ونەر • 17 مامىر، 2021

ءانۋار الەمى

91 رەت كورسەتىلدى

تاياۋدا وتاندىق ارنالاردىڭ بىرىنەن كورنەكتى جازۋشى دۋلات يسابەكوۆتىڭ وقىرماندار قولىنان تۇسىرمەي قۇمارتىپ وقىعان پوۆەسىنىڭ جەلىسىمەن، 1975 جىلى رەجيسسەر ءشارىپ بەيسەمباەۆ تۇسىرگەن «گاۋھارتاس» ءفيلمى كورسەتىلدى. اتالعان كوركەم تۋىندىنىڭ جارىققا شىققانىنا قىرىق التى جىل بولسا دا وعان دەگەن كورەرمەننىڭ قىزىعۋشىلىعى ءبىر كەمىگەن ەمەس. ونىڭ سەبەبى تالانتتى قالامگەردىڭ قالامىنان تۋعان شىعارمانىڭ شىنايىلىعى مەن رەجيسسەردىڭ رولدەردى ويناعان اكتەرلەردى تاپ باسىپ، تاني بىلۋىنەن بولار دەپ ويلايمىز.

شىن مانىندە، سول اكتەرلەردىڭ ءبارى ءبىر-ءبىر سوم تۇلعا دەپ ايتۋعا بولادى.

قازاقتىڭ قاتپارلى مىنەزدى قارا شالىن كاۋكەن كەنجەتاەۆ كەلىستى بەي­نەلەدى. بالاسىنا مەيىرىمى ءتۇسىپ تۇرا­تىن اقجارىلقاپ انا – ءامينا ومىر­زاقوۆا قانداي! اقجۇرەك قايىركەن شە؟! حالقىمىزدىڭ يبالى كەلىنىن كوركەمدە­گەن جاننا قۋانىشەۆانى اسپەتتەۋگە اسەم ءسوز تابا المايسىز. اسىرەسە ءبىر قا­راعاندا جان-دۇنيەسى تومىرىقتاۋ، بىراق ەركەكتىك ايبارى باسىم تاستاندى ءانۋار بورانباەۆ جەرىنە جەتكىزىپ وينادى. كينونى كورگەندە تاستاننىڭ سالتاناتقا دەگەن قاتىگەزدىگىن قابىلداي الماي، ىشتەي جەك كورىپ وتىراسىز. بىراق فيلم سوڭىنا تامان تاستاننىڭ جانى گۇلدەي نازىك ەكەنىن تۇسىنەسىز.

جۋرناليست سەيسەن امىربەك ۇلى­نىڭ 2013 جىلى «ايقىن» گازەتىندە جا­رىق كورگەن تالانتتى اكتەر جايىنداعى «مەن تولىق اشىلا المادىم، اتتەڭ...» دەگەن ماقالاسىندا، قالامگەر دۋلات يسا­بەكوۆ: ء«انۋار بورانباەۆپەن «گاۋ­ھا­ر­تاس» اتتى پوۆەسىمنىڭ جەلىسى بويىن­شا فيلم تۇسىرىلەر كەزدە تانىستىم. باسىندا باستى رولدەگى ىبىش-تاس­تاندى وزگە اكتەر وينايتىن بولار دەپ جۇرگەنمىن. ءانۋار بەكىپتى. ء«اي، الىپ شىعا الار ما ەكەن؟» دەگەن سەنىمسىزدىك ويدا بولدى. قاتەلەسىپپىن. 1975 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا كينونىڭ پرەمەراسى ءوتتى. ريزا بولدىم. ءانۋار اكتەرلىك شەبەرلىگىن كورسەتتى. جارىنىڭ جانىن تۇسىنبەيتىن شودىر مىنەزدى، بىراق ءوز ىسىنە ادال ادامنىڭ بەينەسىن كەرەمەت سومداپ شىقتى. قازىر ول ءفيلمدى ءانۋارسىز ەلەس­تەتە المايمىن. بورانباەۆ كينو الە­مىندە وسى «گاۋھارتاسقا» ءتۇسۋ ارقى­­لى ءوزىنىڭ جاڭا ءبىر قىرىن اشتى، حالىق­­قا كەڭىنەن تانىلدى» دەپ ايتادى. جازۋ­شى وتە ءدال باعا بەرگەن. ءانۋار اعا ودان كەيىن دە تالاي فيلمگە تۇسسە دە، كورەرمەن جادىندا «گاۋھارتاستاعى» تاستانمەن ماڭگى قالدى.

الايدا ارقالى اكتەردىڭ جۇلدىزى تەاتردا جاندى دەۋگە بولادى. الىس اۋىل­دان ارمان قۋىپ كەلگەن بوزبالا قۇر­مانعازى اتىنداعى ونەر ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسىپ، پروفەسسور رابيعا قانى­باەۆانىڭ شەبەرلىك سىنىبىندا ءدارىس الىپ، كەيىن الماتىداعى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترىنا جۇمىسقا قابىلداندى. العاشقى ءرولى – ۇلى مۇحاڭنىڭ «تۇنگى سارىنىنداعى» − ساپا. ونى جاس اكتەر ساحنادا ءساتتى الىپ شىعا ءبىلدى. سودان باستاپ ءانۋاردىڭ ايى وڭىنان تۋدى. اكەمتەاترعا العاشقى كەلگەن جىلدارى رەجيسسەر قادىر جەتپىسباەۆ اقىن قۇ­داش مۇقاشەۆتىڭ ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ جاس­تىق شاعىنان ەلەس بەرەتىن «دالا داستانى» اتتى پەساسىن كورەرمەنگە ۇسىندى. مۇندا اكتەرگە باس كەيىپكەر – ءىلياستى ويناۋ باقىتى بۇيىردى. كور­نەكتى اقىن بەينەسىن الىپ شىعۋ ءۇشىن ول كوپ ىزدەنىپ، اقىرى ساحنادا تۇعىرلى تۇلعانىڭ بۇلا كەزىن زەردەلى كوركەمدەيدى. وعان كورەرمەندەر عانا ەمەس، ساحنادا بىرگە جۇرگەن ارىپتەستەرى دە ءتانتى بولادى.بۇل تۋرالى جاقىن دوسى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى تۇڭعىشباي جا­مان­قۇلوۆ: ء«انۋار سول قازاق تەاترىندا اسقان جاعىمدى ۇنىمەن بىرگە كەرەمەت ساحنالىق سۇي­كىمىمەن كەلگەن قايتا­لان­باس، ەشكىمگە ۇقسامايتىن جاڭا اكتەر پايدا بولعانىن جۇرتشىلىققا پاش ەتتى. جاقسى وينادى، ءىلياس ءرولى ءانۋار تابيعاتىنىڭ وڭ جامباسىنا كەلىپ، كىرى­­گىپ، بىرىگىپ كەتتى» دەپ اقتارىلادى.

جالپى وتكەن عاسىرداعى الپىسىن­شى جىلدارى قازاق تەاترىنىڭ داۋىر­لەگەن كەزەڭى باستالدى. سول كەزدە اتاق­ت­ى رەجيسسەر ءازىربايجان مامبەتوۆ قويعان درامالىق شىعارمالاردىڭ داڭ­­قى وداققا تاراپ جاتتى. مىنە، وسى شاقتا قاسيەتتى ونەر ورداسىنا جالىن­دى جاس بۋىن كەلدى. سولاردىڭ ارا­سىن­دا جاسىنداي جارقىلداپ ءانۋار دا ءجۇردى. جەتپىسىنشى جىلداردان باستاپ اكەمتەاتردا ساحنالانعان قويى­لىمداردى بورانباەۆسىز ەلەستەتە المايسىز. ونى­مەن ونەرگە بىرگە كەلگەن زامانداستارى دا شەتىنەن شاشاسىنا شاڭ تيمەس جۇي­رىكتەر بولاتىن. بىراق سولاردىڭ ىشىندە ءانۋاردىڭ الەمى دارالانىپ تۇردى. ول وتىز جىلدان اسا ۋاقىت ىشىندە اۋەزوۆ تەاترىنىڭ ساحناسىندا 70-كە جۋىق رولدە ويناپ، ناعىز مايتالمانعا اينالدى. ول جايىندا مارقۇم اشىربەك سىعايدان اسىرىپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس. «تاريحي ءھام وسى زامانعى قاھارماندارىمەن شۇرقىراسا تابىسىپ، ونەر جانكۇيەرلەرىنە ءاردايىم كول-كوسىر ەستەتيكالىق قۋانىش سىيلا­عان اكتەر ءىلياس، سىرىم، اۋباكىر، ليۋ­چەنتسيو، ءبىرسىمباي، نەزناموۆ، جا­داەۆ، ۋيليام كەتسبي، سوتانۆيل، سابىر­باەۆ، تۇرسىن­باي، ەلامان، مومىن شال سىندى سان ۇلت وكىلدەرى مەن ءار ءداۋىر ادامدارىنىڭ ومىر­شەڭ شەجىرەلەرىن ء«تىرىلتتى». كەيىپكەر بويىنا قان جۇگىر­تىپ، ءتىرى كەۋدەگە جان بەرەتىن اكتەرلىك تىلسىم سيقىردىڭ بار­لىق سىرلارىن مەڭگەرگەن ساحنا شەبەرى»، دەيدى بەلگىلى تەاتر سىنشىسى.

دارىندى ونەرپاز قازاق كينوسىن دامىتۋعا دا ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى. «تۇركسىب تۋرالى ءان» – ت.رىسقۇلوۆ، «ورال وت ىشىندە» – تاڭاتاروۆ، «جۇلدى­زىڭدى وشىرمە» – قاسىموۆ، «سوڭعى كوش» – اكە، «جاۋ تىلىنداعى مايداندا» باي­سانباەۆ سەكىلدى بىرنەشە ايشىقتى بەي­نەلەردى سومدادى. اسىل ازامات كوزى تىرىسىندە تۋعان جەرىنىڭ قول باستاعان باتىرلارى امانگەلدى يمانوۆ پەن كەيكى كوكەمباي ۇلىنىڭ قاھارمان بەينەلەرىن كينودا سومداسام دەپ ارمانداپتى. بىراق جۇمىر باستى پەندەگە ارمان دەگەن ارعىماق جالىن ۇستاتا بەرە مە؟!

اكتەرمەن جاقىن سىيلاسقاندار ونىڭ ادامي بولمىسى تۋرالى تامسانىپ ايتادى. بۇل تۋرالى دوستارىنىڭ جازعان ەستەلىكتەرى دە جەتەرلىك. ول كىسىنىڭ ەلدە بالا كۇنىنەن بىرگە وسكەن ايتباي شۇ­كەنوۆ دەگەن دوسى بار. ءانۋار اعا اۋىلعا كەلگەندە ايتباي اعا ەكەۋى ۇنەمى بىرگە جۇرەدى. وزەنگە سۋعا تۇسەدى، بالىق اۋلايدى. اتقا مىنەدى. ەلدىڭ ادامدارىمەن جۇزدەسەدى. قازىر ايتەكەڭ – زەينەتكەر. اۋىلدىڭ قازىنالى قارياسى. جان دوسى جايىندا تەبىرەنىپ سويلەيدى. ء«انۋار ەكەۋىمىزدىڭ دوستىعىمىز العاشقى بالا كۇننەن تانىسىپ، تابىسقان كۇن مەن ماڭگى قوش ايتىسقان كۇننىڭ اراسىنا سوزىلعان 45 جىل ەكەن. ازاماتتىعى، مىنەزىنىڭ كەڭ­دىگى، كىسىلىك كەلبەتى، قازاقى قاسيەتى ونى باسقالاردان ەرەكشەلەپ تۇراتىن. اقىلدى، ادالدىقتى، كىشىلىكتى ول ءومىردىڭ وزىنەن ۇيرەنە ءبىلىپ وسكەن تابيعاتتىڭ سيرەك تۇلعاسى ىسپەتتەس ەدى» دەپ ساعىنا ەسكە الادى.

بەلگىلى قالامگەر قاي­سار ءالىمنىڭ «اكتەر تاعدىرى» دەگەن كىتابىندا ءانۋار اعانىڭ ءومىرى مەن ونەرى جايىندا جان-جاقتى باياندالعان. ول كىسى ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا ءبى­راز قيىندىق كوردى. بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتكەن ۇلى وقىستا قازا بولدى. جاعا­سىنا اۋىر دەرت جارماسىپ، اقىرى ءبىر اياعىنان ايىرىلدى. كيەلى ساحنامەن قوشتاسۋعا تۋرا كەلدى. ول تەاتردان كەتەردە جاتا قالىپ ەدەندى قۇشتى دەيدى كوزكورگەندەر. قابىرعالى سۋرەتكەر سا­كەن سەرى ءجۇنىسوۆ اكتەردىڭ ىشكى وي كۇي­زەلىسىن بىلايشا ورەدى. «ەگەر بۇدان بىلاي قويىلىمدارعا قاتىناسا الماسام دا، تەاترعا كەلۋدەن ءبىر كۇندە تىيىلمايمىن. كەشەگى ساحنانىڭ قاداۋ-قاداۋ قازىقتارىنداي، اتا-اجەلەرىمنىڭ، اعا-اپالارىمنىڭ كوتەرىپ كەتكەن ونەر عيماراتىنىڭ ساقشىسى بولسام دا، اكا­دەميالىق تەاتردىڭ اتىن جوعالتپاي، زاتىن جۇدەتپەي ۇستاسا ەكەن دەپ وزىمنەن كەيىنگى ۇرپاققا كۇندە اقىلىمدى ايتىپ، مىسقالداي پايدام تيە بەرسىن دەپ ارماندايمىن» دەپ تولعانىپتى. كەيىن اعامىز ساحناعا ورالىپ، ونەرىن ساعىنعان كورەرمەنىمەن قايتا قاۋىشتى. وننان اسا ءرولدى سومدادى. الايدا اينالدىرعان دەرت تالانتتى اكتەردى ەلۋ ەكى جاسقا قارا­عان شاعىندا الىپ تىندى. وعان جاڭا مىڭجىلدىقتىڭ ءدامىن تاتۋ بۇيىرمادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

اۋىل بالالارىنىڭ ءۇمىتىن ۇكىلەيدى

باعدارلامالار • بۇگىن، 09:05

قانت ءوندىرىسىنىڭ قاۋقارى قانداي؟

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:51

ىندەتپەن كۇرەستە ىركىلمەگەن مامان

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:34

ارمانىنا جەتكەن جان

رۋحانيات • بۇگىن، 08:30

وتانشىلدىق – تاۋەلسىزدىك تىرەگى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:16

العىس ارقالاعان جاناشىر جاندار

مەديتسينا • بۇگىن، 08:01

حەم اعاي

ادەبيەت • كەشە

نەسيە كورسەتكىشى ارتتى

ەكونوميكا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار