ادەبيەت • 10 مامىر، 2021

كۇنىكەيدىڭ جازىعى

1137 رەت كورسەتىلدى

«كۇنىكەيدىڭ جازىعى» – وتكەن عاسىر باسىندا جازىلعان شىعارمالاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءبىر قاراما-قايشىلىققا تولى، ءالى دە پىكىرتالاس تۋدىرىپ كەلە جاتقان، پسيحولوگيالىق يىرىمدەرى قاراپايىم كىسىنى قانشا تالپىنسا دا بويلاتپاس، ءبىر ەمەس، بىرنەشە ويدىڭ سورابىن سالار، ءبىر ەمەس، بىرنەشە سەزىمنىڭ سۇرلەۋىن كورسەتەر اسا كۇردەلى شىعارما.

ونى بىرجاقتى عانا ايەل تەڭسىزدىگى تۋرالى پوۆەست دەي سالۋعا دا كەلمەيدى. مۇنىڭ يۋ-قيۋ تامىرى تىم تەرەڭدە جاتىر ەمەس پە.

اق ولەڭمەن رومان جازعان العاشقى قازا­عىڭىز دا وسى ايماۋىتوۆ ەدى. ونىڭ «اقبىلەگى» بولسىن، «كۇنىكەيدىڭ جازىعى» بولسىن، ولەڭمەن ورىلگەن، بولمىس-ءبىتىمى بولەك، قۇيىلىسى ەرەك، وزىنە دەيىن دە، وزىنەن كەيىن دە قايتالانا قويماعان عاجايىپ دۇنيەلەر.

عاجايىپ دەگەن جاي ءسوز، قازاق ءتىلىنىڭ قۋاتى مەن قۇنارىن بارىنشا كورسەتكەن، ونىڭ ورامى مەن قايىرىمىن، تۇنىعى مەن تۇمساسىن، شالىقتاۋى مەن شالقۋىن، تۇيرەۋى مەن تۇيدەكتەلۋىن انىق سەزدىرگەن قۇبىلىس. ءسوزدىڭ ءتىرىسى مەن ءىرىسىن ىزدەگەن جان بولسا، ايماۋىتوۆقا اينالىپ سوعىپ وتىرۋى كەرەك-اق. پروزا جازۋعا پەيىلى بار جاس بولسا، جۇسىپبەككە جۇگىنگەنى ءجون. ادەبيەتتە كەيىنگى ۋاقىتتا ءجيى ايتىلاتىن «ينتەللەكتۋالدى پروزا»، «پاراساتتى پروزا» دەگەن ۇعىمداردىڭ دا قازاقتاعى العاشقى مىسالى وسى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتا تۇرعانداي.
سونىمەن كۇنىكەيدىڭ جازىعى نەدە ەدى؟

«كۇنىكەيدىڭ اققۋداي سۇڭقىلداپ، كۇمىستەي سىڭعىرلاپ، بۇلاقتاي سىلدىرلاپ، بۇلبۇلداي قۇبىلتىپ، بۇلقىنداي جۇتىنتىپ، جۇيكەنى بوساتا، سۇيەكتى شىمىرلاتا سورعالاتقان، كەس­تەدەي ناقىستى، بوتاداي سۇيكىمدى، بالداي ءتاتتى، كۇندەي سۇلۋ انىنە كوش بويىنداعى قىز-بوزبالا، قاتىن-قالاش جينالىپ قالدى»، دەيدى اۆتور. بۇل تۇستا كۇنىكەي كوش بويىندا ءان سالسا، كەلەسى ءاندى قۇربىسى، بايدىڭ قىزى شامشيگە كۇيەۋ كەلگەندە، كوپ ىشىندە سالادى. ونى ايماۋىتوۆ بىلايشا ايتادى: «كۇنىكەي ءۇش اۋىز ولەڭ ايتتى: «بالقاديشا»، «سۇلۋشاش»، ء«الدي، بوپەم» دەگەن، ۇشەۋى دە تەڭىنە قوسىلا الماعان ايەلدىڭ ولەڭى ەدى». وسى ءبىر دەتال ارقىلى قازاق دالاسىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىندا تەڭىنە قوسىلا الماي، قۇسادان زارلاپ ءان سالعان قىزداردىڭ ءومىرى مەن كۇنىكەيدىڭ ءومىرىن قاتار قويادى. قاتار قويا وتىرىپ، كۇنىكەيدى ءارى سۇلۋ، ءارى ءانشى، ءارى اقىلدى، ەركەلىگى مەن قىلىعى ءبىر بويىنا جەتەتىن، مىنەزى مەن بىربەتكەيلىگى ءبىر توبە جان رەتىندە كورسەتەدى. ءدال وسى دەتال ارقىلى كۇنىكەيدىڭ «جازىعىن»، نەدەن جا­زىق­تى بولعانىن اشۋعا كىلت تاستاپ كەتەتىندەي. پو­ۆەست «كۇنىكەيدىڭ جازىعى» اتالعانىمەن، جازىقتى بولۋ، كۇنالى بولۋ دەگەن ۇعىمداردى تىكەلەي كۇنىكەيدىڭ وزىنەن ەمەس، ونى جازىقتى ەتكەن جايتتاردان ىزدەۋ كەرەك سەكىلدى. ءبىز ونى جوپەلدەمەدە «كۇنىكەيدى جازىقتى ەتكەن ءتورت جايت» دەپ جورتا الايىق.

اۋەلگى جازىق – كۇنىكەيدىڭ زامانىندا. زامان جازىقتى بولۋشى ما ەدى، كۇنىكەي ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان كەزەڭدى ايتامىز. بۇل كەزەڭ – قازاقتىڭ ءوز بيلىگى وزىنەن كەتكەن، ورامالى بەس ءجۇز جورعا تۇرار سۇلۋلاردىڭ ءداۋىرى ورالماسقا بەت العان، دالادا وي ەمەس، قوي باعالى بولعان، ءسوز ەمەس، ءبوز قادىرى ارتقان، ونەر ەمەس، ولەرمەن كۇشەنشەكتىك سالتانات قۇرا باستاعان تۇسى ەكەن. سونى اڭعارتۋ ءۇشىن اۆتور ءشامشي مەن كۇنىكەيدى پوۆەستىڭ ءون بويىندا ويشا سالىس­تىراتىنداي اسەر قالدىرادى. كەدەيدىڭ قىزى كۇنىكەيگە كىم ءسوز سالۋشى ەدى، ونى «جاتقا قيمايتىن بالا ەدىڭ، نە كەرەك، كەيقۋات، جامان تۇياققا قور بولاسىڭ» دەپ كەيىپكەردىڭ اۋزىمەن ايتقىزادى. قىزدىڭ ءوز باسى ەمەس، ونىڭ قوراسىنداعى مالدىڭ باسى ماڭىزدى بولار مەزەت تە وسى. بۇل، ارينە، كەدەيدىڭ كوركەم قىزىنا حاننىڭ ۇلىنىڭ كوزى تۇسەر ەرتەگى ەمەس.

ەكىنشى جازىق كۇنىكەيدىڭ اتا-اناسىندا: «كۇنىكەيدىڭ اكەسى قۇلتۋما-دى. قۇلتۋما قۇل بوپ تۋدى، ۇل تۋمادى. قۇل تۋعانىن سونان ءبىل: وردابايدىڭ ءومىرى قويىن باعىپ قولتاۋلادى. شەشەسى كۇنىكەيدىڭ ىىىەكەر ەدى، ءوزى دە شەكەر دەسە شەكەر ەدى، قۇلتۋمانى «شەكەردىڭ بايى» دەۋشى ەدى، شەكەردى «قاتىنى» دەۋ بەكەر ەدى. اق جاۋلىك، كىلاڭ ۇرعان، كىلاڭ شەكەر، ەتە­گى اياق باسسا، بۇلاڭ ەتەر.

مىقىنىن قىسىپ قالساق: – وي قاعىندى! قويشى! – دەپ ەركەلەنەر، بۇراڭ ەتەر»، دەيدى اۆتور. ىنجىق اكە مەن قىلاڭ ۇرعان شەشەنىڭ كۇنىكەيگە بەرگەن تاربيەسىن جازۋشى بىلايشا كۇيىنە سۋرەتتەيدى: «بالانى ىسپەن ەمەس، سوزبەن، ۇلگىمەن ەمەس، اقىلمەن ۇيرەتپەكشى ادام سورلى عوي. شەكەر وزىنە «قۇداي جۇقتىرماعاندى» قىزىنا وقىدى. قىزى كورگەنىن توقىدى. «بوزبالامەن ءوزى نەگە وينايدى؟» دەگەن سۇراۋ كۇنىكەيدىڭ ويىنا ەرتە بەكىدى. ون تورتكە اياق باسقان سوڭ-اق كوزى جانىپ تۇرعان كۇنىكەي اپاسىنان قۇرىق اكەتتى».

اعىلشىنداردىڭ «بالانى تاربيەلەمە، ءوزىڭدى تاربيەلە» دەيتىنى دە وسى ەمەس پە ەدى؟
ءۇشىنشى جازىق – كۇنىكەي زامانىندا جىگىتتىكتىڭ ولۋىندە: جالپى، قازاقتاعى جىگىت دەگەن ۇعىم ەۋروپا ەلدەرىندەگى «رىتسار»، «دجەنتلمەن» دەگەن ۇعىمدارمەن بارا-بار، توركىندەس، مازمۇنداس ۇعىم. جىگىتتەن جىگىتتىك كورە الماسا، ونى «مىگىت» دەيدى ەكەن. پوۆەستەن وسى «مىگىت» دەرلىك بورىكتىنى ءجيى كەزدەستىرەمىز. قىزعالداقتاي قۇلپىرعان قىزعا كوز سالۋشى كوپ، ءسوز سالارلىق كىسىلىگىڭ بار ما؟ وي سالارلىق وزىقتىعىڭ بار ما؟ قوزى مەن تولەگەندى بىلاي قويعاندا، قىردان قىزدىڭ قولى ءۇشىن قىرىق قۇدىق قازعان قوداردىڭ يا بولماسا ءباسى تولەگەننەن كەم تۇسپەس بەكەجانداردىڭ زامانى دا جىلىستاپ كەتكەنىن وردان وتپەي ولجالى بولعىسى كەلەتىن مۇساتاي، ماجىكەن، قاسىم سەكىلدى جامان-جاۋتىكتەردىڭ قيامپۇرىس ءىس-ارەكەتى ارقىلى كورسەتەدى.
ءتورتىنشى جازىقتى – بايمان. ءبىر شەگە قاقسا دا، «يلاھي نيەت قىلدىم كۇنىكەيدىڭ قالىڭ مالىن وتەمەككە...» - دەپ قاعىپ، تاپقان-تايانعانىن تامىزىقتاپ» كۇنىكەيدىڭ قالىڭ مالىنا بەرىپ جۇرگەن ەتىكشى تۇياقتىڭ بەينەسى مۇساتاي، ماجىكەن، قاسىم سەكىلدى قاڭعالاق ۇرعاندار مەن بايماننىڭ وپاسىزدىعىنىڭ جانىندا اناعۇرلىم يمانتارازىلاۋ كورىنەرى انىق. تەك سول ەتىكشىگە كۇنىكەيدىڭ كوڭىلى قۇلا­ماي تۇرعانى بولماسا. كەدەي كەمپىر-شالدىڭ جالعىز بالاسى، قارا كۇشتىڭ يەسى، قىلاۋلاتىپ سالار ءانى بار بايمان، كوپتىڭ اۋزىندا، كوكتىڭ ىشىندە جۇرگەن بايمان كۇنىكەيمەن سەرتتەسىپ، اقىرىندا سەرتتەن تايىپ، پەرزەنت سۇيە الماعان، ءوزى اۋرۋعا شالدىققان كۇنىكەيدى تاستاپ كەتەدى.

ادەتتە كۇنىكەيدى اتاستىرىلىپ، قالىڭ ما­لىن تولەگەن تۇياقتان قاشىپ كەتىپ، اتا جولىن بۇزدى، انت ۇردى دەيمىز. بىراق سول ءۇشىن كۇنى­كەيدى جازعىرا الامىز با؟ جالپى، ءبىز رومانتيزم داۋىرىنەن شىعا بەرەر تۇستا جۇرەكتى جازعىرا الامىز با؟ كۇنىكەيدى جازىقتى ەتكەن جايتتاردىڭ ءبىر پاراسى ءبىز سانامالاپ وتكەن جاعدايلاردا جاتقان جوق پا؟

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار قىمباتتادى

قارجى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار