قازاق جەرلەرىن تۇگەندەۋ ماسەلەسى بويىنشا 1920 جىلعى 18 مامىردا ماسكەۋگە بارعان ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ ەستەلىگىنەن:
«...مەن ۆ.ي.لەنيننىڭ توراعالىعىمەن وتكەن كەڭەسكە قاتىسىپ, قازاقستانداعى جاعدايدى باياندادىم. مەن ستولىپين رەفورماسى دەگەننىڭ كەزىندە قازاقتاردىڭ جەرى جاپپاي تارتىپ الىنعانىن, ەرتىستىڭ سول جاعاسىنداعى ون شاقىرىمدىق جولاق 1904 جىلى كازاك-ورىستارعا بەرىلىپ, قازاق حالقىنىڭ قۋىلىپ تاستالعانىن, كاسپيدىڭ سولتۇستىك جاعاسىنا قازاقتاردىڭ جولاي الماي وتىرعانىن...ايتتىم». (ج.ۋ.قىدىرالينا. اليمحان ەرمەكوۆ. الماتى, 2012).
قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جەر اۋماعى ماسەلەسىنىڭ وڭاي شەشىلمەگەنىن كورسەتەتىن قۇجاتتار دا بارشىلىق. مىسالى, پەتروپاۆل ۋەزى قازاق بولىستارى قالا-ۋەزدىك سەزىنە قاتىسۋشىلاردىڭ رەسەيدىڭ ۇلتتار حالىق كوميسسارياتىنا 1920 جىلعى 4 تامىزدا جولداعان مىنا جەدەلحاتىندا: ء«بىز, ومبى گۋبەرنياسى پەتروپاۆل ۋەزى 15 بولىسىنىڭ قازاقتارى پەتروپاۆلداعى قالا-ۋەزدىك سەزگە جينالىپ, بولاشاق قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ شەكاراسىن انىقتاۋعا ارنالعان كوميسسيانىڭ قۇرىلۋىن قولدايمىز جانە ەتنوگرافيالىق, تاريحي جانە ەكونوميكالىق جاعىنان تىعىز بايلانىستى پەتروپاۆل ۋەزى قازاق ولكەسىنىڭ قۇرامىنا ەنۋى كەرەكتىگىنە سەنىم بىلدىرەمىز. (تسگاور سسسر, 1318-قور, 1-تىزبە, 141-ءىس, 59-بەت; «وبرازوۆانيە كاز. اسسر», ستر. 244). قۇجاتقا قوسا باسىلعان تۇسىنىكتەمەدە وسى جەدەلحاتقا قول قويعان وكىلدەر كەلتەسور, سارىايعىر, تايىنشا, جامانتۇز, ەمەنالى, تاۋزار, سمايىل, اققۋساق جانە اناستاسەۆ بولىسىنىڭ قازاقتارى ەكەنى كورىنەدى. سونىمەن, 1920 جىلعى 26 تامىزدا رەسەيدىڭ ەڭ جوعارعى بيلىك دارگەيىندە قازاق اۆتونوميالى سوۆەتتىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ تۋرالى جالپىعا ءمالىم قۇجات قابىلداندى. مۇندا, اتباسار, اقمولا, كوكشەتاۋ, پەتروپاۆل ۋەزدەرى جانە ومبى ۋەزىنىڭ ءبىر بولىگى قازاق اۆتونومياسى دەگەن دەربەس شاڭىراقتىڭ استىنا قوسىلعانى تۋرالى جازىلدى.
1920 جىلعى 4 قازاندا ورىنبور قالاسىندا قازاق اسسر سوۆەتتەرىنىڭ قۇرىلتايى اشىلىپ, وندا 26 تامىزداعى دەكرەتتىڭ قاعيدالارى, ونىڭ ىشىندە قازاقتىڭ جەرىن تۇگەندەۋ ماسەلەسى قارالدى. ءبىر عاجابى – بۇكىلقازاق قۇرىلتايىنا پەتروپاۆل ۋەزىنەن تەك قانا قازاقتار قاتىسقان. بۇل تۋرالى پەتروپاۆلدا شىعىپ تۇرعان «مير ترۋدا» گازەتىنىڭ 1921 جىلعى 24 تامىزدا شىققان 175-سانىندا انىق جازىلعان. ورىنبوردا قۇرىلتاي ءجۇرىپ جاتقاندا, سەزد تورالقاسىنا پەتروپاۆلدان كەلگەن جەدەلحات ءماتىنى وقىلدى.
وندا بىلاي دەلىنگەن: ء«بىز, ومبى گۋبەرنياسى پەتروپاۆل ۋەزىندەگى 15 بولىستان سايلانعان قازاق دەپۋتاتتارى قازرەۆكومدى ەڭبەكشى قازاق حالقىنىڭ باسشىسى دەپ مويىندايمىز جانە ەزگىدەگى حالىققا سوۆەت وكىمەتى جاريالاعان بوستاندىقتى الىپ بەرگەنى ءۇشىن وعان بارىنشا قولداۋ كورسەتەمىز, قازاق اۆتونومياسى جۇزەگە اسادى, دەپ سەنەمىز». بۇل جەدەلحات سول كەزدە, «يزۆەستيا كيرگيزسكوگو كرايا» دەگەن باسىلىمنىڭ 1920 جىلعى 9 قازانداعى سانىندا جارىق كوردى. (كىتاپتا: «وبرازوۆانيە كازاحسكوي اسسر», ستر. 259).
سەزدىڭ سوڭعى كۇنى قابىلدانعان قاۋلىدا: «سەمەي جانە اقمولا گۋبەرنيالارىنىڭ قازاق رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ قاراۋىنا بىردەن ءوتىپ كەتۋى بۇل گۋبەرنيالارداعى جۇمىسقا قيىندىق تۋدىرۋى مۇمكىن ەكەنى ەسكەرىلىپ, ولاردى ازىرشە, ياعني 1921 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن سيبرەۆكوم قاراۋىندا قالدىرا تۇرۋ ...ۇيعارىلدى».(تسگاور كاز. سسر, ف. 5, وپ. 1, د. 21, ل. 266; «وبرازوۆانيە كازاحسكوي اسسر», ستر. 294)
قۇرىلتاي سەزىنىڭ شەشىمدەرى بىردەن ورىندالا قويعان جوق, جاڭادان قۇرىلعان قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ شىعىس شەكارالارىنا قاتىستى تۇيتكىل ماسەلەلەردى شەشۋ جايى سوزىلىپ كەتتى. ايتالىق, قازاقستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ (كازتسيك) توراعاسى ءارى قازاقستان شەكاراسىن رەتتەۋ تۋرالى توتەنشە كوميسسيانىڭ توراعاسى سەيىتقالي مەڭدەشەۆ بولاشاق رەسپۋبليكانىڭ ساكەن سەيفۋللين باستاعان ءبىر توپ باسشىلارى 1921 جىلى 19 ناۋرىزدا پەتروپاۆلعا كەلىپ, ناقتى جاعدايمەن تانىسقاننان كەيىن, ماسكەۋگە جەدەلحات جولداعان:
«قۇپيا. ماسكەۋ. قازاقستان وكىلدىگىنە. بواك مۇشەسى مىرزا-
عاليەۆكە. شەكارا جونىندەگى پىكىرىم مىناداي: سەمەي گۋبەرنياسى, ەرتىس جانە پاۆلودار اۋداندارىن قازاقستانعا قالدىرۋ ماسەلەسىندە تاباندى بولىڭىز. ال ومبى قالاسىن قازاقستانعا قوسۋ جونىندە ماسەلە قيىنداپ كەتەتىن بولسا, كۇشتەمەي-اق قويىڭىز. ەرتىستى يەمدەنۋ (ياعني ەرتىسكە قول جەتكىزۋ.-ز.ت.) تۋرالى ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزدى وتكىزۋ قاجەت. ەڭ بولماسا, ومبى ۋەزىنىڭ قازاعى باسىم بولىگىن الىپ, ەرتىسكە قول جەتكىزۋمەن شەكتەلۋگە بولار. ەسىڭىزدە بولسىن, بۇل ماسەلەنى فەدەرالدىق بيلىكتىڭ الدىنا قويعاندا, «بۇل قازاقتار ومبى ۋەزىندە قالسا, ءسوزسىز قىرعىنعا ۇشىرايدى, ءبىز ولاردى امان ساقتاپ قالۋعا كۇش سالىپ وتىرمىز» دەگەنبىز, وسىنى ايقىن جەتكىزىڭىز. (سقومم, 43-قور, 1-تىزبە, 7-ءىس, 1-پاراق.)
ساقتالعان قۇجاتتارداعى شىندىق وسىنداي. ول – بۇگىنگى بارىمىز بەن جوعىمىز تۋرالى. بارىمىزدى كورىپ وتىرمىز, تانيمىز, بىلەمىز. كەڭ بايتاق قازاقستاننىڭ جەرى, اتا قونىسىمىز, بايلىعىمىز وسى. وسىنىڭ كوبى – كەڭەس زامانىندا جاسالعان ءىس بولىپ كورىنگەنىمەن, الاش كوسەمدەرىنىڭ جانقيارلىق ەڭبەگىنىڭ جەمىسى ەكەندىگىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى.
قازاقتىق اقمولا گۋبەرنياسىنىڭ قۇرىلۋى 1921 جىلعى 21 ءساۋىر كۇنى پەتروپاۆل قالاسىنداعى لۋناچارسكي اتىنداعى تەاتر ۇيىندە وتكەن پەتروپاۆل قالا-ۋەزدىك ءىى پارتيا كونفەرەنتسياسىنان باستالادى. كونفەرەنتسيا تورالقاسىنا سايلانعان جەتى ادامنىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى كوممۋنيستەردەن ايسارين مەن بەيسەنوۆ بار. دەمەك قازاق اۆتونوميالى رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىندا اقمولا گۋبەرنياسىن قۇرعان جانە گۋبەرنيالىق پارتيا ۇيىمى مەن گۋبرەۆكومنىڭ ۇيىمداسقانىن جاريالاعان وسى جيىن بولىپ تابىلادى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ, ونىڭ ىشىندە پەتروپاۆل ۋەزىنىڭ رەسەي مەملەكەتىنەن ءبولىنىپ, قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن كۇنىن ءدال وسى 1921 جىلعى 21 ءساۋىر دەپ سالتاناتتى تۇردە اتاپ وتۋگە بولادى. پارتيا كونفەرەنتسياسىن ورىنبورداعى قازاق وبلىستىق پارتيا كوميتەتى اتىنان قازاقستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سماعۇل سادۋاقاسوۆ قۇتتىقتاپ, «قازاق رەسپۋبليكاسى جانە قازاقتار اراسىنداعى جۇمىس تۋرالى» بايانداما جاسادى.
جاڭا قۇرىلعان گۋبەرنياداعى بۇكىل اكىمشىلىك بيلىك ءابدىراحمان ايتيەۆ باسقارعان گۋبەرنيالىق توڭكەرىس كوميتەتىنە (گۋبرەۆكوم) بەرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا بارلەبەن, كوروتكوۆ, شاريپوۆ, يۆانوۆ جانە اسىلبەكوۆ سايلاندى.
1921 جىلى 26 ساۋىردە پەتروپاۆلدا شىعاتىن «مير ترۋدا» گازەتىندە قازتسيك توتەنشە وكىلەتتى كوميسسياسى مەن بۇكىلقازاقتىق كەڭەستەردىڭ ءبىرىنشى سەزىنىڭ قاۋلىلارى جانە رەسەيدىڭ ءسىبىر رەۆكومىمەن كەلىسىم-شارت جارىق كوردى. بۇل قۇجات بويىنشا:
«1. پەتروپاۆل, كوكشەتاۋ, اقمولا جانە اتباسار ۋەزدەرى ومبى گۋبەرنياسىنىڭ قۇرامىنان شىعىپ, روسسيا سوۆەتتىك فەدەراتسياسىنىڭ قازاق سوتسياليستىك سوۆەتتىك رەسپۋبليكاسىنا كىرەتىن اقمولا گۋبەرنياسىن قۇرايدى.
- جاڭا قۇرىلعان اقمولا گۋبەرنياسىنىڭ ورتالىعى پەتروپاۆل قالاسى بولىپ تابىلادى». ماسكەۋدەن شىعاتىن «يزۆەستيا» گازەتى بۇرىنعى ۋەزدىك دەڭگەيدەگى عانا شاعىن قالا پەتروپاۆل ۇلان-بايتاق گۋبەرنيانىڭ ورتالىعى بولدى دەپ جازدى.
1921 جىلعى 28 ءساۋىر كۇنى قواك توراعاسى س.مەڭدەشەۆتىڭ «پەتروپاۆل قالاسىنىڭ ەڭبەكشى جۇرتشىلىعىنا» دەگەن ۇندەۋ-حاتى «مير ترۋدا» گازەتىنە باسىلىپ شىقتى. قالانىڭ قازاقستان قۇرامىندا قالۋىنا بايلانىستى مەرەكەلىك مادەني شارالار وتكىزىلدى. مىسالى, «مير ترۋدا» گازەتىنىڭ 13 مامىر كۇنگى سانىندا پەتروپاۆل قالاسىنداعى قازاق كلۋبىنىڭ مۋزىكالى-دراما توبىنىڭ كۇشىمەن قازاق اۆتورلارىنىڭ «جەبىر باي», «ايەل بوستاندىعى», «التىن ساقا» دەگەن پەسالارىنىڭ قويىلعانى حابارلاندى.
1921 جىلعى 2 ماۋسىمدا گۋبەرنيالىق كەڭەس پارتيا ۇيىمدارىنىڭ قاۋلىسىمەن پەتروپاۆل ۋەزىندە 5 اكىمشىلىك اۋدانى قۇرىلدى. ولار: بۋلاەۆ, ياۆلەننىي, جاڭا پاۆلوۆ, نوۆورىبينسكي جانە پرەسنوگوركوە اۋداندارى ەدى. قاۋلىدا ولاردىڭ بارلىعى دا بۇرىنعى ورىس بولىستارى ەكەنى اتاپ كورسەتىلدى. وسىلايشا قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى ورنالاسقان ايماقتا كەڭەستىك تارتىپكە نەگىزدەلگەن اكىمشىلىك-اۋماقتىق ءبولىنىس قالىپتاسا باستادى.
وسىدان كەيىن اقمولا گۋبەرنيالىق ءى حالىق اعارتۋ كونفەرەنتسياسى ءوتتى. كونفەرەنتسيادا ءبايدىلدين ءابدىراحمان, بەيسەنوۆ مۇحامەتجان, قازىبەكوۆ سماعۇل ءسوز سويلەدى. جيىندا ۋەزد بويىنشا ءبىرىنشى باسقىش مەكتەپتەر سانى 106 جانە ەكىنشى باسقىش ءبىر مەكتەپ بار ەكەندىگى كورسەتىلدى. ءابدىراحمان ءبايدىلديننىڭ بايانداماسىندا قازاقتاردى وقىتۋ, ولاردىڭ مادەني دارەجەسىن كوتەرۋ جونىندە ايتىلدى. «ۇلتتاردىڭ تەڭدىگى قامتاماسىز ەتىلسىن, وتارشىلدىق پيعىلدار مەن كورىنىستەرگە جول بەرىلمەسىن» دەگەن ايقىن مالىمدەمە جاسالدى.
1921 جىلعى 11 قىركۇيەك. سول كۇنى كەشكى ساعات بەستە پەتروپاۆلدا گۋبەرنيا كەڭەستەرىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتاي سەزى بولدى. قازاق رەسپۋبليكاسى حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى مەن گۋبرەۆكوم اتىنان سەزدى ءابدىراحمان ايتيەۆ اشتى. سەزگە قاتىسۋشىلاردى قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى اتىنان سماعۇل سادۋاقاسوۆ قۇتتىقتادى. مۇراعاتتا ساقتالعان حاتتامادا سماعۇلدىڭ سوزدەرىنىڭ مازمۇنى تەزيس تۇرىندە بەرىلىپتى, ءسىرا, الدىن-الا دايىندالعان جازباشا ءماتىنى بولماعانعا ۇقسايدى: «قىر بالاسى ءوزىن عانا, مالىن عانا ويلاپ ەركىمەن جۇرگەن شاقتا, رەسەيدىڭ وتارشىل بيلىگىنىڭ شەڭگەلىنە تاپ بولىپ ەدى... ەندى باس ەركى وزىندە, ءوز ەلىن ءوزى بيلەيتىن بولادى...» دەپ باستاعان ەكەن.
1921 جىلى 17 قىركۇيەكتە گۋبرەۆكوم دوعارىلىپ, سوۆەتتەردىڭ گۋبەرنيالىق ءبىرىنشى سەزىندە سايلانعان اقمولا گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتى ىسكە كىرىستى. جاڭا سايلاناتىن اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مىندەتىن س. سادۋاقاسوۆ بىلاي بەلگىلەپ بەردى: «توڭكەرىس كوميتەتىنەن اتقارۋ كوميتەتىنە اۋىسۋ – زاڭدى ۋاقىت تالابى. اسكەري-توڭكەرىس تارتىبىنەن باس تارتۋ كەرەك. جەكە-دارا بيلەپ-توستەۋگە جول بەرىلمەسىن».
اقمولا گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ باسشىلىعى مىناداي بولىپ بەكىتىلدى: ايتيەۆ – توراعا, شۋمسكي – ونىڭ ورىنباسارى جانە ەكونوميكا كوميسسياسىنىڭ توراعاسى, پاتريكەەۆ – ازىق-ت ۇلىك كوميسسارى, بەيسەنەۆ – اكىمشىلىك كەڭەستىڭ توراعاسى, قازىبەكوۆ – ءىس باسقارۋشى. اتقارۋ كوميتەتىنىڭ قۇرامىنا: سابىر ءشارىپوۆ, عابباس توعجانوۆ, جۇماعالي تىلەۋلين, كانديداتتىعىنا جانۇزاق جانىبەكوۆ سايلاندى.
«مير ترۋدا» گازەتىنىڭ سول كۇنگى سانى: «جەكە باقىردى ورتاق قازانعا ايىرباستايىق!» دەگەن سوتسياليستىك ۇرانمەن شىقتى.
زارقىن تايشىباي,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك
سىڭىرگەن قايراتكەرى,
م. قوزىباەۆ اتىنداعى
سقۋ پروفەسسورى
