يادرولىق قارۋدان ازات ەل اتانۋ – بۇكىلالەمدىك ۇستانىم بولۋى ءتيىس

ۆاشينگتوندا الەمنىڭ بەلدى دە بەدەلدى ساياساتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن يادرولىق قارۋسىزدانۋ جونىندەگى سامميتتە دۇنيە جۇزىنە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە ونىڭ تۇيتكىلدى تۇستارىن شەشۋ جولدارى كەڭىنەن تالقىلاندى. جاھان جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىك. اتالعان سامميتكە قاتىسقان قازاقستان باسشىسى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتىڭ رەسەيدىڭ بەلگىلى “يزۆەستيا” گازەتىندە “الىپ اۋقىمدى الەم جانە يادرولىق قاۋىپ­سىزدىك” دەگەن تاقىرىپپەن ماقالاسى جاريا­لان­دى. ماقالادا ادامزاتتى يادرولىق قاۋىپ-قاتەردەن ساقتاۋ جولدارى جان-جاقتى كورىنىس تاپقان. يادرو­لىق قاۋىپ-قاتەردىڭ نەبىر ءتۇرىن باسىنان كە­شىرگەن قازاقستان ءۇشىن مۇنداي “تاجالدان” دەر كە­زىندە قۇتىلۋ, سونداي-اق, الەمدى ودان ازات ەتۋ­گە ۇندەۋ – ايرىقشا ماڭىزعا يە بولارى ءسوزسىز. شىعىس قازاقستانداعى سەمەي پوليگونىندا 40 جىل ىشىندە 450-گە تارتا سىناق جۇزەگە اسى­رىلدى. ولاردان 1,5 ملن.-عا تارتا ادام زارداپ شەكتى. 1989 جىلدىڭ 29 تامىزىندا قازاقستان باسشىسى يادرولىق پوليگوندى جابۋ تۋرالى جارلىق شىعارىپ, الەۋەتى جاعىنان الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان ەرىكتى تۇردە باس تارتۋ جونىندە ۇلكەن شەشىم قابىلدادى. بۇل باستامانىڭ تاريح جىلناماسىندا بۇرىن-سوڭدى بالاماسى بولماعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ال بىلتىر بۇۇ-نىڭ 29 تامىزدى قازاقستاننىڭ باستاماسى نەگىزىندە يادرولىق سىناقتارعا قارسى تۇرۋ كۇنى دەپ جاريالاۋى وسى ۇدەرىستەردىڭ زاڭدى جالعاسى ىسپەتتى. دەسەك تە, قازاقستاننىڭ بۇل ماسەلەلەردەگى يگى قادامدارى تەك مۇنىمەن شەكتەلىپ وتىرعان جوق. ماسەلەن, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى حالىقارالىق ساياساتتى جۇيەلەندىرەتىن تەتىكتەردى قايتادان قاراۋ جونىندە باستاما كوتەرۋدە. سەبەبى, بۇگىندە قولدانىستا جۇرگەن يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى كەلىسىم-شارت نەگىزدەرى تەك يادورولىق قارۋى بار مەملەكەتتەرگە عانا قاتىستى ازىرلەن­گەن. سونداي-اق, بۇگىندە ول ءوزىن تولىق دەڭگەيدە اقتاي الماي وتىر. قازىرگى تاڭدا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە بوي كوتەرىپ جاتقان ءتۇرلى ءدىني جانە ساياسي قاقتى­عىس­تار ادام توزگىسىز تەررورلىق ارەكەتتەرگە سوقتى­رۋدا. بۇل ءوز كەزەگىندە بەيكۇنا جاندارعا جانە ولاردىڭ ومىرىنە كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. ال ەگەر سول تەررورشىلاردىڭ قولىنا يادرولىق قارۋ تۇسكەن جاعدايدا الەم قانداي كۇيگە تۇسەتىنىن ويلاۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى, ياعني قاراداي دەنەڭ تۇرشىگەدى. قازىرگى تاڭدا الەمدە اسكەري سالادا قول­دانۋعا كەل­مەيتىن, الايدا, يادرولىق قارۋدى تولىقتاي ىسكە قو­سۋعا تاپتىرمايتىن ءرولى بار زالالدى زاتتار­دىڭ 2 مىڭ تونناسى شوعىرلانعان ەكەن. ال بۇعان الاڭدا­تار­لىق ءجايت رەتىندە قاراپ, ايرىقشا ءمان بەرەتىن كەز كەلدى. قازاقستان ءوز كەزەگىندە رەسەي, قىتاي, يران جانە پاكستان سەكىلدى الىپ يادرولىق مەملە­كەت­تەردىڭ ورتاسىندا ورنالاسقاندىقتان, الەم ءۇشىن قاۋپى ەرەن زاتتاردىڭ تاسىمالدانۋىنا قارسى تۇرۋعا باقىلاۋ جاساۋعا تولىقتاي مۇمكىندىگى بار. سول سەبەپتى دە, ن. نازارباەۆ قازاقستاندا يادرو­لىق قاۋىپسىزدىكتىڭ حالىقارالىق وقۋ ورتالى­عى­نىڭ نەگىزىن قالاۋ جونىندە دە ۇسىنىس ايتقان بو­لا­تىن. بۇل ورتالىق ورتالىق ازيانىڭ ەكسپورت­تىق باقىلاۋ, يادرولىق زاتتاردى فيزيكالىق جاعىنان قورعاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ سالاسىنداعى مۇمكىندىگىن كۇشەيتۋگە دە سەپ بولار ەدى. بۇل رەتتە قازاقستان باسشىسى يادروسىز ايماقتاردىڭ حالىقارالىق قۇقىقتىق بەدەلىن تەز ارادا ايقىنداۋ ماسەلەسىن تالقىلاۋدى دا كۇن تارتىبىنە قويۋدا. وسى جەردە مىنانى ەستە ساقتاۋ قاجەت. ول – يادروسىز الەم ماسەلەسىن تەك يادرو­لىق الەۋەتى مەن تەحنولوگياسى بار حالىقتاردىڭ عانا كوتەرمەۋ كەرەكتىگى. بۇل بارلىق دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىن تولعاندىرۋى قاجەت. وسى ورايدا ن. نازارباەۆ يادروسىز الەم جونىندەگى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانۋى جونىندە باستاما كوتەرىپ وتىرعانىن دا اتاپ ايتقان ورىندى. بۇل دەكلاراتسيا دۇنيە ءجۇزىنىڭ بارلىق ەلدەرىن يادرولىق قارۋدان باس تارتۋعا ۇندەۋ رەتىندە قابىلدانۋى ءتيىس. يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنا بۇكىل ادام­زاتتىق باقىلاۋ جۇرگىزۋ كەزىندە حالىقارالىق قوعامداستىق ەنەرگەتيكا مەن جوعارى تەحنولو­گيالار توڭىرەگىندەگى جاھاندىق ماسەلەلەردى دە نازاردان شىعارماۋى قاجەت. سول سەبەپتى قازاق­ستان يادرولىق تەرروريزممەن كۇرەس جونىندەگى جاھاندىق ءىس-شارالار مەن بەيبىت جولداعى اتوم باعدارلامالارىنا دەگەن حالىقارالىق قۇقىق اراسىنداعى تەڭگەرىمدىلىكتى ساقتاۋ جونىندە ماڭىزدى ۇسىنىس ايتۋدا. ويتكەنى, بەيبىت ءومىردىڭ دامۋىن كوزدەيتىن يادرولىق باعدارلامالارعا دەگەن قۇقىق – كەز كەلگەن تاۋەلسىز ەلدىڭ قۇقىعى. ماسەلەن, تابيعي ۋران, تەحنولوگيالار بازاسى, جوعارى ينفراقۇرىلىمدار كوپ شوعىرلانعان ەل رەتىندە قازاقستان بەيبىت جولداعى يادرولىق باعدارلامالاردى دامىتۋ جونىندەگى ءوز قۇقىعىن تولىقتاي پايدالاناتىن بولادى. قازاقستان, سونداي-اق, بارلىق ەلدەردىڭ بەيبىت اتومعا تەڭ قولجەتىمدىلىگى قاعيداتىنىڭ جاقتاۋشىسى رەتىندە رەسەي فەدەراتسياسىمەن بىرلەسىپ, انگارسكىدە ۋراندى بايىتۋ جونىندە حالىقارالىق ورتالىق قۇرۋ ىسىنە بەلسەنە قاتىسۋدا. بۇگىندە قازاقستان ءوز تەرريتورياسىندا ماگاتە-ءنىڭ قولداۋىمەن يادرولىق وتىننىڭ حالىقارالىق “قويماسىنىڭ” نەگىزىن قالاۋ جونىندە دە ءىرى باستامالار كوتەرىپ كەلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە يادرولىق وتىندى ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. قازاقستان باسشىسىنىڭ يادرولىق قارۋسىز­دانۋ ماسەلەسىندە دەموكراتيالىق تەپە-تەڭدىك قا­عيداتتارىن تاراتۋ جونىندەگى اۋقىمدى باستاما­لارى دا الەم ەلدەرىنىڭ نازارىن وزىنە اۋدارۋدا. تەك وسىنداي يگى باستامالاردى جاپپاي قولدا­عاندا عانا الەمنىڭ ءىرى جانە شاعىن مەملەكەتتەرى يادرولىق قارۋدان تەك قاۋىپسىزدىك تىرەگىن كورۋىن توقتاتادى. سول ارقىلى يادرولىق قارۋدان ازات ەل اتانۋ يدەياسىن ۇستانۋعا ۇمتىلادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ يادرولىق قارۋسىزدانۋ ماسەلەسىن باستاما رەتىندە كوتەرگەن كەزدە: ء“بىز­دىڭ اتومعا قارسى بارلىق الەمدىك قوزعالىستاردى قولدايتىن جانە وسى جولعا ۇگىتتەيتىن جەتەكشى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولۋىمىزعا تولىقتاي تاريحي جانە مورولدىق قۇقىقتارىمىز بار. مۇنداي جولعا حالقىمىز تارتقان اۋىر زارداپ پەن ولىلەردىڭ رۋحى مىندەتتەيدى”, دەگەن بولاتىن. بۇل سوزگە كەلىسپەسكە بولمايدى. پولشا ءباسپاسوز اگەنتتىگى.