رۋحانيات • 08 مامىر، 2021

قازاق دەگەنىمىز – باۋىرجان...

568 رەت كورسەتىلدى

ەسسە

اۋەلى اتى-ءجونى تاڭعالدىرعان. قىس كەزىندە ماسكەۋ «مومىش­ ۇلى» دەگەن اتتى ەستىپتى: ۆولوكو­لام شوسسەسى، 1941 جىل.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، «EQ»

سودان كەيىن اڭىز باستالدى، اتى-ءجونى قازاقى ادام جايىندا. كەيدە ماعان – وتىز جەتى وزىمەن بىرگە الىپ كەتكەن قازاقى وي­لاۋ جۇيەسى، مىنەز، جۇرەك باۋىرجان اتا­مىزبەن الپىسىنشى، جەتپىسىنشى، سەك­سەنىنشى جىلدارى قايتا ورالعان سەكىلدى كورى­نەدى... بۇكىل قىرعىندى باسىنان وت­كەرىپ: ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس، ستا­لين قازاسى، حرۋششەۆتىڭ مۇجىقتىق زامانى، برەجنەۆتىڭ ۇيقىلى-وياۋ ۋاقىتى، ءارى قا­راي... سەكسەن التىنىڭ قارلىعاشتارى ۇشىپ جەتكەن شاق. 

ەلىن قالتقىسىز ءسۇيدى. ءىرى مىنەزى كەي ۋاق سول حالىق رۋحىن ساقتاۋ ءۇشىن بويىنا بىتكەن سياقتى. كورىڭدەر، بابالارىڭ قانداي بولدى: ايتاتىنىن ايتىپ سالعان، ءبىر ۋىس توپىراعى، ءبىر قاداق جەرى ءۇشىن جاۋىمەن الىستى، سولاي! كەۋدەسىندەگى جۇدىرىقتاي جۇرەكتە، ءسويتىپ، تۇتاس دالا عۇمىر كەش­تى. بۇكىل قازاقى الەم شۇبەرەكتەي ءتۇيىلىپ كوكىرەگىندە جۇرەتىن: ماسكەۋ­دىڭ ايازدى شايقاستارىندا، دۇش­پاننىڭ ىزعارلى شابۋىلدارىندا. باتىس­قا جىلجىعاندا، كەيىن بالتىق بويىن ازات ەت­كەندە... ءىرى مىنەز اڭىزداردى تۋدىردى. باۋىرجان مومىش ۇلىن بىلمەيتىن قا­زاق جوق، و باستان اۋىز ادەبيەتىنىڭ اتاسى اتانعان حالىق كۇنى بۇگىنگە دەيىن وتبا­سىنداعى ءبىر ۇرپاعىنا باۋىرجان ەسىمىن بەرەدى. سولاي!

1. اسكەري اقيقات پەن ادەبي اڭىز

باۋىرجاندى ەل باۋكەڭ دەپ ەركە­لەتتى. الماتىعا ورالعان سوڭ ادەبيەت­پەن اينالىستى: جازاتىن نارسە كوپ ەدى. «اقيقات پەن اڭىز» كىتابىندا ءازىل­حان نۇر­شايىقوۆ: «باۋىرجان مومىش­ ۇلى ەر­لىگى مەن باتىرلىعىنىڭ تەڭدەسى جوق. ول 1 418 كۇن مەن ءتۇن بويى ەر­لىك كورسەتتى»،  دەپ­ جازدى.

ادەبي ورتا جاڭا اڭىزدار شىعاردى. شىنىنا كەلسەك، اڭىزداردى ايتۋ وڭاي ەدى، ال جاساعان قىلىقتارىندا ىرىلىك مىنەز جاتتى، ءتىپتى، ءىرى سويلەگەنى دە ءىرى قى­لىعى ەدى.

تەك مۇنىڭ بارىندە ءبىر مۇڭ بار-تۇعىن: باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ مىنەز-قۇل­قى، ورىس ورمان-توعايلا­رىندا، كەڭ جا­زىق­تارىندا كورسەت­كەن ەرلىگى، اسكەري كو­رەگەندىگى مەن ماي­دان جۇرگىزۋدەگى ەنگىزگەن جاڭا­لىق­تارى جالپاق ەلگە جەتپەي جاتتى. «مومىش ۇلى ءسپيرالى» دەپ نىسپىلانعان اسكەري تاكتيكاسى دا دۇنيە ءجۇزى اكادەميالارىنا بۇرىنىراق تاراپ، ۋچيليششەلەرىندە جەكە پانگە اينالىپ، ارنايى ءدارىس رەتىندە وقىلدى. ءبىز مۇنى كەش بىلدىك. باۋىرجان مومىش ۇلى اتىنداعى اسكەري وقۋ ورىندارى يزرايلدە، كۋبادا اشىلدى، تەك سولاردىڭ ءىزىن الا الماتىعا كەزەك كەلدى.

2. «باۋىرجان مومىش ۇلى: اقي­قات­ پەن اڭىز – اسكەري عالىمنىڭ كوز­قا­راسى»

لەونيد قۇسمان ۇلى باقاەۆ ەڭبەگىن وسىلاي اتاپتى. كەزىندە دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ، قازاقستانداعى ساياسي عىلىمدار ءۇشىنشى دوكتورى، اسكەري زەرت­تەۋلەردەگى ءبىرىنشى دوكتور بولدى، قازاق كسر-ءنىڭ سوڭعى اسكەري كوميسسارى، ال دوك­تورلىق ديسسەرتاتسياسىنا عىلىمي پىكىر­­دى جازعان – م.گارەەۆ، اسكەري عىلىم­دار­ دوكتورى، پروفەسسور، ارميا گەنەرالى.

