مارتەبەلى جيىندى اشىپ ءسوز سويلەگەن ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى باقىتجان تەمىربولات: «تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تاريحشىلار, ارحەولوگتار, مادەنيەتتانۋشىلار كوشپەندىلەر تاريحىنداعى ماڭىزدى ماسەلەلەردى زەرتتەۋدە اۋقىمدى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. 2004 جىلدان باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلدى. باعدارلاما شەڭبەرىندە كوشپەندىلەردىڭ تاريحي مۇراسىن زەردەلەۋدىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسى قالىپتاسىپ, تاريحي-مادەني جانە ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرى قايتا جاسالدى, ۇلتتىق ادەبيەت پەن جازۋدىڭ سان عاسىرلىق تاجىريبەسى تەرەڭ زەرتتەلدى. 2013 جىلى «حالىق – تاريح تولقىنىندا» باعدارلاماسى قابىلدانىپ, ونىڭ اياسىندا قازاقستان تاريحىنا قاتىستى ءىرى الەمدىك مۇراعاتتاردان قۇجاتتاردى جۇيەلى ىزدەۋ جانە زەردەلەۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلدى. ۇلتىمىزدىڭ جازۋشىلارى, اقىندارى, تاريحشىلارىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا تاريحي ادىلدىك سالتانات قۇردى. مۇندا ارحەولوگتاردىڭ ءرولى ەرەكشە, ولار كورنەكى زاتتاي ماتەريال نەگىزىندە ۇرپاقتارى قازىرگى قازاقتار بولعان كوشپەندىلەر مادەنيەتىنىڭ بىرەگەيلىگىن دالەلدەدى. ەلباسى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ تەوريالىق نەگىزىن دامىتاتىن « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» باعدارلامالىق ماقالاسىندا اتقا ءمىنۋ مادەنيەتىنىڭ ەجەلدەن بەرى كوشپەلى قوعامنىڭ سيپاتىن تولىقتاي سۋرەتتەگەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى», دەدى.
ودان كەيىن «بوتاي ماكرومادەنيەتىنىڭ قازاق حالقى مەن مەملەكەتتىلىگىنىڭ مادەنيەت گەنەزيسى ۇدەرىسىندەگى ءرولىن مەملەكەتتىك ساياسي تانۋ», «ۇلتتىق يدەيا رەتىندە بىرىڭعاي ۇلتتىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋداعى اتقا ءمىنۋ جانە دالا وركەنيەتىنىڭ تاريحي بايلانىستارى» تاقىرىبىندا بايانداما جاساعان ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگيا جانە دالا وركەنيەتتەرى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ۆيكتور زايبەرت ەڭ اۋەلى, التى مىڭ جىل بۇرىن دالا وركەنيەتىنىڭ باستاۋىندا ەتنوستىق جانە تاريحي تامىرى بوتاي سالت اتتىلىق مادەنيەتىنەن باستالاتىن تاريحي دانا قازاق حالقىنىڭ ۇلى ەكەنىمدى ماقتان ەتەمىن دەي وتىرىپ: «بوتاي مادەنيەتىن 40 جىل بويى ديالەكتيكانىڭ نەگىزگى زاڭدارىنىڭ گەگەل فيلوسوفياسى نەگىزىندە زەرتتەپ كەلەمىن.تاپتىق-فورماتسيالىق دوگماتيكالىق تەوريالاردان باس تارتا وتىرىپ, مەن سوڭعى ەكى ءجۇز جىل بويى ەۋرازيالىق وركەنيەتتىڭ قاينار كوزى رەتىندە ەۋروتسەنترلىك ادىسنامامەن جانە تاريحنامامەن قابىلدانباعان ۇلى قازاق دالاسى شىن مانىندە تۇراقتى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك-ساياسي دامۋدىڭ دالالىق فەنومەنى بولعانىن ءتۇسىندىم. ۇلى دالادا تاريحي ساتسىزدىكتەر جوق, سونىمەن قاتار ول وتىرىقشى-ەگىنشىلىك القاپتىق مادەنيەتتەردەن تاۋەلسىز, ءوزىن-ءوزى مولايتاتىن گەو جانە سوتسيوجۇيە بولىپ تابىلادى», دەدى ارحەولوگ عالىم.
كەلەسى كەزەكتە, «قازاقستاننىڭ مادەني-تاريحي مۇراسى جاھاندانۋدىڭ جاڭا مودەلىندەگى ەلدىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ قاينار كوزى» تاقىرىبىندا بايانداما جاساعان EICON تۇراقتى دامۋ كومپانياسىنىڭ ساراپشىسى سەرگەي تسوي جاقىندا قابىلدانعان ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى, جاسىل ەكونوميكاعا ءوتۋ تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ جوسپارى, قازاقستاننىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق دامۋ جوسپارى تدم-مەن سۋسىنداپ تۇر. ال مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ جونىندەگى تۇجىرىمدامانىڭ ورتالىعى ەكونوميكادان ادام قۇندىلىقتارىنا كوشكەنىن اڭعارتادى. بۇۇ-نىڭ جاھاندىق كۇن تارتىبىنە سايكەس, قازاقستان دا ادام ءومىرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل جۇمىس – بيلىككە دە, ازاماتتىق قوعامعا دا ورتاق ءىس, دەدى.
سونىمەن قاتار تسوي مىرزا تدم-عا مادەني-تاريحي مۇرا ارقىلى ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ءوزىن-ءوزى انىقتاۋسىز, ورتاق يدەولوگيالىق جانە رۋحاني تۇعىرناماسىز, جاڭا پاتريوتيزم قالىپتاسۋىنسىز قول جەتكىزە المايتىنىن اتاپ ءوتتى. ول سونداي-اق كوشپەندىلەر وركەنيەتىن اشۋ جونىندەگى تۇراقتى جوبانى ىسكە اسىرۋدى ۇسىندى.
«بەرەل» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۇراجايىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زەينوللا ساماشەۆ, وسىدان 40 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن ۆيكتور فەدوروۆيچ زايبەرت بۇل فەنومەندى الەمدىك عىلىم ءۇشىن اشتى, ءبىز ەندى عانا وسى جاڭالىقتىڭ دۇنيەجۇزىلىك تاريحي ماڭىزدىلىعىن تۇسىنە باستادىق. قازىرگى جاعدايدا بۇل ۇلتتىق سانا-سەزىمدى دامىتۋ جانە ۇلتتىق يدەولوگيانى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى دەسە, ك.اقىشەۆ اتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى مارال حابدۋلينا حانىم, عىلىم سالاسىندا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتۋ ءۇشىن ونداعان جىلدار قاجەت ەكەندىگىن كورىپ وتىرمىز. تەك ۇزدىكسىز زەرتتەۋ, زەردەلەۋ, تاسىلدەردى جەتىلدىرۋ ارقىلى عانا ماڭىزدى تاريحي جانە ساياسي تۇجىرىمداماعا قول جەتكىزۋگە بولادى, دەپ اتاپ ءوتتى.
