قازاقستان • 07 مامىر، 2021

ارداگەرلەر ازايىپ بارا جاتىر...

1616 رەت كورسەتىلدى

جىلدار جىلجىعان سايىن وت پەن وققا كەۋدەسىن توسىپ، وتان قورعاعان ارداگەرلەر دە قالماي بارادى. ءبىر كەزدەرى ۇلى دالادان قان مايدانعا 1 ملن 200 مىڭ سارباز اتتانىپ، سونىڭ تەڭ جارىمىنان استامى (601 مىڭى) وتانعا ورالماي قالعانى جادىمىزدا جاڭعىرىپ تۇر. ەندى، مىنە، رەسمي دەرەكتەر ەلىمىزدە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان كوزى ءتىرى 665 ارداگەر عانا قالعانىن ايتادى. 

اتا باباسىنىڭ سۋرەتىن كوتەرىپ شەرۋگە شىققان قارالى كوشتى – «ماڭگىلىك پولكتى» كورىپ پە ەدىڭىز؟ قۇددى ءبىر قۇدىرەتتى ارميا قايتا ءتىرىلىپ، قان مايداننان قايتىپ بارا ما دەرسىز. جوق. ولار ەمەس-اۋ. ولاردىڭ بارلىعى عازيز جۇرەك عامزاتوۆ (راسۋل) ايتقانداي، «اپپاق تىرناعا اينالىپ، الدەقاشان تىراۋلاپ ۇشىپ كەتكەن». ولار قان سورعالاعان دالادا جاڭادان ءومىر گ ۇلى ءوسىپ شىعۋى ءۇشىن ءوز ومىرلەرىن وق پەن وتقا توستى. بايتاعىمىزدى باسقا بىرەۋ باسپاسىن، ىرىسىمىزدى جات جۇرت كەلىپ شاشپاسىن دەپ 1418 كۇن، 1418 ءتۇن جان الىسىپ، جان بەرىستى. اقىر سوڭى جەڭىس تۋى جەلبىرەپ، استان-كەستەڭى شىعىپ، لايلانعان وزەندەر قايتادان مولدىرەدى. كوگىمىزدى تورلاعان قارا بۇلت ءتۇرىلدى. اسپان اشىلدى. كۇن ك ۇلىمدەدى.

بيىل تورقالى توقسان جىلدىعى تويلانىپ وتىرعان مۇزارت مۇقاعاليدىڭ «نەمەنەگە جەتىستىڭ، بالا باتىر؟ قاريالار ازايىپ بارا جاتىر. ءبىرى ءمىنىپ كەلمەستىڭ كەمەسىنە، ءبىرى كۇتىپ، انەكي، جاعادا تۇر»، دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزىن بۇگىندە بۇكىل قازاق بالاسى بىلۋگە ءتيىس. «قاريالار ازايىپ بارا جاتىر». اسىرەسە الدەقاشان قارياعا اينالىپ ۇلگەرگەن ارداگەرلەر ازايىپ بارا جاتىر. اقىن ايتىپ وتىرعانداي، ء«بىرى ءمىنىپ كەلمەستىڭ كەمەسىنە، ءبىرى كۇتىپ، انەكي، جاعادا تۇر». سول جاعاعا قاراگەرگە قامشى سالىپ بارعىمىز، ءار­بىر ارداگەردى قۇشاعىمىزعا قىسىپ، الىپ قالعىمىز كەلەدى. اتتەڭ، وعان قۇدى­رە­تىمىز جەتپەيدى. وتكىنشى ءومىر زاڭى سولاي. قانشا  قيماعانىمىزبەن ماڭگى جاساۋ ادامزات بالاسىنىڭ ماڭدايىنا جازىلماعان.

وسىندايدا «اكەسىن قانجىعاسىنا بايلاپ جۇرگەن ەشكىم جوق» بولسا دا،  ارداگەر اعالاردىڭ ەت جۇرەكتى ەزىپ ارامىزدان الىستاپ بارا جاتقاندارى، تىرنالارداي اسپانعا قانات قاققاندارى ءۇشىن وزەگىمىز ورتەنەدى. ءالى دە جۇرە تۇرسا، ورتامىزدان ويىپ ورىن الىپ، تورىمىزگە ءسان، ومىرىمىزگە ءمان بەرىپ وتىرا تۇرسا قايتەر ەدى دەيمىز، باياعى. الايدا اسىلدى ارامىزدا جۇرگەندە ارداقتاعانعا نە جەتسىن؟! ومىردەن ءوتىپ، كوڭىلدەن كوشكەننەن كەيىن كەيىگەنىڭ دە، سارىلىپ ساعىنعانىڭ دا – كوك تيىن.

وسى ماسەلەنى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءجيى ايتادى. تۇڭعىش پرەزي­دەن­تىمىزدىڭ ايتۋىنشا، 9 مامىردا بارشا ادامزات ەڭ سۇراپىل سوعىستا جە­ڭىسكە جەتكەن باتىرلاردى ەرەكشە قۇر­مەتتەيدى، ەسكە الادى. حالقىمىز مايدان دالاسىنداعى جاۋىنگەرلىك ەرلىك پەن تىلداعى قاجىرلى ەڭبەككە تاعزىم ەتەدى. جەڭىس كۇنى – باتىلدىق پەن əسكەري داڭقتىڭ، ءپاتريوتيزمنىڭ مەرەكەسى. «بۇل جەڭىستىڭ قۇنى اسا قىمباتقا ءتۇستى. باتىر­لارىمىزعا مəڭگىلىك تاعزىم ەتۋ، ارداگەرلەرگە قامقورلىق كورسەتۋ، حالىقتىڭ ىنتىماعى مەن تۇتاستىعىن ساقتاۋ – ءبىزدىڭ قاستەرلى بورىشىمىز. ەل بىرلىگى – ءبىزدىڭ جەتىستىكتەرىمىزدىڭ باستى كەپىلى»، دەيدى ەلباسى.

ءيا، 665 دەپ ازسىنىپ وتىرمىز عوي. انىعىندا، سوعىستىڭ سوڭعى كوكتەمى شىققالى دا بيىل 76 جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. ال وسى الاپات ءورتتىڭ تۇتان­عانىنا تۇپ-تۋرا 80 جىل. مايدانعا 18-20 جاسىندا اتتاندى دەگەننىڭ وزىندە، ارداگەرلەردىڭ الدى ءجۇزدى القىمداپ قالدى دەگەن ءسوز. ولار نە كورمەدى؟ اشارشىلىقتىڭ ازابىن دا تارتتى، وتقا دا كۇيدى، وققا دا ۇشتى. ول از دەسەڭىز، مايدان دالاسىنا بىرەۋى قولىن، بىرەۋى اياعىن قالدىرىپ كەلىپ، ەسەڭگىرەگەن ەل ەكونوميكاسىن قالپىنا كەلتىردى. تىڭ كوتەرىپ، زاۋىت تۇرعىزىپ، سوۆحوز قۇردى. شارشادىم، شالدىقتىم، جالىقتىم دەگەن جوق. تابان ەتىن توزدىرىپ ەڭبەك ەتتى. مايداندا – قان، بەيبىت ومىردە – تەر توكتى. ونى دا ازسىنساڭىز، كەڭەس وداعى ىدىراعان تۇستا ەگەمەن ەلدىڭ ىرگەسىن قالاۋعا كىرىستى. تامىرى – تەكتى، سۇيەگى – اسىل ادامدار. ايبىنىمىزدى اسقاقتاتىپ، ازبىز دەمەي ارامىزدا ءالى قاسقايىپ تۇر. ولاردا داڭق تا، قۇرمەت تە، ابىروي دا بار. ەل جاستارىنىڭ ەندىگى مىندەتى – سول كوزى ءتىرى اڭىز ادامداردى ۇلىقتاۋ. ۇمىت قالدىرۋعا قۇقىمىز جوق.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ء«بىز ەرجۇرەك اعا بۋىننىڭ الدىندا مəڭگى قارىزدارمىز. ولاردىڭ قايسارلىعى مەن توزىمدىلىگىنىڭ، تاباندىلىعى مەن پاتريوتتىعىنىڭ ارقاسىندا بەيبىت زاماندا ءومىر ءسۇرىپ، جارقىن بولاشاعىمىزعا جول اشتىق»، دەگەن ەدى. ەل پرەزيدەنتى ايتقانداي، اشىق اسپان، بەيبىت ءومىر ءۇشىن ارداگەرلەردىڭ الدىندا شىنىمەن دە ماڭگى قارىزدارمىز. تەك سونى جەتە ءتۇسىنىپ، قادىرىنە جەتىپ، قاپەرگە الا بەرمەيمىز. قازاقستاندا قانشا ادام ءومىر ءسۇرىپ جاتسا، سونشا پىكىر بار. ون توعىز ميلليونعا جۋىق پىكىردى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ جاتپاي-اق قويالىق. جانعا باتاتىنى سول، وسى سۇراپىل سوعىستىڭ ءمانى مەن جەڭىستىڭ ماڭىزىن جوققا شىعاراتىندار پايدا بولا باستادى. «گەرمانيا جەڭىپ كەتكەندە...» دەپ باستالاتىن سوزدەرى قورقىنىشتان گورى، وكىنىشكە تولى شىعادى. جارايدى، سوعىستىڭ زارىن تارتپاعان، جاراسى جانعا باتپاعان بىزدەن ۇيالماي-اق قويسىن. شەيىت كەتكەن 601 مىڭ بوزداقتىڭ ارۋاعى الدىندا نەگە ۇيالمايدى ەكەن؟ ولار كوزدەن كەتىپ، كوڭىلدەن كوشكەن دە شىعار، بالكىم. ارامىزدا ءتىرى جۇرگەن ارداگەرلەر دە بار عوي. سولاردىڭ كوزىنە قايتىپ قارايدى ەكەن؟ مىنە، تاريحتى بۇرمالاۋ، سەنىمگە سەلكەۋ ءتۇسىرۋ، ەرلىكتى جوققا شىعارۋ دەگەن وسىدان باستالادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ء«بىز ەرجۇرەك اعا بۋىننىڭ الدىندا مəڭگى قارىزدارمىز»، دەپ قاداپ ايتىپ وتىرعانى دا – وسىدان.

ارمانداي بەرگەنشە، الدىمىزدا جۇرگەن ارداگەرلەردى ارداقتاپ الايىق الدىمەن. جاعدايىن جاقسارتىپ، دەنساۋلىعىن تۇزەيىك. كومەگىمىز بولسا ونى دا كورسەتەيىك. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ەرلان اۋكەنوۆ ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان ارداگەرلەرگە ارنالعان الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ ورتاشا جيىنتىق مولشەرى (زەينەتاقىنى قوسا ەسەپتەگەندە) – 182 851 تەڭگەنى، ال  ۇلى وتان سوعىسىنىڭ مۇگەدەكتەرى ءۇشىن – 188 051 تەڭگەنى قۇرايتىنىن ايتتى. سونداي-اق جەڭىس كۇنىنە وراي، سوعىس ارداگەرلەرى مەن مۇگەدەكتەرىنە ءبىر رەتتىك ماتەريالدىق كومەك رەتىندە 1 ملن تەڭگەدەن بەرىلمەكشى. مۇنى از، نە بولماسا كوپ دەپ ايتۋعا بولماس. ەڭ باستىسى، ارداگەرلەر ۇنەمى ەل نازارىندا بولۋى ءتيىس. ونسىز دا جىل ساناپ ازايىپ بارا جاتىر...

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار