ەڭ قىسقا اڭگىمە • 10 مامىر، 2021

كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعان قازاقتار حاقىندا

1010 رەت كورسەتىلدى

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريحىن تەرەڭ زەردەلەگەن اكا­دەميك-تاريحشى ماناش قوزىباەۆ 1993 جىلى 8 مامىر كۇنى «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە جاريالاعان «كۇركىرەپ كۇندەي ءوتتى عوي سوعىس» ماقا­لاسىندا: «سوعىس جىل­دارى ەرلىگى ءۇشىن وردەن جانە مەدالدارمەن ناگرادتالعاندار قا­تارىندا 96 638 قازاق جاۋى­نگەرى بار.



497 جەرلەسىمىز كەڭەس وداعىنىڭ با­تىرى اتانسا، ولاردىڭ 97-ءسى قازاق ۇل­تى­نان»، دەپ جازدى. سوعىستان كەيىن مۇن­داي اتاققا 1946 جىلى قۇ­دايبەرگەن سۇراعانوۆ، 1965 جىلى سابىر راحيموۆ، 1990 جىلى باۋىرجان مومىش ۇلى يە بولدى. بىراق مايدان بارىسىندا باتىر اتاعىنا ۇسىنىلىپ، ونىسى بۇيىر­ماعان مايدانگەر­لەر قانشاما. سوڭ­عى جىلدا­رى وسىنداي مايدانگەرلەر ەسىم­دەرىن انىقتاۋ ماقساتىندا قۇ­رىلعان «ۇمىتىلعان باتىرلار» جوباسىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك، كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلىپ، بىراق ونى الماعان 133 قا­زاق­ستان­دىق جاۋىنگەردىڭ ەسىمى انىق­­­تالىپتى. اتاپ ايتقاندا:

روتا كومانديرى قۇسايىنوۆ

25-ءشى گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسى 81-ءشى اتقىشتار پولكىنىڭ روتا كومانديرى، كىشى لەيتەنانت تولەۋ قۇ­سايىنوۆ (1916 ج.ت.) 1939 جىلى اقمولا وبلىسى قورعالجىن اۋدانىنان اسكەرگە شاقىرىلعان. ونىڭ پولكى جاۋدى قۋا وتىرىپ بۋگ وزەنى بويىنا كەلدى، ولارعا وزەننەن ءوتۋ مىندەتى جۇكتەلدى. قۇسايىنوۆ ءوزىنىڭ روتاسىنىڭ از عانا جاۋىنگەرلەرىمەن شاپشاڭ، ءارى باتىل قيمىلداپ، وڭ جاعالاۋعا ءجۇزىپ ءوتىپ، جاۋ­دى بيىك ماڭايدان قۋىپ شىقتى.

سول سياقتى 1944 جىلى 28 ناۋرىزدا شلياحوۆو اۋىلى ءۇشىن شايقاستا قۇسايىنوۆ روتاسى ەلدى مەكەنگە ءبى­رىنشى بولىپ كىرىپ، شەبەر باسقارۋدىڭ ارقاسىندا جاۋدىڭ 4 برونەترانسپورتەرى مەن 2 اۆتوماشيناسىن، 100-دەن استام جاۋىنگەرى مەن وفيتسەرىنىڭ كوزىن جويسا، بولتا قالاسى ءۇشىن سوعىستا جاۋدىڭ «تيگر» جانە ءۇش «پانتەرا» تانكىن قولعا ءتۇسىردى. ودان كەيىن كوتوۆسك قالاسىن ازات ەتۋ شايقاسىندا كىشى لەيتەنانت قۇسايىنوۆ ساربازدارى ءۇزىلىسسىز ءتورت ساعات سوعىسىپ، جاۋدىڭ 70-كە جۋىق جاۋىنگەرى مەن وفيتسەرىن جويدى.

وسى ۇرىستا جەكە ءوزى 60-تان استام ءفاشيستى جويعان روتا كومانديرى اۋىر جارالانىپ، ۇرىس الاڭىندا ەرلىكپەن قازا تاپتى. كەيىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلدى. بىراق I دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.

كاپيتان قۇداگەلدينوۆ
شىعىس قازاقستان وبلىسى تارباعاتاي اۋدانىنان مايدانعا شاقىرىلعان كاپيتان قوتىرباي قۇداگەلدينوۆ (1909 ج.ت.) ستالين اتىنداعى 301-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 1050-اتقىشتار پولكى 8-ءشى اتقىشتار روتاسىنىڭ كومانديرى رەتىندە نەبىر ەرلىكتەر كورسەتتى.

كاپيتان قۇداگەلديەۆتى ماراپاتتاۋ تۋرالى پاراقتا: «1945 جىلى 2 اق­پاندا ودەر وزەنىنەن ءوتۋ كەزىندەگى شاي­قاستا، جاۋدىڭ كۇشتى سوققىسىنا قاراماستان، جولداس قۇداگەلدينوۆتىڭ باسشىلىعىمەن روتا باتىل ارەكەتپەن وزەننەن ءوتىپ، ماڭىزدى بەكىنىستى قول­عا ءتۇسىردى. جاۋ جوعالتقان شەبىن قاي­تارىپ الۋ ءۇشىن 12 تانكىنىڭ كۇشىمەن بىر­نەشە رەت كۇشتى شابۋىلعا شىقتى. كۇداگەلدينوۆ 20 ادامنان تۇراتىن توپپەن ءوز شەپتەرىن اسقان ەرلىكپەن قورعاپ، 70-كە جۋىق نەمىستى جويدى. 1945 جىلى 4 اقپاندا روتا ەكى جاياۋ باتالون جانە سول قاپتالدان 34 تانكتىڭ، وڭ قاپتالدان 20 تانكتىڭ قولداۋىمەن شابۋىلعا شىق­تى. تاڭعالارلىق فاكت: 17 جاۋىنگەر شەبەر كومانديردىڭ باسشىلىعىمەن ەكى كۇن بويى قارسىلاستىڭ 12 شابۋىلىن قايتاردى. ءبىرىنشى كۇنى كاپيتان كۇداگەلدينوۆ بەكىنگەن ءۇيدىڭ جانىندا جاۋدىڭ 156 ادامى ءولىپ جانە 3 تان­كى قيراتىلدى. ەكى تانكتى روتانىڭ كومانديرى ءوزى اتىپ قيراتتى. كەلەسى كۇنى تاڭەرتەڭ فاشيستەر قارۋ-جاراق پەن 12 تانك­تى پايدالانىپ، تىكەلەي شابۋىلداپ، ءۇيدى قيراتىپ، سوسىن ورتەپ جىبەردى. ورتەنگەن ءۇيدىڭ شاتىرى مەن توبەسى ساربازداردىڭ ۇستىنە قۇلادى، بىراق ولار ورىندارىنان قوزعالمادى جانە جاۋدىڭ جويقىن شابۋىلىنا تويتارىس بەرۋدى جالعاستىرا بەردى. ەرجۇرەك كاپيتان كۇداگەلدينوۆ قيراعان ۇيگە كىرگەن فاشيستەردى قاق ماڭدايىنان اتىپ تاستاپ وتىرعان»، دەلىنگەن. ول كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسى­نىلعانىمەن، قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى.

گۆارديا لەيتەنانتى كوكتاەۆ

گۆارديا لەيتەنانتى قابىش كوكتاەۆ (1922 ج.ت.) پاۆلودار وبلىسى ەرتىس اۋدا­نىنان اسكەرگە شاقىرىلىپ، قىزىل تۋ وردەندى كوروستەندىك سۋۆوروۆ ديۆي­زياسىنىڭ 1033-ءشى اتقىشتار پولكىنىڭ 5-ءشى اتقىشتار روتاسىنىڭ كومانديرى مىندەتىن اتقارعان ەكەن. ول 1944 جىلى 9 تامىزدا ۆيسلا وزەنىنەن ءوتۋ كەزىندە ءوز روتاسىن باستاپ، جاعاعا ءبىرىنشى بولىپ جەتىپ، قالعان جاۋىنگەرلەردىڭ باتىس جاعالاۋداعى پلاتسدارمعا ءساتتى ورنالاسۋىن قامتاماسىز ەتەدى. وسى ەرلىگى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلادى. بىراق «لەنين» وردەنىمەن ماراپاتتالعان.

لەيتەنانت كوكتاەۆتىڭ ماراپاتتاۋ پاراعىندا: «جولداس كوكتاەۆ باسقارعان روتا 1945 جىلدىڭ 27 قاڭتارىنان 28 قاڭتارىنا قاراعان تۇنىندە جاۋدىڭ ەكى اتۋ نۇكتەسىن جانە روتاعا جۋىق جاۋىنگەرلەرىن جارتىلاي جويدى. 28 قاڭتاردا ونىڭ روتاسى پلاتسدارمدى جاۋدىڭ ىشكى جاعىنا قاراي 4 شاقىرىمعا، مايدان بويىمەن 2 شاقىرىمعا كەڭەيتتى. باسىپ الىنعان تروفەيلەر: 3 جەڭىل اۆتوكولىك، 5 جۇك كولىگى جانە 10 نەمىس جاۋىنگەرى»، دەلىنگەن. گۆارديا اعا لەيتەنانتى كوكتاەۆ وسى ەرلىگى ءۇشىن ەكىنشى دۇركىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الۋعا لايىقتى كورىلگەن. بىراق وعان بۇيىرعانى قىزىل تۋ وردەنى عانا. باتىر اعامىز 1945 جىلدىڭ 20 ساۋىرىندە پولشانى ازات ەتۋ كەزىندە قازا تاپقان.

لەيتەنانت احمەتوۆ

لەيتەنانت ابەن احمەتوۆ (1916 ج.ت.) مايدانعا الماتى قالاسى لەنين اۋداندىق كوميسسارياتىنان شاقىرىلعان. سۋۆوروۆ اتىنداعى قىزىل تۋلى 383-ءشى فەودوسيا اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ وزدىگىنەن جۇرەتىن 28-ءشى ارتيللەريا ديۆيزيونىندا بولىمشە كومانديرى بولىپ ماي­دانعا قاتىسقان. ونىڭ 1945 جىلى 16 ناۋرىزدا جازىلعان ماراپاتتاۋ پاراق­شاسىندا: «1945 جىلى 2 ناۋرىزدا فوگەلزانگ سەلوسى ءۇشىن شايقاستا اح­مەتوۆ جاۋدىڭ كۇشتى ارتيللەريالىق-مينومەتتىك وتشاشقىشىنا ءوزىنىڭ سۋ-76 زەڭبىرەگىمەن الاساپىران اتىس جۇرگىزدى. قىسقا ۋاقىتتا جاياۋ اسكەردىڭ جولىن تازارتىپ، 8 پۋلەمەت جانە 80 ءفاشيستىڭ كوزىن جويدى. ءسويتىپ جاياۋ اسكەردىڭ العا جىلجىپ، فوگەلزانگ سەلوسىن الۋىنا مۇمكىندىك جاسادى. ودان كەيىن 1945 جىلى 5 ناۋرىزدا جاۋ ارتيللەريالىق-مينومەتتىك وتشاشقىشتى پايدالانىپ، قارسى شابۋىلعا ۇمتىلدى. احمەتوۆ جولداس قورشاۋدا بولا تۇرا، باتىلدىقپەن ءۇستى-ۇستىنە قارسى شابۋىلعا شىعىپ تويتارىس بەرىپ، جاۋدىڭ وزدىگىمەن جۇرەتىن قارۋلى ەكيپاجىنىڭ كۇل-تالقانىن شىعاردى. ءبىر كۇنگى ۇرىستا جاۋدىڭ 12 قارسى شابۋىلىن تويتارىپ، سونىمەن بىرگە 19 پۋلەمەتىن جويىپ، 280 ءفاشيستى جايراتتى»، دەلىنگەن. وسى ەرلىگى ءۇشىن لەيتەنانت احمەتوۆ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلادى. بىراق ءى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالادى.

كىشى لەيتەنانت قۇسكەنوۆ

مايدانعا 1942 جىلى اقمولا وبلىسى ماكينسك اسكەري كوميسسارياتىنان شاقىرىلعان. 1923 جىلى تۋعان كىشى لەيتەنانت قابدۋللا قۇسكەنوۆ 150-ءشى يدريتسك اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 756-ءشى اتقىشتار پولكى ۆزۆودنىڭ كومانديرى مىندەتىن اتقارىپ ءجۇرىپ، 1945 جىلى 26 ساۋىردە بەرليننىڭ جانىنداعى بلانكەنبۋرگ قالاسىنىڭ ماڭىنداعى شايقاستا، ەڭبەكتەپ بارىپ نەمىس تانكىسىنىڭ كوزىن جويىپ، باتالون كومسورگىمەن بىرگە جاۋدىڭ ترانشەياسىنا باسىپ كىرىپ، نەمىستىڭ 7 جاۋىنگەرىن ءولتىرىپ، 9 جاۋىنگەرىن جانە وفيتسەرىن تۇتقىنعا الدى. قۇسكەنوۆ ءوزىنىڭ قا­را­ماعىنداعى 76 مم قوس زەڭبىرەكتى شەبەر قولدانىپ، جاۋدىڭ 26 دالالىق جانە 3 زەنيت پۋشكاسىنىڭ كوزىن قۇرتىپ، ونىمەن قويماي، نەمىس امبرازۋراسىنا گراناتا لاقتىرىپ دزوت-ىن جويادى.

1945 جىلى 27 ساۋىردە بولعان بەرلين كوشەسىندەگى ۇرىستا جەرتولەلەردى شەبەر پايدالانىپ، نەمىستەردىڭ تىلىنا ءوتىپ 200-دەن استام جاۋ اسكەرىن تۇتقىنعا تۇسىرەدى. 1945 جىلى 30 ساۋىردە باتىر اتاعىنا ۇسىنىلدى. بىراق قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى.

جاۋىنگەر دانكين

1941 جىلى 22 قاراشادا گيموم قالاسى ماڭىندا بولعان شايقاستا 87- اتقىشتار ديۆيزياسى 283-اتقىشتار پولكىنىڭ مينومەتشىسى، 1918 جىلى تۋعان قازاق جاۋىنگەرى ەسەنتاي دانكين ەرلىگىمەن ەرەكشەلەندى. ول باتالون شتابىنا ماڭىزدى حابارلامامەن كەلە جاتىپ، كوماندالىق پۋنكتتى قورشاۋعا العان جاۋدىڭ 8 ادامنان تۇراتىن توبىن بايقاپ قالادى. جالعىز ءوزى شابۋىلعا شىققان قازاق ازاماتى بىردەن العا ۇم­تىلىپ، جاۋدىڭ ءۇش ادامىن اتىپ ءتۇسىرىپ، قالعان ءۇش نەمىستى شتىكپەن تۇيرەپ ولتىرەدى. ۇرەيلەنىپ تۇرا قاشقان ەكى ءفا­شيسى دانكين قۋىپ جەتىپ ەكەۋىن دە مىل­تىقتىڭ دۇمىمەن ۇرىپ جوق قىلعان ەكەن.

جاۋىنگەر دانكيننىڭ باتىلدىعىن اسكەري كەڭەس مۇشەلەرى جەكە قۇراماعا ۇلگى رەتىندە كورسەتىپ، ونى كەڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنادى. بىراق ول قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى.

ەفرەيتور ازاحانوۆ

قىزىلتۋلى سۋۆوروۆ ديۆيزياسىنىڭ 176-شى گۆارديالىق پولكىنىڭ بارلاۋشىسى، 1919 جىلى تۋعان ەفرەيتور ساپارقان ازاحانوۆ 1944 جىلى 9 اقپاندا بارلاۋدا ءجۇرىپ، تىلداعى پولككە جاسىرىن شابۋىلداۋعا كەلە جاتقان 600-دەن ارتىق ساربازى بار فاشيست جاساعىن كورىپ قالادى. نەمىستەر دە ازاحانوۆتى بايقاپ قالىپ الاساپىران اتىس باستالادى. ازاحانوۆتىڭ استىنداعى اتىنا وق ءتيىپ، ءوزى جاراقاتتانسا دا نەمىستەردى العا ءبىر قادام اتتاتپاي، پولككە حابار بەرىپ ۇلگەرەدى. سونىڭ ارقاسىندا پولك قورشاۋدان امان قالادى. وسى ەرلىگى ءۇشىن قازاق ازاماتى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلدى. بىراق قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى.

اعا سەرجانت جاقسىمباەۆ

89-شى اتقىشتار ديۆيزياسى 526-شى اتقىشتار پولكىنىڭ، بولىمشە كو­مانديرى، 1920 جىلى تۋعان اعا سەرجانت قۇر­مانعالي جاقسىمباەۆ مايدانعا 1944 جىلى قاراعاندى اسكەري كوميسسارياتىنان شاقىرىلعان ەكەن. سەۆاستوپولداعى بولعان شايقاستا ءوزىن ناعىز باتىر رەتىندە كورسەتكەن. ول ءوزىنىڭ اۆتوماتشىلار بولىمشەسىمەن جاۋدىڭ ترانشەياسىنا باسىپ كىرىپ، جاۋدىڭ 22 جاۋىنگەرى مەن وفيتسەرىنىڭ كوزىن جويادى.
جاۋىنگەردى ماراپاتتاۋ جايلى 1944 جىلعى 20 مامىر كۇنگى قۇجاتتا: «شابۋىل كەزىندە ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەردى جاۋ دزوت-ى العا جىلجىتپادى. جاق­سىمباەۆ جولداسقا دزوت-تى اينالىپ بارىپ، ونى گراناتامەن قۇرتۋ مىندەتى جۇكتەلدى. ول ەڭبەكتەپ دزوت-قا بارىپ، ونىڭ ۇڭىرەيگەن اۋزىنا دالدەپ گراناتا لاقتىردى. قورعانىستاعى جاۋدىڭ 4-ەۋى ءولىپ، 15-ءى تۇتقىنعا ءتۇستى» دەلىنگەن ەكەن. وسى ەرلىگى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلدى. بىراق قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى.

كىشى سەرجانت رىسكەلديەۆ

1945 جىلى 16 ناۋرىزدا ودەر وزەنىنىڭ با­تىس بولىگىندەگى پلاتسدارمدا بولعان شاي­قاستا 4-ءشى اتقىشتار بەجيتسك ديۆي­زياسى، 220-شى اتقىشتار پولكىنىڭ بولىمشە كو­مانديرى كىشى سەرجانت، قىزىلوردالىق ازامات مۇسا رىسكەلديەۆ (1925 ج.ت.) ەرەن ەرلىگىمەن كوزگە تۇسەدى. ونى ماراپاتتاۋ جايلى قۇجاتتا: «لەيتەنانت رومانوۆ باس­قارعان روتاعا بيىكتىكتى الۋ تاپسىرماسى جۇكتەلدى. وسى تاپسىرمانى ورىنداۋ بارىسىندا كىشى سەرجانت رىسكەلديەۆ ءبىرىنشى ءنومىرلى قول پۋلەمەتىمەن وق جاۋ­دىرىپ، ءفاشيستىڭ پۋلەمەتشىلەر توبىن جويدى. ءبىرىنشى بولىپ جاۋ ترانشەياسىنا باسا-كوكتەپ كىرىپ، گراناتپەن ۇرىس جۇرگىزدى. وسى تۇستا رىسكەلديەۆكە جاۋدىڭ 5 جاۋىنگەرى مەن وفيتسەرى قارسى ۇمتىلىپ، ونى تىرىدەي تۇتقىنداماقشى بولدى. بىراق قازاق ازاماتى شۇعىل شە­شىم قابىلداپ، سوڭعى گراناتاسىن قولعا ۇستاعان كۇيى جاۋمەن بىرگە ءوزىن دە جارىپ جىبەردى» دەلىنگەن. قازا بولعان سوڭ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلدى. بىراق قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپات­تالدى.

بايلانىسشى نۇرباەۆ

گۆارديا اعا سەرجانتى قۋانىشبەك نۇرباەۆ (1915 ج.ت) مايدانعا اقمولا وبلىسى مولوتوۆ اۋداندىق كوميسساريات­تان شاقىرىلىپ، 38-ءشى گۆارديالىق ارتيللەريا ديۆيزياسى بايلانىس ءبولىمىنىڭ كومانديرى مىندەتىن اتقارعان. ول 1945 جىلى 16 ساۋىردە ودەر وزەنىنىڭ شىعىس جاعالاۋىندا بولعان اۋىر شابۋىل كە­زىندە ديۆيزيوندى باقىلاۋ پۋنكتىمەن شەبەر بايلانىستىرىپ، وزەنىنەن وتكەن­نەن كەيىن دە ونى قامتاماسىز ەتتى. ول تەك ءبىر كۇنگى ۇرىستا جاۋ وعىنىڭ سالدارىنان ۇزىلگەن 40-قا جۋىق سىمدى قالپىنا كەل­تىردى.

1945 جىلى 18 ساۋىردە بايلانىسشى­ نۇرباەۆ قاۋىپ-قاتەردى ەلەمەي، جاۋ وعى­نىڭ استىندا 15 دۇركىن ۇزىلگەن لي­نيا­­نى­ جوندەدى، ارتديۆيزيانىڭ شابۋى­لىن­ قامتاماسىز ەتتى، سونىمەن بىرگە جاۋ­دىڭ قارسى شابۋىلدارىن ساتسىزدىككە ۇشىراتتى. وسى ەرلىگى ءۇشىن بايلانىسشى-جاۋىنگەر 1945 جىلى 20 ساۋىردە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسى­­نىل­دى. بىراق «لەنين» وردەنىمەن ما­را­پات­تالدى.

سەرجانت اعىباەۆ

سەرجانت داۋلەت اعىباەۆ (1921 ج.ت.) 1940 جىلى بالقاش اسكەري كوميسسارياتىنان مايدانعا شاقىرىلىپ، 112-ءشى كاۆالەريا ديۆيزياسىنىڭ 294-ءشى كاۆالەريالىق پولكىنىڭ 1-ءشى ەس­كادروندىق بولىمشەسىنە كوماندير بولىپ تاعايىندالدى. 1943 جىلدىڭ 21 قاڭتارىندا وعان 30 كەڭەس جاۋىنگەرىمەن بىرگە نەمىس اسكەرى بەكىنگەن ارنايى بيىكتىكتى باسىپ الۋ جايلى تاپسىرما جۇكتەلدى. ولار بيىكتىكتى جاۋدان تازارتىپ، قارسى ۇمتىلعان فاشيستەردىڭ جويقىن سوققىسىنا توتەپ بەردى. بۇل باتىرلاردىڭ ەرلىگى جايلى جازىلعان بايانداۋدا: «سوڭىنا دەيىن تۇرامىز! ءبىز ولسەك تە نەمىستەرگە قايتادان بيىكتىكتى بەرمەيمىز!»، دەگەن كەڭەس جاۋىنگەرلەرى ءبىر ادىم شەگىنبەدى، بيىكتىككە بىردە-ءبىر ءفاشيستى جولاتپادى. ەكى كۇن بويى ولار باتىرلىقپەن قورعاندى، جاۋدىڭ تولاسسىز قىسپاعىن، جەتى دۇركىن قارسى شابۋىلدىڭ بەتىن قايتاردى. وسى 30 قاhارمان ەكى كۇندە 300 نەمىستى، 3 تانكتى جانە بروندالعان اۆتوكولىكتى جويدى» دەلىنگەن. وسى ەرلىگى ءۇشىن سەرجانت اعىباەۆ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلدى. قايتىس بولعاننان كەيىن I دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.

مەرگەن بايجانوۆ

گۆارديا اعا سەرجانتى، باياناۋىلدىق مەرگەن زەيتىن بايجانوۆ (1915 ج.ت.) 61-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسى، 187-گۆارديالىق اتقىشتار پولكى سناي­پەرلىك بولىمشەسىنىڭ كومانديرى بولىپ مايدان جولىن 1941 جىلى باستادى. العاشىندا ول 120 مم مينومەت باتارەيا­سىندا قاراپايىم جۇرگىزۋشى بولعان ەكەن. كەشىكپەي مەرگەن مىلتىعىن قولعا الادى. ءتىپتى تالىمگەر-مەرگەن دا­رە­جە­سىنە كوتەرىلەدى. 1942 جىلدىڭ 25 قا­راشاسىنان باستاپ، ءۇش ايدىڭ ىشىندە ول 50 مەرگەندى دايىنداپ شىعادى. ولار جاۋدىڭ 128 جاۋىنگەرى مەن وفيتسەرىن جويدى. وسى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە، 1943 جىلدىڭ 25 ماۋسىمىندا بايجانوۆ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلدى. بىراق قىزىل جۇلدىز وردەنىمەن ماراپاتتالدى.

تالىمگەر-مەرگەن بايجانوۆ ودان كەيىن دە، ياعني 1943 جىلدىڭ ءساۋىر ايى­نان باستاپ، از عانا ۋاقىت ىشىندە 72 مەر­گەندى دايىندادى. ونىڭ جەكە قۇ­جا­تىندا:«جاۋىنگەر بايجانوۆ دايىنداعان مەرگەندەر توبى 632 نەمىس جاۋىنگەرى مەن وفيتسەرىن جويسا، جەكە ءوزى 248 جاۋ­دىڭ جاۋىنگەرى مەن وفيتسەرلەرىن جويدى» دەلىنگەن. وسى ەرلىگى ءۇشىن ول ەكىنشى دۇركىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلادى. بىراق «لەنين» وردەنىمەن ماراپاتتالعان.

مەرگەن قابدۋلوۆ

1922 جىلى تۋعان، گۆارديا سەرجانتى، 66-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسى 267- گۆارديالىق اتقىشتار پولكىنىڭ مەرگەنى ابدىقالىق قابدۋلوۆ مايدانعا الماتى وبلىسى قاراتال اۋدانىنان شاقىرىلعان. ول 1942 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان 1943 جىلدىڭ ناۋرىزىنا دەيىنگى ارالىقتا 138 نەمىس سولداتى مەن وفيتسەرىنىڭ كوزىن جويعاندىقتان، وسى ەرلىگى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلدى. بىراق ءى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالعان. قولدا بار مالىمەتتەرگە قاراعاندا، ودان كەيىن دە قازاق مەرگەنى 1944 جىلدىڭ شىلدە ايىن­دا 215 ءفاشيستى جويعان ەكەن. سونىمەن قاتار جاۋدىڭ 400-گە جۋىق سولداتى مەن وفيتسەرىنىڭ كوزىن قۇرتقان مەرگەندەر توبىن دايىنداعان. بىراق باتىر جىگىت 1944 جىلى 21 شىلدەدە مەرت بولعان.

تانكشى راحمەتوۆ

ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە ەرەكشە كوزگە تۇسكەن تانكشى جۇماش راحمەتوۆ 1919 جىلى قاراعاندى وبلىسى قارساقباي كەنتىندە دۇنيەگە كەلگەن. 1941 جىلى سىزران تانك مەكتەبىن بىتىرگەن گۆارديا اعا لەيتەنانتى راحمەتوۆ باسقارعان تانك­شىلەر مايدان دالاسىندا نەمىستىڭ 8 اۋىر قارۋىن، 3 مينومەتىن، 15 پۋلەمەتىن، 120 قوراپ سنارياد پەن ميناسىن جويىپ، جاۋدىڭ 8 تانكىسىن ىستەن شىعارادى جانە نەمىستىڭ 175-تەن استام جاۋىنگەرى مەن وفيتسەرىن جويعان.

1942 جىلعى 24 جەلتوقساندا رجەۆتىك ۆەرەيستا كەنتى ءۇشىن بولعان شايقاستا گۆارديا اعا لەيتەنانتى راحمەتوۆ مانەۆر جاساپ، كۇتپەگەن جەردەن شابۋىل ۇيىمداستىرىپ، جاۋدىڭ 2 ورتا تانكىسىن، 2 قارۋدى، 7 پۋلەمەتتىك پۋنكتتى جانە 60-قا جۋىق ءفاشيستى اتىپ تۇسىرەدى. وسى شايقاستا اۋىر جارالانىپ، قازا بولادى.

ونىڭ ەرلىك جازباسىندا «جولداس راحمەتوۆتىڭ جاۋىنگەرلىك ەسەبىندە جويىلعان 4 نەمىس تانكى، ءتۇرلى كاليبردەگى 15 قارۋ، 36 دزوت، 6 مينومەت، 19 پۋلەمەت جانە 300 نەمىس سولداتى مەن وفيتسەرى بار. جاۋىنگەرلىك باتىلدىعى مەن قاھارماندىعى ءۇشىن گۆارديا اعا لەيتەنانتى راحمەتوۆ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا لايىق» دەپ كورسەتىلگەن. بىراق I دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردە­نىمەن ماراپاتتالدى.

تانك كومانديرى دۇيسەنبەكوۆ

اتىراۋلىق كىشى سەرجانت كۋتۋزوۆ بريگاداسىنىڭ 9-مەحانيكالاندىرىلعان قىزىل تۋ وردەندى ۆارشاۆا پولكىنىڭ تانك كومانديرى سادا دۇيسەنبەكوۆ (1922 ج.ت.) – ءبىرىنشى بولىپ بەرليندەگى بيسمارك-شتراسسە-گە باسىپ كىرگەن جاۋىنگەرلەردىڭ ءبىرى. ونىڭ ماراپاتتاۋ پاراعىندا «1945 جىلى 17 ساۋىردە بۋتسلوۆ اۋدانىندا وتكەن تۇنگى شابۋىل كەزىندە دۇيسەنبەكوۆتىڭ تانكىسى ءبىرىنشى بولىپ جاۋدىڭ قورعانىسىن بۇزىپ ءوتىپ، 1 زەنيتتىك باتارەيانى، 2 تانكىگە قارسى قارۋدى، 35 اۆتوكولىك پەن 30 نەمىس سولداتى مەن وفيتسەرىن جويدى» دەلىنگەن.

ودان كەيىن دە 1945 جىلى 1 مامىر كۇنى قيىلىستاردا كومىلگەن 3 نەمىس تانكىسىن جويىپ، بارريكادانى ەڭسەرىپ، سونىمەن قاتار 50 ءفاشيستى جەر جاستاندىرعان. بەرليننىڭ ورتالىعىنا وتكەن شايقاستا 115 نەمىستى تۇتقىنعا تۇسىرگەن ەرلىگى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعان. بىراق قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالعان.

سەرجانت يمانتاەۆ

سەرجانت جەتپىسباي يمانتاەۆ (1916 ج.ت.) 1939 جىلى اقتوبە وبلىسى دزەرجينسك اسكەري كوميسسارياتىنان اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ، 91-ءشى تانك بريگاداسىنىڭ 2-ءشى تانك باتالونىندا مەحانيك مىندەتىن اتقارىپ جۇرگەندە سوعىس باستالعان. قان مايدانعا باستان- اياق قاتىسقان ونىڭ 1945 جىلعى 14 ناۋ­رىزدا جازىلعان ماراپاتتاۋ پاراعىندا: «بريگادانىڭ جاۋىنگەرلىك ءىس-قيمىلدارى كەزىندە مەحانيك-جۇرگىزۋشى يمانتاەۆ 14 شابۋىلدى ءساتتى اتقاردى. اسىرەسە تۇنگى شايقاستاردا ترانشەيا سىزىعىن كەسىپ ءوتىپ، ءبىرىنشى بولىپ جاۋ شەبىنە باسىپ كىردى.

وسى شايقاستا ەكيپاج قۇرامى
1 زەنيت قوندىرعىسىن، 3 وق اتۋ نۇكتەسىن جويىپ، جاۋدىڭ 4 اۆتوماشيناسىن قي­راتتى. 1945 جىلى 19 قاڭتاردا شايقاس الاڭىندا بارلىق كەدەرگىدەن شەبەر ءادىس جاساۋ ارقىلى جاۋدىڭ قاپتالىنان اينالىپ ءوتىپ، زلوچەۆ قالاسىنا ءبىرىنشى بولىپ كىردى، سونىمەن بىرگە جاۋدىڭ 2 پتو-سىن، 3 پۋلەمەتىن، 3 اۆتوماشيناسىن جانە جاۋدىڭ 20 جاۋىنگەرى مەن وفيتسەرىنىڭ كوزىن جويدى. يمانتاەۆ ەكيپاجى 1945 جىلى 28 قاڭتاردا نيكولاەۆ قالاسى ءۇشىن شايقاستا جاۋدىڭ 2 تانكىسىن، 3 زەڭبىرەگىن، 1 زەنيت قوندىرعىسىن، 2 برونەترانسپورتەرىن، 9 اۆتوماشيناسىن، 5 موتوتسيكلىن جانە 35 جاۋىنگەرى مەن وفيتسەرىن جويدى. 1945 جىلى 15 اقپاندا كالتحاۋس ەلدى مەكەنى باعىتىنا بارلاۋعا شىققاندا ونىڭ تانكىسى اتىس استىندا قالدى، سوڭىنان ەكى وق تانككە ءدال ءتيىپ، ناتيجەسىندە ورتكە وراندى. بىراق سەرجانت جالىنعا ورانعان تانكىسىن شايقاس الاڭىنان ءبىر شاقىرىم قاشىقتىققا شىعارىپ، ءورتتى ءسوندىردى» دەلىنگەن. وسى ەرلىگى ءۇشىن ول كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلدى. بىراق قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى.

سانيتار راحمەتقاليەۆ

1942 جىلى بۇرىنعى گۋرەۆ وبلىسى گۋرەۆ اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتتان مايدانعا شاقىرىلعان كامال راحمەتقاليەۆ (1900 ج.ت.) 134-ءشى ۆەردينسك «قىزىل تۋلى» اتقىشتار ديۆيزياسى، 735-ءشى «قىزىل تۋلى» پولكتىڭ 5-ءشى اتقىشتار روتاسىندا سانيتار مىندەتىن اتقارعان كامال راحمەتقاليەۆ 1944 جىلى 29 شىلدەدە ۆيسلا وزەنىنەن ءوتۋ كەزىندە اۋىر جاراقاتتانعان 29 جاۋىنگەردى وق استىنان امان الىپ شىق­قان.

سونداي-اق 1944 جىلى 4 تامىزدا بارىچكا سەلوسى ءۇشىن ۇرىستا، راح­مەتقاليەۆ جاقىن ۇيدە ەكى جارالى وفيتسەر جاتقانىن بايقاپ قالىپ، وعان جاقىنداپ قالعان نەمىستەرگە قول پۋلەمەتىنەن وق جاۋدىرادى. ەرجۇرەك سانيتار ءوز ءومىرىن تاۋەكەلگە تىگىپ، ۇيگە كىرىپ ەكى وفيتسەردى الىپ شىعادى. سول كۇنى راحمەتقاليەۆ سوعىس الاڭىندا ءار­تۇرلى جاراقات العان 48 جاۋىنگەر مەن 8 وفيتسەردى امان الىپ شىعادى. ول 1944 جىلى 16 قىركۇيەكتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلدى. بىراق قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى.

سانيتار-نۇسقاۋشى سارسەەۆ

الماتى وبلىسى جامبىل اۋداندىق كوميسسارياتتان مايدانعا شاقىرىلعان تاشنەن سارسەەۆ (1912 ج.ت.) 133-ات­قىشتار ديۆيزياسى، 681-پولكتىڭ سانيتار-نۇسقاۋشىسى رەتىندە 1941 جىلعى 10 شىلدەدەن باستاپ سوعىسقا كىرەدى. ول سوعىس الاڭىنان 168 جارالى جاۋىنگەر مەن وفيتسەردى، ونىڭ ىشىندە 120 ادامدى قارۋلارىمەن قوسا امان الىپ شىق­قان. 1941 جىلى 17 قازان مەن 6 قاراشا ارالىعىندا كالينين قالاسى ءۇشىن شايقاستا سوعىس الاڭىنان 87 ادامدى، سونىڭ ىشىندە 75-ءىن قارۋىمەن الىپ شىقسا، 1941 جىلى 30 قاراشا جانە 1 جەلتوقساندا ماسكەۋ وبلىسى، كوممۋنيست اۋدانى كامەنكا جەرىندەگى شابۋىلدا 15 جارالى جاۋىنگەردى جاۋ جولدى جاۋىپ تاستاعانىنا قاراماستان، جاقىن ماڭداعى كراسنوپوليانسك اۋرۋحاناسىنا جەتكىزەدى.

1941 جىلى 5 جەلتوقساندا ماسكەۋ وبلىسى حوروشيلوۆو سەلوسىنداعى شايقاستا سوعىس الاڭىنان 8 جاۋىنگەردى قارۋلارىمەن قوسا قۇتقارسا، 1941 جىلى 16-23 جەلتوقساندا تۋلا وبلىسىنىڭ گوروحوۆو، سەليۆەرستوۆو، لگوۆو ەلدى مەكەندەرىن ازات ەتۋ كەزىندە سوعىس الاڭىنان 30 ادامدى الىپ شىقتى. ودان باسقا، سارسەەۆ 1941 جىلى 28 قاراشادا ماسكەۋ وبلىسى كوممۋنيست اۋدانى كلۋسوۆو سەلوسىندا ۇرىس الاڭىنان 1 ستانوكتى پۋلەمەت، 1 روتالىق مينومەتتى شىعاردى جانە قيراعان تانككە قارسى پۋشكانى شىعارۋدى ۇيىمداستىردى. وسى ەرلىكتەرى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىر اتاعىنا ۇسىنىلعان، بىراق تەك «لەنين» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.

باتالون سانيتارى باتىربەكوۆ

مايدانعا 1942 جىلى قاراعاندى وبلىسى جەزقازعان اۋداندىق كوميسساريات­تان شاقىرىلعان ۇلىتاۋلىق ايتجان باتىربەكوۆ (1913 ج.ت.) 62-ءشى گۆارديالىق تانك بريگاداسى موتورلاندىرىلعان اۆتوماتشىلار باتالونىنىڭ سانيتارى رەتىندە مايدان دالاسىندا شايقاس الاڭىنان 20 جارالىنى الىپ شىعىپ قانا قويماي، وتقا ورانعان تانكتەن بارلىق ەكيپاجدى قۇتقارادى. سونداي-اق پولەسسە، ۆولە-موروۆيتسكا، زابوجەون ەلدى مەكەندەرى ءۇشىن بولعان شايقاستا ەرەكشە كوزگە ءتۇسىپ، جارالىلاردى قۇت­قارۋمەن قاتار، 8 نەمىس جاۋىنگەرى مەن وفيتسەرىنىڭ كوزىن جويادى. 1945 جىلى 2 اقپاندا نەمىس باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستە جاۋىنگەرلىك بورىشىن ۇلگىلى ورىنداعانى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن بەرۋ ۇسىنىلدى. بىراق قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى.

ساپەر جانسەرىكوۆ

1941 جىلدىڭ 20 شىلدەسىندە الماتى قالاسىنان قىزىل ارمياعا شاقىرىلعان قۇدايبەرگەن جانسەرىكوۆ (1914 ج.ت.) لەنين جانە قىزىل تۋ وردەندى سۋۆوروۆ ديۆيزياسىنىڭ 86-شى جەكە گۆارديالىق ساپەرلىك باتالونىندا جاۋىنگەرلىك مىندەتىن اتقاردى.
ونىڭ ماراپاتتاۋ پاراعىندا: «ديۆيزيا ۆيسلا وزەنىنەن وتكەن كەزدە ساپەر جانسەرىكوۆ ەكى دۇركىن سنارياد جارىقشاقتارى ءتيىپ زاقىمدانعان قايىقتى قايتا جوندەپ، وزەننىڭ ەكىنشى بەتىنە 13 رەت ءجۇزىپ ءوتىپ، پاروم ارقىلى قارۋ-جاراقپەن تيەلگەن 6 جۇك كولىگىن، 76 ميلليمەترلىك 8 زەڭبىرەكتى، 250 جاياۋ جاۋىنگەردى وزەن ارقىلى وتكىزدى» دەلىنگەن. وسى ەرلىگى ءۇشىن كەڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعان. بىراق تەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
بۇنداي مارتەبەلى اتاققا ول 1945 جىلدىڭ 22 اقپانىندا ەكىنشى رەت ۇسى­نىلادى. ونىڭ ماراپاتتاۋ پاراعىندا: «جانسەرىكوۆ جاۋدىڭ وعىنىڭ استىندا جاۋدىڭ سىم كەدەرگىسىنەن ەكى وتپە جول جاساپ، رادوم قالاسىنا جاقىنداعان تانك­تەرگە ىلەسىپ، جاۋدىڭ مينالارىن ىستەن شىعارىپ، ءبىزدىڭ تانكتەردىڭ العا جىلجۋىن قامتاماسىز ەتتى» دەلىنگەن. بىراق وعان باتىر اتاعىنىڭ ورنىنا ەكىنشى رەت قىزىل تۋ وردەنى بەرىلەدى.

اعا سەرجانت ساعىندىقوۆ

1942 جىلى الماتى وبلىسىنىڭ الاكول اۋدانىنان مايدانعا شاقى­رىلعان اعا سەرجانت مىنايقۇل سا­عىندىقوۆ (1906 ج.ت.) كيەۆتىك قىزىل تۋ وردەندى ب.حمەلنيتسكي 136-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 42-ساپەرلىك بولىمشەسىنىڭ كومانديرى بولىپ سوعىسقا ارالاسادى. ول 1944 جىلدىڭ 1 تامىزىندا تولاسسىز جاۋعان وققا قاراماستان، قايىقپەن جاۋ لاگەرى ورنالاسقان جاعاعا ءبىرىنشى بولىپ ءجۇزىپ وتەدى. ءبىر تۇندە دەسانتپەن بىرگە وزەننىڭ ارعى جاعاسىنا جەتى رەت بارىپ كەلەدى.

1944 جىلعى تامىزدىڭ 2-ءسى مەن 7-ءسى ارالىعىندا ول وتكەلدەگى پارومعا قارۋ-جاراق جانە ارتيللەريا زەڭبىرەكتەرىن تيەپ الىپ، جاۋعان وقتىڭ استىندا وزەننەن 42 دۇركىن وتەدى. وسى باتىر­لىعى ءۇشىن 1944 جىلعى 8 تامىزدا اعا سەرجانت مىنايقۇل ساعىندىقوۆ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلدى. بىراق قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى.

اعا سەرجانت ساعىندىقوۆ ەكىنشى رەت 1945 جىلدىڭ 31 ناۋرىزىندا تاعى دا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلدى. ونىڭ ماراپاتتاۋ پاراعىندا: «1945 جىلى 27 ناۋرىزدا مەرتۆايا ۆيسلا وزەنىنەن ءوتۋ كەزىندە بولىمشە كومانديرى ساعىندىقوۆ ەرەكشە باتىلدىق پەن اسكەري زەرەكتىگىن كورسەتتى. ول ءبىر ساعات ىشىندە وزەننەن 7 دۇركىن ءارى-بەرى ءوتىپ، 40-قا جۋىق جاۋىنگەردى قارسى جاعالاۋعا جەتكىزدى. بۇل جاۋىنگەرلەر جاۋ پلاتسدارمىن باسىپ الىپ، پولكتىڭ وزەن ارقىلى وتۋگە مۇمكىندىك جاسادى» دەلىنگەن. ءسويتىپ ەكىنشى دۇركىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ۇسىنىلعان وعان بۇل جولى دا قىزىل تۋ وردەنى بۇيىرىپتى.

بەرىك ابدىعالي ۇلى،
تاريحشى،
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار قىمباتتادى

قارجى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار