تاريح • 14 مامىر، 2021

دالالىق وركەنيەت تاعىلىمى

26 رەت كورسەتىلدى

وتكەن بەيسەنبىدە ەلورداداعى ەلباسى كىتاپحاناسىندا «قازىرگى زاماندا ادام مەن قوعامنىڭ ءوزارا ۇيلەسىمدى ىقپالداستىعى ءۇشىن دالالىق اتقا ءمىنۋ وركەنيەتىنىڭ تاريحي ماڭىزى» تاقىرىبىندا سۇحبات الاڭى ءوتتى. ءىس-شارا ونلاين فورماتتا ۇيىمداستىرىلىپ، وعان وتاندىق تاريحشىلار، جوعارى وقۋ ورىندارى ماگيسترانتتارى مەن دوكتورانتتارى، تاريح، ارحەولوگيا، ەتنولوگيا جانە ولكەتانۋ بويىنشا عىلىمي جوبالار بايقاۋىندا جەڭىمپاز اتانعان مەكتەپ وقۋشىلارى قاتىستى.

مارتەبەلى جيىندى اشىپ ءسوز سويلەگەن ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى باقىتجان تەمىر­بولات: «تاۋەلسىزدىك جىلدارىن­دا تاريحشىلار، ارحەولوگتار، مادەنيەتتانۋشىلار كوش­پەن­دىلەر تاريحىنداعى ماڭىز­دى ماسەلەلەردى زەرتتەۋدە اۋقىم­دى ناتيجەلەرگە قول جەت­­­كىزدى. 2004 جىلدان باستاپ قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ­تىڭ باستاماسىمەن «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باع­­دارلاماسى ىسكە اسىرىلدى. باعدارلاما شەڭبەرىندە كوش­پەندىلەردىڭ تاريحي مۇراسىن زەر­دەلەۋدىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسى قا­لىپتاسىپ، تاريحي-مادەني جانە ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرى قايتا جاسالدى، ۇلتتىق ادەبيەت پەن جازۋدىڭ سان عاسىرلىق تاجىريبەسى تەرەڭ زەرتتەلدى. 2013 جىلى «حالىق – تاريح تولقىنىندا» باعدارلاماسى قابىلدانىپ، ونىڭ اياسىندا قا­زاقستان تاريحىنا قاتىستى ءىرى الەمدىك مۇراعاتتاردان قۇجات­تاردى جۇيەلى ىزدەۋ جانە زەردەلەۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلدى. ۇلتىمىزدىڭ جازۋشىلارى، اقىندارى، تاريحشىلارىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا تاريحي ادىلدىك سالتانات قۇردى. مۇن­دا ارحەولوگتاردىڭ ءرولى ەرەكشە، ولار كورنەكى زاتتاي ماتەريال نەگىزىندە ۇرپاقتارى قازىرگى قازاقتار بولعان كوشپەندىلەر ما­دەنيەتىنىڭ بىرەگەيلىگىن دا­لەل­دەدى. ەلباسى «رۋحاني جاڭ­عىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ تەو­ريالىق نەگىزىن دامىتاتىن « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» باع­دار­لامالىق ماقالاسىندا اتقا ءمىنۋ مادەنيەتىنىڭ ەجەلدەن بەرى كوشپەلى قوعامنىڭ سيپاتىن تو­لىقتاي سۋرەتتەگەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى»، دەدى.

ودان كەيىن «بوتاي ماكرو­مادەنيەتىنىڭ قازاق حالقى مەن مەملەكەتتىلىگىنىڭ مادەنيەت گە­نەزيسى ۇدەرىسىندەگى ءرولىن مەم­لەكەتتىك ساياسي تانۋ»، «ۇلتتىق يدەيا رەتىندە بىرىڭعاي ۇلتتىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋداعى اتقا ءمىنۋ جانە دالا وركەنيەتىنىڭ تاريحي بايلانىستارى» تاقى­رىبىندا بايانداما جاساعان ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگيا جانە دالا وركەنيەتتەرى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ۆيكتور زاي­بەرت ەڭ اۋەلى، التى مىڭ جىل بۇ­­رىن دالا وركەنيەتىنىڭ باس­تاۋىندا ەتنوستىق جانە تاريحي تامىرى بوتاي سالت اتتىلىق ما­دەنيەتىنەن باستالاتىن تاريحي دانا قازاق حالقىنىڭ ۇلى ەكە­نىمدى ماقتان ەتەمىن دەي وتى­رىپ: «بوتاي مادەنيەتىن 40 جىل بويى ديالەكتيكانىڭ نەگىزگى زاڭدارىنىڭ گەگەل فيلوسوفياسى نەگىزىندە زەرتتەپ كەلەمىن.تاپتىق-فورماتسيالىق دوگماتيكالىق تەو­ريالاردان باس تارتا وتىرىپ، مەن سوڭعى ەكى ءجۇز جىل بويى ەۋرازيالىق ور­كەنيەتتىڭ قاي­نار كوزى رەتىندە ەۋروتسەنترلىك ادىس­نامامەن جانە تاريحنامامەن قابىلدانباعان ۇلى قازاق دالاسى شىن مانىندە تۇراقتى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك-ساياسي دامۋدىڭ دا­لالىق فەنومەنى بولعانىن ءتۇ­سىندىم. ۇلى دالادا تاريحي سات­سىزدىكتەر جوق، سونىمەن قاتار ول وتىرىقشى-ەگىنشىلىك القاپتىق مادەنيەتتەردەن تا­ۋەلسىز، ءوزىن-ءوزى مولايتاتىن گەو جانە سوتسيوجۇيە بولىپ تابىلادى»، دەدى ارحەولوگ عالىم.

كەلەسى كەزەكتە، «قازاقستاننىڭ ما­دەني-تاريحي مۇراسى جاھان­دانۋدىڭ جاڭا مودەلىندەگى ەلدىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ قاينار كوزى» تاقىرىبىندا بايانداما جا­ساعان EICON تۇراقتى دامۋ كومپانياسىنىڭ ساراپشىسى سەرگەي تسوي جاقىندا قا­بىل­دانعان ازاماتتىق قوعامدى دا­مىتۋ تۇجىرىمداماسى، جا­سىل ەكونوميكاعا ءوتۋ تۇجى­رىم­دا­ماسىن ىسكە اسىرۋ جوسپارى، قا­زاقستاننىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق دامۋ جوسپارى تدم-مەن سۋسىنداپ تۇر. ال مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ جو­نىندەگى تۇجىرىمدامانىڭ ور­تالىعى ەكونوميكادان ادام قۇن­­دىلىقتارىنا كوشكەنىن اڭ­عارتادى. بۇۇ-نىڭ جاھاندىق كۇن تارتىبىنە سايكەس، قازاقستان دا ادام ءومىرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل جۇمىس – بيلىككە دە، ازاماتتىق قوعامعا دا ورتاق ءىس، دەدى.

سونىمەن قاتار تسوي مىرزا تدم-عا مادەني-تاريحي مۇرا ارقىلى ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ءوزىن-ءوزى انىقتاۋسىز، ورتاق يدەو­لوگيالىق جانە رۋحاني تۇعىر­ناماسىز، جاڭا پاتريوتيزم قا­لىپ­تاسۋىنسىز قول جەتكىزە المايتىنىن اتاپ ءوتتى. ول سونداي-اق كوشپەندىلەر وركەنيەتىن اشۋ جونىندەگى تۇراقتى جوبانى ىسكە اسىرۋدى ۇسىندى.

«بەرەل» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۇراجايىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى، تاريح عى­­­لىمدارىنىڭ دوكتورى، پرو­فەسسور زەينوللا ساماشەۆ، وسى­دان 40 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن ۆيكتور فەدوروۆيچ زايبەرت بۇل فەنومەندى الەمدىك عىلىم ءۇشىن اشتى، ءبىز ەندى عانا وسى جا­ڭا­لىقتىڭ دۇنيەجۇزىلىك تاريحي ما­ڭىزدىلىعىن تۇسىنە باستادىق. قازىرگى جاعدايدا بۇل ۇلتتىق سانا-سەزىمدى دامىتۋ جانە ۇلتتىق يدەولوگيانى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى دەسە، ك.اقىشەۆ اتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، ل.ن.گۋ­ميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى مارال حابدۋلينا حانىم، عىلىم سالاسىندا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتۋ ءۇشىن ونداعان جىلدار قاجەت ەكەندىگىن كورىپ وتىرمىز. تەك ۇزدىكسىز زەرتتەۋ، زەردەلەۋ، تاسىلدەردى جەتىلدىرۋ ار­قىلى عانا ماڭىزدى تاريحي جانە ساياسي تۇجىرىمداماعا قول جەتكىزۋگە بولادى، دەپ اتاپ ءوتتى.

سوڭعى جاڭالىقتار

«بارىسقا» جاڭا قاقپاشى كەلدى

حوككەي • بۇگىن، 09:18

ۇقساس جاڭالىقتار