مۇنداي كاسىبي تەرەڭ ءبىلىمى بار ادام باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ اسكەري جاڭا­لىقتارىنا كەڭىنەن توقتالعان: « ۇلى وتان سوعىسى كەڭەس تاريحىنداعى اۋىر جىلدار بولدى. قيىن شاقتا ءبىزدىڭ اكەلەرىمىز بەن اتالارىمىز قايتالانباس ەرلىك، قايرات جانە باتىرلىق كورسەتتى. قازاقستان مايدانعا 1 ملن 196 مىڭ 164 ادامدى ات­تاندىردى، ءاربىر ءۇشىنشى ادام قازاق (قازاقستان) ەدى، ءاربىر ءتورتىنشى ادام سۇراپىلدان ورالعان جوق. ۇلى وتان سوعىسىنا 11 قازاق ۇلتتىق بولىمدەرى قا­تىستى، سونىڭ ىشىندە 3 كاۆالەريا ديۆيزياسى، 2 اتقىشتار بريگاداسى بار ەدى. 104 قازاق كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتا­عىن الدى، ال تالعات بيگەلدينوۆ – ەكى مارتە باتىر اتاندى... باۋىرجان مو­مىش ۇلى – باس شتاب اكادەمياسىنىڭ قازاق­تار اراسىنان شىققان تۇڭعىش تۇلەگى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا ديۆيزياعا ءامىر ەتكەن از قازاقتىڭ ءبىرى – كوماندير بولدى. ب.مومىش ۇلى جايلى ءبىرىنشى رەت ماسكەۋ تۇبىندەگى شايقاستان كەيىن ايتا باستادى... ۆولوكولام باعىتىن 16-ارميا ء(امىر ەتكەن ك.ك.روكوسسوۆسكي) قورعاۋعا الدى، قۇرامىندا گەنەرال پان­فيلوۆتىڭ 316-شى اتقىشتار ديۆيزياسى بار ەدى. 1941 جىلى 15-18 قاراشادا ۆەر­­ماحتىڭ «ورتالىق» ارميالار توبى 316-شى اتقىشتار ديۆيزياسى مەن گەنەرال ل.م.دوۆاتوردىڭ كاۆالەريا توبى ۇشتاسقان تۇسقا باستى سوققىلارىن بەرە شابۋىلعا شىقتى، وتە قيىن ۇرىستار جۇرگىزىلدى، مۇنداي اۋىر شايقاستار كەشەگى كسرو اسكەري تاريحىندا ەشقاشان بولماپ ەدى... نەمىستەر استاناعا اسىق­تى، كۇش جاعى باسىم بولسا دا، پانفي­لوۆشىلاردىڭ قاتارىن بۇزىپ وتە المادى. ديۆيزيانىڭ 70%-ى ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ وكىلدەرى ەدى، ادام قۇرامىنىڭ كوبىسى قازاقتار ەكەن... گيتلەرشىلەر 316-ديۆيزيانى «تاعى ديۆيزيا» دەپ اتادى... سول كەزدە باتالون قولباسشىسى باۋىرجان مومىش ۇلى ۇلكەن اسكەري قۇبىلىس رەتىندە تانىلدى. ول 19-شى (كەيىن 1 073-ءشى دەپ وزگەر­تىلگەن) اتقىشتار پولكىن اعا لەيتەنانت دارەجەسىندە باسقاردى. 1942 جىلدىڭ اقپان شايقاستارى تۇسىندا باۋىرجان مومىش ۇلى كاپيتان دارەجەسىندە ەدى: «ولىكتىڭ باس سۇيەگى» اتتى ەسەس ديۆيزياسى ۇرىس ءجۇرىپ جاتقان ايماققا باۋىرجان مومىش ۇلى پولكى جىبەرمەي ۇستاپ تۇرۋعا ءتيىس باعىت تا كىردى. ەسەس توبى كونە رۋسسا جاعىنان تانك، ارتيللەريا جانە جاياۋ اسكەر قاتىسقان شابۋىلدى باستادى. بىرنەشە ساعاتقا سوزىلعان ءىرىلى-ۇساقتى شايقاستار توقتاۋسىز ءجۇردى. ارحيۆتەن مەن باۋىرجان مومىش­ ۇلىنىڭ اسكەري ەسەپ-حاتىن تاۋىپ الىپ، وقىدىم: «پوركوۆو تراكتى مەن شوسسە فاشيست ولىكتەرىنە تولدى... 1941 جىلدىڭ 12 اقپانىندا 1 073-ءشى پولك بولىمدەرى جىلدام قوزعالا وتىرىپ، نوۆولوك جانە كامەنكا سەلولارىن الدى. دۇشپان كۇش­تەرى قارۋ-جاراعى مەن كولىكتەرىنە يە بولا الماعان كۇيى شوسسەدەن ءبىرجولا ايى­رىلىپ، باتىسقا قاراي شەگىندى. قارسى تۇرعان توپتارى جەكە-جەكە سوققىعا ءتۇسىپ، جويىپ جىبەرىلدى، تەك از عانا بولىگى قاشىپ قۇتىلدى. باۋىرجان مومىش ۇلى پولكى جاۋدىڭ شەبىن بۇزىپ، 200 كم دەيىن جاۋ ىشىنە تەرەڭدەپ ەندى. (ارحيۆ دوكۋمەنتتەرى كۋا بولا الادى: ەكى جىل ىشىندە 1 073-ءشى پولك، ياعني مومىش ۇلى پولكى، 18 مىڭ جاۋدىڭ كوزىن جويىپ، 84 ەلدى مەكەندى ازات ەتتى)... 1944 جىلى پولكوۆنيك باۋىرجان مومىش ۇلى باس شتاب اكادەمياسىن ءتامامداپ، 9-شى گۆارديا اتقىشتار ديۆيزياسىن قول استىنا الدى. (ونىڭ الدىندا ديۆيزيانى باسقارعان ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى، ارميا گەنەرالى بەلوبورودوۆ).

بالتىق بويىن ازات ەتكەندە نەمە­سە كۋرليانديا توبىن جويۋ ۇرىستا­رىن­دا باۋىرجان مومىش ۇلى قولباس­شى­لىق قابىلەتىن جاقسى تانىتا ءبىلدى... باۋىر­جان مومىش ۇلى، مەنىڭشە، ءىرى اسكەري عالىم. ونىڭ جەدەل سترا­تەگيالىق ونەرى، تاكتيكاسى، مايدان اشقان امال-ءادىسى، باسقارعانى، قول، جاۋىنگەر قۇرامىن وقىتۋ، ۇيرەتۋ جانە اسكەري دايىندىعى، وفيتسەر قادرلارىن دايارلاۋ جۇيەسى تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن جايتتار».

3. «مومىش ۇلى ءسپيرالى»

بۇل تاقىرىپ «مەنىڭ عۇمىرىمداعى باۋىرجان مومىش ۇلى» اتتى كىتاپتان الىندى. («قازاقستان» باس­پاسى، 1995 جىل). اۆتورى – كيم سەرىكباي ۇلى. قازاق تاريحىنداعى اسكەري عىلىمدار تۇڭعىش كانديداتى.

كيم سەرىكباي ۇلى باۋكەڭ ءسپيرالى جايىندا كەڭىنەن اڭگىمەلەيدى، ونىڭ ار­تىقشىلىعىن اسكەري عالىمنىڭ شەبەر­لىگىمەن ۇعىنىقتى دالەلدەپ بەرەدى. «1941 جىلدىڭ جازىندا قىزىل اسكەر شەكارانى تاستاپ، كەيىن شەگىندى. ال كۇزدە قيىن جاعدايلارعا تاپ بولدى، – دەپ جازادى كيم سەرىكباي ۇلى. – سوڭعى شە­بىن قورعاي وتىرىپ، قىزىل اسكەر بولات سپيرال ءتارىزدى بىردە جيىرىلىپ، بىردە سەرپىلىپ تۇردى. كەيدە قاتتى جيى­رىلعاندا سپيرال – شەكتەۋگە، كەرمەۋگە شىداي الماي، سىنىپ كەتەتىن سياقتى كورىنەتىن...بىراق بولات سپيرال سىنعان جوق! قىزىل اسكەردىڭ سوققىسىنىڭ اۋىر بولعانى سونشالىق، فاشيستەردى قىسقا مەرزىم ىشىندە ماسكەۋدەن 200-300 شاقىرىم الىسقا قۋىپ تاستادى. ماسكەۋ تۇبىندەگى شايقاستاردى باقىلاپ-قاداعالاپ وتىرعان عالام جۇرتشىلىعى قىزىل اسكەر كۇش-قۋاتىنا تولىقتاي سەندى، ول ۇرىسقا ءبىزدىڭ جەرلەستەرىمىز دە قاتىسىپ ەدى: 316-اتقىشتار ديۆيزياسى مەن باسقا بولىمدەر... ي.ۆ.پانفيلوۆ پەن ب.مومىش ۇلىنىڭ اناليتيكالىق اقىل-ويى، ۇيىمداستىرۋ قابىلەتى جانە ادامگەرشىلىك قاسيەتى كريزيستىك سيتۋاتسيالاردا دۇرىس شەشىم قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەردى، سونىڭ بىرەۋى – «سپيرال – پرۋجينا». «باۋىرجان ءسپيرالى» سوعىس قيمىلدارىن جۇرگىزۋدىڭ جاڭا فورماسى ەكەنىن ارحيۆ قۇجاتتارىن وقىپ وتىرعاندا ءبىلدىم. بۇل – جۇمىس قارتالارى، سحەمالار، شايقاس ەسەپ-حاتتارى...  شابۋىلدىڭ باس كەزىندە ارتيللەريا جاۋدى سوققىنىڭ استىنا الادى، تانكىگە قارسى تانكى قيراتار قارۋ-جاراق اتقىلايدى، اتقىشتار قارۋىن دۇڭكىلدەتىپ جاياۋ اسكەردى ەرىپ كەلە جاتقان تانكىلەرىنەن ءبولىپ تاستايدى. قورعانىسقا بۇزىپ-جارىپ كىرگەن دۇشپان توبىن قارسى سوققىمەن توسىپ الىپ، ىلەزدە كوزىن جويا­دى. ءبىر جاعىنان، جاقسى پىسىقتالعان، ايقىندالعان ارالاس-قۇرالاس اسكەري قيمىلدار جاۋدى كۇيرەتۋدە ءتيىمدى بولسا، ەكىنشى جاعىنان، باتالوننىڭ نەگىزگى كۇشتەرىن ءارى الىپ كەتۋگە جاعداي جاسايدى. باتالون تەك قانا ديۆيزيا نە پولك كومانديرى بۇيرىعىنان سوڭ شەگىنۋگە رۇقسات الادى. ۇرىس دالاسىنان تۇندە شەگىنەدى. ءار روتا بەلگىلەنگەن ەلدى مەكەنگە بارىپ، باتالون كومانديرى بۇيرىعىمەن وزدەرى قالاعان باعىتتى بەتكە الادى. روتالاردى ءبىر ۆزۆودتان قالدىرادى، بۇل – تۋ سىرتىنان كەلەتىن شابۋىلدى توسىپ، قورعاپ وتىرۋ ءۇشىن... ءسويتىپ، ب.مومىش ۇلى باتالونى تەك قانا شەگىنگەن جوق، «سپيرال» سەكىلدى جول بويىمەن سىرعي وتىرىپ، جاۋ اسكەرىنە تۇتقيىلدان شابۋىل جاسادى، تەحنيكاسى مەن ءتىرى كۇشتەرىن قۇرتىپ جىبەردى، ديۆيزيانىڭ نەگىزگى توبىنا جەتكەنشە دۇشپاندى مەزى قىلدى.. باۋىرجان مومىش­ ۇلى مانەۆرلىك ۇرىستاردىڭ شە­بەرى بولدى، ال ونىڭ ء«سپيرالى» تاكتيكا­داعى «تۇتاس قورعانۋ» تەرمينىن ايقىن تۇ­سىن­دىرەتىن تۇسىنىك دەڭگەيىنە دەيىن دامىتتى».

4. «وتانعا قىزمەت ەتەمىز»

كەيىن ارميا گەنەرالى ي.ي.چيستياكوۆ بىلاي دەپ جازدى: «پانفيلوۆ باۋىرجان مومىش ۇلىن عاجاپ ەرلىگى مەن اۋىرت­پالىقتى كوتەرە بىلەتىن قاسيەتى ءۇشىن باعا­لادى. ماسكەۋ تۇبىندە ونىڭ باتالونى قورشاۋعا ءتۇسىپ قالىپ، كۇشى ودان دا كوپ دۇشپانمەن الىستى ءارى ول بىرنەشە كۇن بويى پولكپەن بايلانىسسىز قالىپ ەدى. ەكى تاۋلىك ىشىندە گۆارديالىقتار 400 ءفاشيستى جويىپ، ۆولوكولام شوسسەسىنە جاسالار شابۋىلدى توقتاتىپ، ورمان ارقىلى مانەۆر جاسايدى دا، ءوز پولكىنە قايتىپ ورالادى. وسى شايقاستان سوڭ پانفيلوۆ مومىش ۇلى باتالونىن ءوز قاسىندا ۇستاپ، ۇرىستىڭ ەڭ قيىن تۇستارىنا جىبەرىپ وتىردى».

5. «اكەمنىڭ اتى ءۇشىن»

بىردە رەداكتسيا تاپسىرماسىمەن باقىتجان مومىش ۇلىنىڭ ۇيىنە باردىم. ۇزاق اڭگىمەلەستىك، ەسكى سۋرەتتەردى كوردىك، قايتارىمدا اعا ماعان كىتابىن سىيلادى. ماعان كىتاپتىڭ باستالۋى ۇنادى، سوسىن ەشكىم ايتپاي جۇرگەن ويى: «ەل اكەم تۋرالى ايتىپ بەرۋىمدى سۇرايدى، سوندا سول ادامنان سۇراعىم كەلەدى: «تىڭداۋعا سەندە قۇلاق بار ما؟». ەگەر «ناعىز باۋىرجاندى» كورسەتشى» دەپ ايتسا، مەن ءۇنسىز قالامىن، كوكەيىمە ءبىر ساۋال ورالا كەتەدى: «ونى كورۋگە سەندە كوز بار ما؟». اكەمدى ءسال بولسا دا تىڭداي ءبىلۋ ءۇشىن جانە كورۋ ءۇشىن ماعان بۇكىل عۇمىرىم ازدىق ەتتى دەسەم، ءسىرا، ەشكىم سەنبەس ەدى. ونىڭ ناعىز بەينەسى مەن ءۇشىن ءالى بەلگىسىز دەپ اعىمنان جارىلسام، تەرىس اينالىپ كەتەر، ويتكەنى، مەن ەندى عانا اكەمنىڭ ابسوليۋتتىك ادامگەرشىلىك يدەياسىنا ءبىرجولا اينالعانىن ءتۇسىندىم».

6. ءسوز سوڭى

قازاق حالقى باتىرلارعا، قولباسشى­لارعا باي بولسا دا، حح عاسىردا، دۇنيەجۇ­زىلىك ەسەپ بويىنشا، وزگە حالىقتاردان گورى كوبىرەك ازاپ شەكتى: عاسىر باسىندا 70%-عا جۋىق كەمىدى (ەميگراتسيا، اش­تىق، قۋعىن-سۇرگىن)، ءتىلى تەك ادەبيەتتە عانا قالدى، اتى-ءجونى ورىس ءتىلىنىڭ ىلىك سەپتىگىنە بەيىمدەلىپ جازىلدى (چەي سىن؟ – چەي يۆان؟ – سيدوروۆ يۆان)، ءسويتىپ، دىلىنە، اقىل-ويىنا، ساناسىنا، جەرىنە جات قاسيەت-قۇندىلىق بويىنا سىڭگەن ءدۇبارا ۇرپاق ءوسىپ-ءوندى. سونداي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ءدىلىن دە، ءتىلىن دە، جەرىن دە ساقتاعان باۋىرجان مومىش ۇلى، ونىڭ ەسىمى قا­شاندا قازاقتىقتىڭ سيمۆولى رەتىندە ەسىمىزدە ماڭگى جاڭعىرىپ تۇرادى، جارقىن بەينەسى قاشاندا كوزىمىزگە جىلىۇشىراپ كورىنەدى. راس، وتكەن داۋىردەن بۇگىنگە جەتكەن، ارۋاعى بىردە ەلىنە رەنجىپ، بىردە ەلىنە سەنىپ كەلە جاتقان باۋكەڭ تۇندە تۇسىمىزگە ەنەدى، كۇندىز ويىمىزدان كەتپەيدى. 6،5 ميلليوننان وتىزىنشى جىلدارى 2،5 ميلليونعا دەيىن ازايعان قاسىرەتتى قازاق حالقىنىڭ، كوكتە جەلبىرەگەن ءتاڭىر تۇستەس كوك بايراقتىڭ قازىرگى تاڭدا قۇرعان سالتاناتىنا ارناپ جانە الاتاۋدىڭ ەتەگىندە توپىراق جامىلىپ، ماڭگى ۇيقىعا كەتكەن ارىسى جاتقان جەرىندە ءبىر اۋناپ ءتۇسسىن دەپ وسى ەستەلىك، بۇل ساعىنىش ماقالانى جازىپ وتىرمىز. ءبارىمىز دە عاسىر سوڭىنا تالاي-تالاي قايعى-قاسىرەتتى باسىمىزدان وتكەرىپ جەتتىك، بىراق ءبىز، قازاق حالقى، ءبارىبىر، جاڭا عاسىرعا جەتەتىن ەدىك، باۋكەڭ اتامىز ايتتى ەمەس پە: «ادىلدىك اسىقسا دا – كەشىگەدى، بىراق كەلەتىنى – ءسوزسىز».

 

ديدار امانتاي

 

سوڭعى جاڭالىقتار

بيىل 755 اۋىل اكىمى سايلانادى

قوعام • بۇگىن، 12:15

ۇقساس جاڭالىقتار