­ما­شىلىعىمەن جىلىتىپ، كوبىن ءوزى بىلمەي، ناقتى ىستەرمەن كومەكتەستى.

ول نەگىزىنەن اقىن-تريبۋن رەتىندە قا­بىل­داندى، بىراق مەن ونىڭ تەرەڭ ليري­كالىق، وڭاي جارالانعىش جۇرەگى بار ادام ەكەندىگىنە كوبىرەك سەنىمدى بولدىم.

ورىس پوەزياسىندا پۋشكين جانە ونىڭ ناتاليا گونچاروۆاعا دەگەن قاي­­عى­لى ماحابباتى تۋرالى ولجاس سياق­تى جۇرەك­جاردى سوزدەردى جازا الاتىندار از:

«…ەح، ەتو گورلو بەلوە ي پلەچي، وح، گرۋد ۆىسوكايا، كاك ەشافوت! ي ۆىشەل راب نا سنەگ ۆ يانۆارسكي ۆەچەر، ي ۋمەر بوگ، سحۆاتيۆشيس زا جيۆوت...».

1983 جىلى ولجاس ومار ۇلى قازاق­ستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلاندى، ال مەن ونىڭ ورنىنا قازاق كسر مەملەكەتتىك كينەماتو­گرافيا كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ تا­عايىن­دالدىم.

جۇمىسىمنىڭ العاشقى كۇنى جەكە ماسەلەلەر بويىنشا قابىلداۋ كۇنى بولاتىن، گوسكينو ءدالىزى لىق تولى ادام. ەڭ قيىنى – ولاردىڭ كوپشىلىگى كينەماتوگرا­فيا­مەن ەشقانداي بايلانىسى جوق ادامدار.

بۇل ارينە، ماعان ەمەس، ولجاسقا قازاق­­ستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەل­گەندەر ەدى، ولار وعان وزدەرىنىڭ وتىنىش­تەرىمەن، تىلەكتەرىمەن جانە ۇمىتتەرىمەن كەلگەنى كورىنىپ تۇر. ولاردىڭ كوپشىلىگى ماتەريالدىق كومەككە جۇگىندى جانە بۇل ءار سەيسەنبىدە جالعاcا بەردى...

كوپ ۇزاماي مەملەكەتتىك كينواگەنت­تىكتىڭ قارجىلىق كومەك قورى تاۋسىلىپ قالدى. مەن ەسەپشىدەن: «بۇدان ءارى نە ىستەۋىمىز كەرەك جانە ولجاس ومار­ ۇلى قالاي ارەكەت ەتكەن؟» دەپ سۇرا­دىم. ولار ماعان ولجاس ومار ۇلى ءوزى­­نىڭ جالاقى­سى مەن گونورارىنان تو­لەمدى جالعاس­تىر­عانىن ايتتى. مىنە، تاڭ­عاجايىپ ادامنىڭ جەكە جومارت­تىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى.

ونىڭ ادامگەرشىلىن دالەلدەيتىن تاعى ءبىر جاعداي، ادىلەتسىز سوتتالعان سوۆحوز ديرەكتورى حۋدياكوۆپەن بايلانىستى بولدى. سول قيىن ۋاقىتتا اتالعان وقيعاعا ولجاس قانا قارسى تۇرىپ، بوساتىلۋىنا جانە وڭالۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى.

1986 جىلعى جەلتوقسان قازاق جاس­تارى­نىڭ ۇلىلىعى مەن باتىرلىعىن عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ولاردىڭ كرەمل وزبىرلىعىنا قارسى دەموكراتيا­لىق كوزقاراستارىن سىناپ، كوكپ وك حاتىنا قول قويىلۋىن تالاپ ەتكەن كەيبىر پاسىقتىڭ قورقاقتىعى مەن ورەسىنىڭ تومەندىگىن دە كورسەتكەن ەدى.

ماجبۇرلەگەندەردىڭ ىشىنەن تەك ولجاس قانا مۇنداي ۇيات تىرلىكتەن باس تارتىپ، نامىسىن اياققا تاپتاتپادى. مەن كەيدە ادامگەرشىلىگىنىڭ تەرەڭ­دىگىنە تاڭعالا­مىن، بۇل پىكىرى قايشى پەندەلەردىڭ جانە ولاردىڭ جاق­شا ىشىندە ء«ىزباسارلارىنىڭ» قازىردىڭ وزىندە «سۇلەيمەنوۆتە پاتريو­تيزم جوق» دەپ ايىپتاپ، ونى قازاق حال­قىنىڭ مۇد­دەسىنە ساتقىندىق جاساعان ادام دەپ اشكە­رەلەيتىندىگى تاڭعالدىرادى.

«دالانى اسقاقتاتۋ ءۇشىن تاۋلاردى الاسارتپاعان» ولجاس ءوزىنىڭ پوە­زيا­سىمەن، قوعامدىق جانە ازاماتتىق قىز­مەتىمەن، بۇكىل ومىرىمەن قازاق ءۇشىن، قا­زاق­ستان ءۇشىن كوپ نارسە جاسادى.

ءبىزدىڭ كەيبىر باسشىلارىمىز كرەمل­دىڭ سالقىن سامالىن سەزىپ، قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى ءبىرىنشى حاتشىسى د.ا.قوناەۆقا قارسى بولعان كەزدە دە ولجاس ءوزىن باتىل ءارى ابىرويلى ۇستادى. قازاق حالقىنىڭ داڭقتى ۇلى دىنمۇحاممەد احمەد ۇلى قوناەۆ قايتىس بولعانعا دەيىن ولجاس ومار ۇلى ونىڭ قاسىندا بولدى.

ولجاستىڭ 1986 جىلى 16 جەلتوقساندا رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا بەلگىسىز ءبىر پارتوكراتتىڭ تاعايىندالۋىمەن اياققا تاپتالعان قازاقتىڭ قادىر-قاسيەتىن قال­پىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساعانىن كوپ ادام بىلە بەرمەيدى.

ول سونداي-اق 1989 جىلى 22 ماۋسىمدا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى، ەڭ لايىقتى بولىپ تانىلعان قازاق كوسەمى ن.ءا.نازارباەۆتى ادىلەتتىلىكتىڭ سالتاناتى رەتىندە عانا ەمەس، جەكە مارتەبە رەتىن­دە دە قابىلدادى، ونى ءبىز سول كۇنى ولجاس­تىڭ كەڭ پەيىلدىگىمەن بىرگە تويلادىق.

ناعىز اقىن جانە سۋرەتشى رەتىندە سۇلەيمەنوۆ بەلگىلى ءبىر دارەجەدە بيلىككە ءوز پىكىرىن اشىق ءبىلدىرىپ وتىردى، ارقاشان حالىق جاعىندا  بولدى. ارينە، ونىڭ ومىردەگى بۇل ۇستانىمى بيلىك باسىنداعىلاردىڭ ىستەرىمەن سايكەس كەلگەن كەزدە ولجاس ولاردىڭ دا جاعىنا شىقتى. 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا قازاقستانداعى تۇڭعىش پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا ول نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كانديداتۋراسىن قىزۋ قولداي وتىرىپ ءدال وسىلاي جاسادى.

ولجاسقا چەحوسلوۆاكيا پرەزيدەنتى بولعان دراماتۋرگ ۆاتسلاۆ گاۆەلدىڭ، اقش-تاعى اكتەر رونالد رەيگاننىڭ، ازەربايجانداعى فيلولوگ ەلچيبەيدىڭ جانە گرۋزيا جازۋشىسى گامساحۋرديانىڭ مىسالدارىن كەلتىرە وتىرىپ، ونىڭ ءوز كانديداتۋراسىن ۇسىنۋ تۋرالى وتىنىشتەر كوپ بولعانىمەن، اقىن سول ۇندەۋلەردىڭ بارلىعىنا ءبىر عانا جاۋاپ ايتتى: «مەن ءۇشىن ەڭ باستىسى – مەنىڭ جازۋ ۇستەلىم بولدى جانە سولاي بولىپ قالا بەرەدى». اقىننىڭ «ادامعا تابىن، جەر، ەندى» پوە­­ماسى كوبىنەسە جارقىن پوەتيكالىق پۋب­ليتسيستيكا رەتىندە قابىلدانادى، بىراق ونىڭ تەرەڭ فيلوسوفيالىق ءمانى مىنادا: ادام العاش رەت جەر-انادان الشاقتادى، ونى قورعاۋ، ونى قۇتقارۋ – بۇل ادامنىڭ جانە بۇكىل ادامزاتتىڭ باستى مىندەتى.

سوندىقتان دا اقىن: «... شىعىس جوق، باتىس جوق. اسپاننىڭ اياعى جوق. شىعىس جوق، باتىس جوق، اكەنىڭ ەكى ۇلى بار. شىعىس جوق، باتىس جوق. كۇننىڭ شىعۋى مەن باتۋى بار، ۇلكەن ءسوز بار – جەر!»، دەيدى. بۇل – ولجاس ءومىرىنىڭ ءمانى مەن ماقساتى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە ونىڭ بۇكىل الەمگە ارنالعان باستى ماڭگىلىك حابارى ەدى.

ولجاس ومار ۇلىن 1989 جىلى 28 اقپاندا الماتى جازۋشىلار وداعىنىڭ ۇيىندە ميتينگىدەن كوكتەمگى تاسقىن سۋ باستالعان كەزدە قازاقستاندا انتيادرو­لىق قوزعالىس قۇرۋعا ونىڭ ميسسياسىن ءدال وسىلاي ءتۇسىنۋ تۇرتكى بولدى دەپ وي­لايمىن. بۇكىل قازاقستان، اتلانت مۇ­حيتىنىڭ امەريكالىق جاعالاۋىنا اعىپ، ءبىرىنشى جانە ەڭ بەدەلدى «نەۆادا-سەمەي» دەگەن حالىقارالىق انتيادرولىق قوزعالىسقا اينالدى.  ولجاس بۇل جەردە دە قازاق جەرىندە يادرولىق قارۋدى سىناۋعا قارسى شىققان العاشقى ادام بولدى.

مەن ءوز ءومىرىن ادامعا جانە ادامزاتقا جوعارى قىزمەت ەتۋگە ارناعان ۇلى اقىن­مەن جانە ازاماتپەن ماعان ۇزاق جىلدار دوستىق سىيلاعان تاعدىرعا ريزامىن.

مەن ونىڭ بۇگىننىڭ وزىندە ينتەللەكتۋالدى جانە فيزيكالىق فورماعا يە ەكەندىگىنە، ادامدارعا جۇرەگىنىڭ جىلۋى مەن ويلارىنىڭ دانالىعىن بەلسەندى جانە جومارت ەتىپ بەرگەنىنە شىن جۇرەكتەن قۋانىشتىمىن.

 

قانات ساۋداباەۆ

 

سوڭعى جاڭالىقتار

حەم اعاي

ادەبيەت • كەشە

نەسيە كورسەتكىشى ارتتى

ەكونوميكا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار