1961 جىلى 25 جاسار ولجاس ءوزىنىڭ «ادامعا تابىن, جەر, ەندى» پوەماسىمەن باتىر يۋري گاگاريننىڭ ەرلىگىن ءىس جۇزىندە قايتالاپ, عارىشتىق جىلدامدىقپەن كەڭەس وداعىنىڭ پوەتيكالىق وليمپىنە كوتەرىلدى, ءوز كەزەگىندە اندرەي ۆوزنەسەنسكي, ەۆگەني ەۆتۋشەنكو, روبەرت روجدەستۆەنسكيلەرمەن قاتار اتالدى. ول سول كەزدە شىنىمەن پلانەتالىق داڭققا قول جەتكىزگەن العاشقى قازاق بولىپ تانىلدى.
سۇلەيمەنوۆ ادامعا جانە ادامزاتقا جانقيارلىقپەن قىزمەت ەتە وتىرىپ, كەلەسى 60 جىل ىشىندە دە وسى عارىشتىق بيىكتىكتە قالاتىنىنا ءبىز كامىل سەنەمىز. بۇل قۇدايدىڭ كوزى تۇسكەن تۇلعالارىنا عانا بەرىلەتىن قاسيەت. قازاق حالقىنىڭ ۇلى, كۇللى جەر شارىنىڭ ۇلى اقىنى جانە ازاماتى – ولجاس سۇلەيمەنوۆ ۋاقىت پەن كەڭىستىكتى باعىندىرعان تۇلعا.
ولجاستىڭ بىرەگەيلىگى – ونىڭ پوەزياسى مەن قاعيدالارى, سونىمەن بىرگە ونىڭ وتە جارقىن جانە باتىل ءومىرىنىڭ ءبىر-بىرىمەن توعىسقاندىعىندا دەر ەدىك. مەن بۇعان ەڭ سۇيىكتى قالامىز الماتىدا 1964 جىلى تامىزدىڭ شۋاقتى كۇندەرىنىڭ بىرىندە اقىنمەن العاش كەزدەسكەن كۇننەن باستاپ كۋا بولدىم. جاسپىن, لەنينگرادتىڭ ستۋدەنتى, سۇلەيمەنوۆتىڭ لەنينگرادتاعى جانە سول ەلدىڭ باسقا قالاداعى پوەزيا كەشتەرىندە تۋعان دالانىڭ ەرەكشە كۇشىمەن جانە جۋسان يىسىمەن تولتىرىلعان ولەڭدەرىن ماقتانىشپەن جانە شابىتپەن وقيتىنمىن. وقىپ قانا قويماي, اقىن ءسوزىنىڭ وقىرمان جۇرەگىندە قالاي رەزونانس تۋدىرعانىن سەزەتىنمىن.
بۇل اقىندار ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ جانى مەن ويىنىڭ باسقارۋشىسى بولعان تاڭعاجايىپ ۋاقىت بولدى. پوەزيا كەشتەرى سارايلارعا, ستاديوندار مەن الاڭدارعا تولى بولاتىن.
ءبىزدىڭ العاشقى كەزدەسۋىمىزدە ولجاس اق باتاسىن بەرىپ قانا قويماي, مەنىڭ ماڭگىلىككە رۋحاني تالىمگەرىم بولدى. سول وتە قىمبات قارىم-قاتىناس 57 جىلدان بەرى ءالى جالعاسىپ كەلەدى.
بۇگىن سول 57 جىلدىق دوستىعىمىزدى ءبىر ءسات ەسكە تۇسىرۋگە بولاتىنداي. بىراق مەن ونىڭ شىعارماشىلىق كرەدوسى مەن ادامي پرينتسيپتەرىنىڭ مىزعىماس بىرلىگىن ايقىن كورسەتەتىن بىرنەشە ناقتى فاكتىلەرمەن عانا شەكتەلەمىن – ول ناقتى ادامعا جانە جالپى ادامزاتقا كومەكتەسۋ.
ول – كۇن سياقتى, كوپتى ءوزىنىڭ شىعارماشىلىعىمەن جىلىتىپ, كوبىن ءوزى بىلمەي, ناقتى ىستەرمەن كومەكتەستى.
ول نەگىزىنەن اقىن-تريبۋن رەتىندە قابىلداندى, بىراق مەن ونىڭ تەرەڭ ليريكالىق, وڭاي جارالانعىش جۇرەگى بار ادام ەكەندىگىنە كوبىرەك سەنىمدى بولدىم.
ورىس پوەزياسىندا پۋشكين جانە ونىڭ ناتاليا گونچاروۆاعا دەگەن قايعىلى ماحابباتى تۋرالى ولجاس سياقتى جۇرەكجاردى سوزدەردى جازا الاتىندار از:
«…ەح, ەتو گورلو بەلوە ي پلەچي, وح, گرۋد ۆىسوكايا, كاك ەشافوت! ي ۆىشەل راب نا سنەگ ۆ يانۆارسكي ۆەچەر, ي ۋمەر بوگ, سحۆاتيۆشيس زا جيۆوت...».
1983 جىلى ولجاس ومار ۇلى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلاندى, ال مەن ونىڭ ورنىنا قازاق كسر مەملەكەتتىك كينەماتوگرافيا كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ تاعايىندالدىم.
جۇمىسىمنىڭ العاشقى كۇنى جەكە ماسەلەلەر بويىنشا قابىلداۋ كۇنى بولاتىن, گوسكينو ءدالىزى لىق تولى ادام. ەڭ قيىنى – ولاردىڭ كوپشىلىگى كينەماتوگرافيامەن ەشقانداي بايلانىسى جوق ادامدار.
بۇل ارينە, ماعان ەمەس, ولجاسقا قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەندەر ەدى, ولار وعان وزدەرىنىڭ وتىنىشتەرىمەن, تىلەكتەرىمەن جانە ۇمىتتەرىمەن كەلگەنى كورىنىپ تۇر. ولاردىڭ كوپشىلىگى ماتەريالدىق كومەككە جۇگىندى جانە بۇل ءار سەيسەنبىدە جالعاcا بەردى...
كوپ ۇزاماي مەملەكەتتىك كينواگەنتتىكتىڭ قارجىلىق كومەك قورى تاۋسىلىپ قالدى. مەن ەسەپشىدەن: «بۇدان ءارى نە ىستەۋىمىز كەرەك جانە ولجاس ومار ۇلى قالاي ارەكەت ەتكەن؟» دەپ سۇرادىم. ولار ماعان ولجاس ومار ۇلى ءوزىنىڭ جالاقىسى مەن گونورارىنان تولەمدى جالعاستىرعانىن ايتتى. مىنە, تاڭعاجايىپ ادامنىڭ جەكە جومارتتىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى.
ونىڭ ادامگەرشىلىن دالەلدەيتىن تاعى ءبىر جاعداي, ادىلەتسىز سوتتالعان سوۆحوز ديرەكتورى حۋدياكوۆپەن بايلانىستى بولدى. سول قيىن ۋاقىتتا اتالعان وقيعاعا ولجاس قانا قارسى تۇرىپ, بوساتىلۋىنا جانە وڭالۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى.
1986 جىلعى جەلتوقسان قازاق جاستارىنىڭ ۇلىلىعى مەن باتىرلىعىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ولاردىڭ كرەمل وزبىرلىعىنا قارسى دەموكراتيالىق كوزقاراستارىن سىناپ, كوكپ وك حاتىنا قول قويىلۋىن تالاپ ەتكەن كەيبىر پاسىقتىڭ قورقاقتىعى مەن ورەسىنىڭ تومەندىگىن دە كورسەتكەن ەدى.
ماجبۇرلەگەندەردىڭ ىشىنەن تەك ولجاس قانا مۇنداي ۇيات تىرلىكتەن باس تارتىپ, نامىسىن اياققا تاپتاتپادى. مەن كەيدە ادامگەرشىلىگىنىڭ تەرەڭدىگىنە تاڭعالامىن, بۇل پىكىرى قايشى پەندەلەردىڭ جانە ولاردىڭ جاقشا ىشىندە ء«ىزباسارلارىنىڭ» قازىردىڭ وزىندە «سۇلەيمەنوۆتە پاتريوتيزم جوق» دەپ ايىپتاپ, ونى قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىنە ساتقىندىق جاساعان ادام دەپ اشكەرەلەيتىندىگى تاڭعالدىرادى.
«دالانى اسقاقتاتۋ ءۇشىن تاۋلاردى الاسارتپاعان» ولجاس ءوزىنىڭ پوەزياسىمەن, قوعامدىق جانە ازاماتتىق قىزمەتىمەن, بۇكىل ومىرىمەن قازاق ءۇشىن, قازاقستان ءۇشىن كوپ نارسە جاسادى.
ءبىزدىڭ كەيبىر باسشىلارىمىز كرەملدىڭ سالقىن سامالىن سەزىپ, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى ءبىرىنشى حاتشىسى د.ا.قوناەۆقا قارسى بولعان كەزدە دە ولجاس ءوزىن باتىل ءارى ابىرويلى ۇستادى. قازاق حالقىنىڭ داڭقتى ۇلى دىنمۇحاممەد احمەد ۇلى قوناەۆ قايتىس بولعانعا دەيىن ولجاس ومار ۇلى ونىڭ قاسىندا بولدى.
ولجاستىڭ 1986 جىلى 16 جەلتوقساندا رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا بەلگىسىز ءبىر پارتوكراتتىڭ تاعايىندالۋىمەن اياققا تاپتالعان قازاقتىڭ قادىر-قاسيەتىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساعانىن كوپ ادام بىلە بەرمەيدى.
ول سونداي-اق 1989 جىلى 22 ماۋسىمدا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, ەڭ لايىقتى بولىپ تانىلعان قازاق كوسەمى ن.ءا.نازارباەۆتى ادىلەتتىلىكتىڭ سالتاناتى رەتىندە عانا ەمەس, جەكە مارتەبە رەتىندە دە قابىلدادى, ونى ءبىز سول كۇنى ولجاستىڭ كەڭ پەيىلدىگىمەن بىرگە تويلادىق.
ناعىز اقىن جانە سۋرەتشى رەتىندە سۇلەيمەنوۆ بەلگىلى ءبىر دارەجەدە بيلىككە ءوز پىكىرىن اشىق ءبىلدىرىپ وتىردى, ارقاشان حالىق جاعىندا بولدى. ارينە, ونىڭ ومىردەگى بۇل ۇستانىمى بيلىك باسىنداعىلاردىڭ ىستەرىمەن سايكەس كەلگەن كەزدە ولجاس ولاردىڭ دا جاعىنا شىقتى. 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا قازاقستانداعى تۇڭعىش پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا ول نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كانديداتۋراسىن قىزۋ قولداي وتىرىپ ءدال وسىلاي جاسادى.
ولجاسقا چەحوسلوۆاكيا پرەزيدەنتى بولعان دراماتۋرگ ۆاتسلاۆ گاۆەلدىڭ, اقش-تاعى اكتەر رونالد رەيگاننىڭ, ازەربايجانداعى فيلولوگ ەلچيبەيدىڭ جانە گرۋزيا جازۋشىسى گامساحۋرديانىڭ مىسالدارىن كەلتىرە وتىرىپ, ونىڭ ءوز كانديداتۋراسىن ۇسىنۋ تۋرالى وتىنىشتەر كوپ بولعانىمەن, اقىن سول ۇندەۋلەردىڭ بارلىعىنا ءبىر عانا جاۋاپ ايتتى: «مەن ءۇشىن ەڭ باستىسى – مەنىڭ جازۋ ۇستەلىم بولدى جانە سولاي بولىپ قالا بەرەدى». اقىننىڭ «ادامعا تابىن, جەر, ەندى» پوەماسى كوبىنەسە جارقىن پوەتيكالىق پۋبليتسيستيكا رەتىندە قابىلدانادى, بىراق ونىڭ تەرەڭ فيلوسوفيالىق ءمانى مىنادا: ادام العاش رەت جەر-انادان الشاقتادى, ونى قورعاۋ, ونى قۇتقارۋ – بۇل ادامنىڭ جانە بۇكىل ادامزاتتىڭ باستى مىندەتى.
سوندىقتان دا اقىن: «... شىعىس جوق, باتىس جوق. اسپاننىڭ اياعى جوق. شىعىس جوق, باتىس جوق, اكەنىڭ ەكى ۇلى بار. شىعىس جوق, باتىس جوق. كۇننىڭ شىعۋى مەن باتۋى بار, ۇلكەن ءسوز بار – جەر!», دەيدى. بۇل – ولجاس ءومىرىنىڭ ءمانى مەن ماقساتى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ونىڭ بۇكىل الەمگە ارنالعان باستى ماڭگىلىك حابارى ەدى.
ولجاس ومار ۇلىن 1989 جىلى 28 اقپاندا الماتى جازۋشىلار وداعىنىڭ ۇيىندە ميتينگىدەن كوكتەمگى تاسقىن سۋ باستالعان كەزدە قازاقستاندا انتيادرولىق قوزعالىس قۇرۋعا ونىڭ ميسسياسىن ءدال وسىلاي ءتۇسىنۋ تۇرتكى بولدى دەپ ويلايمىن. بۇكىل قازاقستان, اتلانت مۇحيتىنىڭ امەريكالىق جاعالاۋىنا اعىپ, ءبىرىنشى جانە ەڭ بەدەلدى «نەۆادا-سەمەي» دەگەن حالىقارالىق انتيادرولىق قوزعالىسقا اينالدى. ولجاس بۇل جەردە دە قازاق جەرىندە يادرولىق قارۋدى سىناۋعا قارسى شىققان العاشقى ادام بولدى.
مەن ءوز ءومىرىن ادامعا جانە ادامزاتقا جوعارى قىزمەت ەتۋگە ارناعان ۇلى اقىنمەن جانە ازاماتپەن ماعان ۇزاق جىلدار دوستىق سىيلاعان تاعدىرعا ريزامىن.
مەن ونىڭ بۇگىننىڭ وزىندە ينتەللەكتۋالدى جانە فيزيكالىق فورماعا يە ەكەندىگىنە, ادامدارعا جۇرەگىنىڭ جىلۋى مەن ويلارىنىڭ دانالىعىن بەلسەندى جانە جومارت ەتىپ بەرگەنىنە شىن جۇرەكتەن قۋانىشتىمىن.
قانات ساۋداباەۆ
