قازاق قوعامىنىڭ ينستيتۋتسياسى
قانداي دا ءبىر قوعامدىق جۇيەنى الەۋمەتتىك تۇرعىدان شايقالتپاي ۇستاپ تۇراتىن, جۇزدەگەن عاسىر بويى شىڭدالعان مىزعىماس رۋحاني-مادەني ۇستىنى بولادى. بۇنى عىلىمي تىلدە «ينستيتۋتسيوناليزم» دەپ اتايدى. ياعني بۇل دەگەنىمىز – كوپتەگەن عاسىر بويى ەۆوليۋتسيالىق جولمەن دامىپ, ۇزاق سۇرىپتالۋ ارقىلى تولىق مويىندالعان, ءسويتىپ ءار كەز قوعامدىق قاتىناستى رەتتەۋشى نورمالار مەن الەۋمەتتىك توپتار اراسىنداعى قۇقىقتىق مارتەبەنى ساقتاۋعا باعىتتالعان اسا قۋاتتى قۇرىلىم.
بايىرعى قازاق قوعامى جوعارىداعى ايتىلعان جۇيە ارقىلى دامىعان. اتاپ ايتقاندا, «بيلەر ينستيتۋتى», «بايلار ينستيتۋتى», «بايبىشەلەر ينستيتۋتى», «جەزدە-جەڭگەلەر ينستيتۋتى», «اقىن-جىرشىلار ينستيتۋتى», «باتىرلار ينستيتۋتى», ت.س.س. بولىپ كەتە بەرەدى.
بۇل ينستيتۋتتار قوعامدى تۇتاستاندىرىپ, شايقالتپاي ۇستاپ تۇردى. ءحVىى عاسىردان باستاپ قازاق دالاسىن وتارلاۋشىلار ەڭ اۋەلى وسى قۇرىلىمدى بۇزسا, ەتنوس بىرلىگى ىدىرايتىنىن جاقسى ءبىلدى. مىسالى, ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن رەسەي بارلاۋشىسى پ.ي.رىچكوۆ 1887 جىلى ورىنبوردا جارىق كورگەن «يستوريا ورەنبۋرگسكايا» اتتى ەڭبەگىندە: ء«ار رۋ وزدەرىنىڭ اقساقالدارى مەن داۋلەتتى ادامدارىن قۇرمەتتەيدى. قايسىبىر ىسكە رۋ باسىلارى ماقۇلداعان كەزدە عانا جۇمىلادى...» دەسە, دانا اباي ءوزىنىڭ 39-شى قاراسوزىندە: «اۋەلى – ول زاماندا ەل باسى, توپ باسى دەگەن كىسىلەر بولعان. ولار قالاي قىلسا, قالاي بىتىرسە, حالىقتا ونى سىناماق, بىردەن بىرگە جۇرگىزبەك بولمايدى ەكەن...» دەپ قوعامنىڭ ناقتى بىرلىك-ۇستىنىن سيپاتتايدى.
قۇندى تاربيە مەكتەبى
جوعارىداعى قۇرىلىمدىق ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرى – «اۋىل مولداسى». بۇل ءالى كۇنگە دەيىن زەرتتەلمەگەن, ونىمەن قويماي زەرتتەۋگە تىيىم سالىنعان تاقىرىپ. ويتكەنى كەڭەستىك يدەولوگيا «بايلار مەن مولدانى قويداي قۋ قامشىمەن» دەيتىن ۇران تاستاپ, ۇلتتىق قوعامنىڭ نەگىزگى ۇستىنى «مولدالار مەكتەبىن» ەسكىنىڭ قالدىعى رەتىندە ەسەپتەن شىعارىپ تاستادى.
ايتالىق, ۇلكەن اعارتۋشى ىبىراي التىنسارين العاشقى ساۋاتىن اۋىل مولداسىنان اشىپ, سونىڭ ارقاسىندا 1850 جىلى ورىنبورداعى قازاق-ورىس مەكتەبىنە وقۋعا تۇسەدى. ۇلى اباي شە, ول دا اۋىل مولداسىنان ساۋات اشىپ, كەيىن سەمەيدەگى احمەت ريزا مەدرەسەسىندە وقىعانى ايتىلادى. ۇلت ۇستازى سانالىپ جۇرگەن احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ دا ءومىربايانىندا «1882-1884 جىلدارى اۋىل مولداسىنان وقىعان» دەيتىن جوعارىداعى ەلەۋسىز تىركەس تۇر.
سول سياقتى ۇلت قايراتكەرى ءاليحان بوكەيحانوۆتى اكەسى توعىز جاسىندا قارقارالىعا اپارىپ, جەرگىلىكتى مولدانىڭ وقۋىنا بەرسە, ماعجان جۇماباەۆ اۋىل مولداسىنان ساۋاتىن اشىپ, ودان كەيىن بەس جىل قىزىلجارداعى بەگيشەۆ مەدرەسەسىندە ءبىلىمىن جالعاستىرعان. مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تا وسى جولمەن جۇرگەن. جاقاڭنىڭ ءومىر-تاريحىن زەرتتەۋشى زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نۇرلان دۋلاتبەكوۆ, بالا مىرجاقىپ اۋىل مولداسىنان حات تانىپ, ەكى جىل وقىعاننان كەيىن, 1897-1902 جىلدارى ورىسشا وقىتاتىن مۇقان مۇعالىمنەن ءدارىس الادى دەيدى. جەتىسۋدىڭ ءدۇلدۇل جىرشىسى ءىلياس جانسۇگىروۆ تە اۋەلى مولدانىڭ الدىن كورگەننەن كەيىن الماتىداعى مۇعالىمدەر دايارلايتىن كۋرسقا اتتانعان.
كۇنباتىس الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى حالەل دوسمۇحامەدوۆ تە اعاسى داۋلەتۇمبەتتىڭ ىقپالىمەن اۋىل مولداسىنان حات تانىسا, ەكىنشى الاششىل تۇلعا جانشا دوسمۇحامەدوۆ بولىستىق ورىس-قازاق مەكتەبىنە بارماي تۇرىپ, اۋىل مولداسىنان ساباق العان ەكەن.
ال باياناۋىلدىق مىقتىلاردىڭ ءبىرى – سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتى العاشىندا مۇقان دەيتىن اۋىل مولداسى وقىتسا, تانىمال عالىم قانىش ساتباەۆ تا وسى جولدان وتكەن. اتاقتى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ دا بارمۇحامەد دەگەن اۋىل مولداسىنان ءۇش جىل وقىعان.
مۇنداي دەرەك ءسابيت مۇقانوۆ پەن عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ دە ءومىرباياندارىندا جازۋلى تۇر. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قاھارمانى باۋىرجان مومىش ۇلى دا العاشىندا اۋىل مولداسىنان وقىپ, ارابشا حات تانىپتى.
ءبىر تاڭدانارلىعى, «اۋىل مولداسى» كۇللى قازاق دالاسىنىڭ قاي بۇرىشىندا دا بولعان. بۇلار شاكىرتتەرىنە ەۋروپالىق ءبىلىم بەرە الماۋى مۇمكىن, بىراق حالقىمىزدىڭ بايىرعى عاسىرلار بويى شىڭدالعان ءداستۇر مەن تاربيەسىن وقىتىپ, قازاقى تانىمنىڭ تەرەڭ قاينارىنان سۋسىنداتىپ, سوڭىندا يماننىڭ شارتتارىن تانىتقان. يسلام الەمىنىڭ ۇلى عۇلامالارىنىڭ ءبىرى, باتىس پەن شىعىستى قاتار مويىنداتقان ءابۋ ناسىر ءال-فارابي اتامىزدىڭ تراكتاتتارىندا ايتىلعانداي اۋىل مولدالارى شاكىرتتەرىنە اۋەلى ءبىلىم ەمەس, ادامي قۇندى تاربيە بەرگەن سىڭايلى. دەمەك اۋىل مولداسى حالقىمىزدىڭ سانعاسىرلىق اسىل تاربيەسىن بويىنا سىڭىرگەن – قۇندى تاربيە مەكتەبى ەكەنى داۋسىز. سونىڭ ارقاسىندا اۋىل مولداسىنان وقىعاندار دۇنيە الىس-كۇلەسكە اينالعان وتكەن عاسىردىڭ باسىندا تۇگەلدەي دەرلىك تاباندارى تايماي, تۋعان حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن كۇرەستى ەمەس پە؟!.
اۋىل مولداسىمەن كۇرەس قالاي جۇرگىزىلدى؟
قازاق دالاسىن پاتشالىق وتارلاۋ, ودان كەيىنگى كەڭەستىك كولونيزاتسيا اۋىل مولداسى – دالالىق تاربيەنىڭ وزەگىن جالعاستىرۋشى كۇش ەكەنىن جاقسى ءبىلدى. ءسويتىپ, ولار كۇرەستى وسى اۋىل مولدالارىنىڭ ءىسىن شەكتەۋدەن باستادى. مىسالى, 1883 جىلى 7 جەلتوقسان كۇنى قابىلدانعان ءسىبىر ءوڭىرى اسكەري گۋبەرناتورىنىڭ نۇسقاۋىندا: «ۇكىمەت قىرعىزدار (قازاقتار) اراسىندا يسلام ءدىنىنىڭ دامۋىنا شەكتەۋ قويۋ ماقساتىندا, ەل ىشىندەگى ءدىندارلار (اۋىل مولداسى) ءىسىن شەكتەۋ قاجەت», دەپ شەشىپ, بۇل نۇسقاۋدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ارنايى تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلىپ, 1891 جىلى جازالاۋ زاڭدار كودەكسىنىڭ 1073-بابى بويىنشا جوعارىداعى زاڭدى بۇزعان ادامداردى (اۋىل مولداسىن) قۋدالاۋ جايلى قارار قابىلداندى.
ءسويتىپ, جوعارىداعى قۇجات نەگىزىندە پاتشالىق بيلىك اۋىل مولدالارىنىڭ ءىسىن شەكتەۋ ماقساتىندا: «...قىرعىزداردىڭ (قازاقتاردىڭ) اراسىنا ءدىن ۋاعىزداۋشى جەرگىلىكتى ادامدارعا تىيىم سالىنىپ, ولاردىڭ مىندەتىن قازان تاتارلارىنان ىرىكتەپ الىنعان, پاتشاعا شىن بەرىلگەن, سەنىمدى مولدالاردى جولداۋ قاجەت. ولار قازاقتاردى پاتشاعا بەرىلگەن رۋحتا تاربيە جۇرگىزسىن! بۇل مولدالاردىڭ شىعىنىن ۇكىمەت موينىنا الىپ, ۇزدىك مىندەت اتقارعاندارعا سىي-سياپات بەرىپ تۇرسىن», دەلىنگەن.
بۇل ساياساتتىڭ ارعى جاعىندا قازاق اراسىندا ءدىن جايۋ ەمەس, ءدىندى پايدالانىپ, قازاقتاردى پاتشاعا مويىنسال ەتۋ ءۇردىسى جاتتى. سونداي-اق پاتشا جوعارىداعى تاعايىندالعان مولدالارعا بالا وقىتۋعا ۇلىقسات بەردى. ولار قازاق بالالارىن ورىس رۋحىندا وقىتۋعا مىندەتتى بولدى. وسى تاتار مولدالاردىڭ بەرگەن ءبىلىمى جايلى قازاق عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆ: «بۇلاردىڭ ۇيرەتكەنى ءولى سحولاستيكا جانە بىردەن-ءبىر ناقتى وي-ساناعا قۇرالماعان», دەپ سىنايدى.
بۇنداعى وقۋ جاي عانا كەزەكتى جوسپارسىز وقۋ ءتۇرى ەمەس, ابدەن جۇيەلەنگەن, شوقان ايتقانداي, ءولى سحولاستيكالىق باعىتتى ۇيرەتۋدى تەرەڭ مەڭگەرگەن تىڭشى-ۇستازدار ارقىلى جۇرگىزىلگەن كەشەندى وقۋ. سونىڭ ناتيجەسىندە, حالىق اراسىندا يسلام ءدىنىن اڭىز, ميف-اپساناعا اينالدىرىپ ءتۇسىندىرىپ, ءدىننىڭ شىنايى شاريعي ماڭىزىن وقىتپاي, اينالىپ ءوتۋ جۇزەگە استى.
وسىنداعى قازاقتار اراسىنا جىبە-
رىلگەن تاتار مولدالارىن وقۋلىق قۇرالدارمەن تولىقتاۋ ءۇشىن پاتشالىق ۇكىمەت پەتەربورداعى «شىعىس» باسپاسىن قازان قالاسىنا كوشىردى. سونىمەن قاتار اتالمىش قىزمەتتى جانداندىرا ءتۇسۋ ءۇشىن مۇسىلمان ءدىن ىستەرى ورىنبور ءمۇفتيىنىڭ قاراۋىنان الىنىپ, قارۋ-جاراعى ساي كۇشتىك قۇرىلىم رەسەي ازاماتتىق ىشكى ىستەر مەكەمەسىنە باعىندىرىلدى.
* * *
كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان اۋىل مولدالارىمەن كۇرەس اياۋسىز جۇرگىزىلدى. زاڭگەر, زيالى ازامات الماس جۇماعاليدىڭ ساراپتاۋىنا جۇگىنسەك, كەڭەس كوسەمدەرى يمپەريانىڭ قاناتى استىنداعى سان مىڭ ۇلتتى (1917 جىلى رەسەيدە 200-دەن استام ۇلت بولعان, 1991 جىلى كەڭەس وداعى قۇلاعاندا وسىنىڭ 97-ءسى جەر بەتىنەن ماڭگىلىككە جويىلىپ كەتكەن) بىرىكتىرىپ ۇستاۋ ءۇشىن «عىلىمي اتەيزمدى» ءوز يدەولوگياسىنىڭ نەگىزگى قارۋى رەتىندە پايدالاندى. ولار 15 مەملەكەتتىڭ قۇرامىنداعى سان مىڭ حالىقتىڭ ءارتۇرلى دىننەن ەكەنىن ءبىلدى جانە ءارتۇرلى دىندەگىلەر ءبارىبىر ءبىر حالىققا, ياعني كەڭەس حالقىنا (تۇبىندە ءبارى ورىس بولۋ كەرەك) ۇيىسپايتىن ەدى. ەگەر دە كەڭەس ەلى رەسەيدىڭ كەزىندەگىدەي ءدىنى مەن كونفەسسياسى كوپ مەملەكەتتەن قۇرالسا, ءارتۇرلى ەتنوس ارقيلى ءدىنىن ۇستانسا, سىرتقى جاۋلار حالىقتى ءبىر-بىرىنە وپ-وڭاي ايداپ سالۋعا, السىرەتۋگە, اقىرى ديۆەرسيا جاساۋعا مۇمكىندىك بار ەدى. ونى «كۇن كوسەمدەر» وتە جاقسى ءبىلدى دە, بارلىق حالىقتى ورىسقا اينالدىرۋ ءۇشىن, الدىمەن نەگىزگى كەدەرگى ءدىندى, ودان كەيىن ءاربىر حالىقتىڭ ۇلتشىل ازاماتتارىن (باس كوتەرەرلەردى) جويىپ جىبەردى دەيدى.
سول سەبەپتى كوممۋنيستەر بارلىق ءدىن اتاۋلىعا قارسى كۇرەستى. ونىڭ ءبارى ء«دىن – حالىقتىڭ ساناسىن ۋلايتىن اپيىن», «دىنگە قارسى كۇرەس – سوتسياليزم ءۇشىن كۇرەس» دەگەن ۇران استىندا جۇرگىزىلدى. تەك 1918 جىلى 3000 اۋىل مولداسى اتىلدى. 1923 جىلى 19 ناۋرىزدا ۆ.ي.لەنين ساياسي بيۋروعا جولداعان حاتىندا: «دىنگە قارسى كۇرەس سوزگە كەلمەس باتىلدىقپەن جانە قىسقا مەرزىم ىشىندە جۇرگىزىلۋى ءتيىس. ءمىناجاتحانالاردىڭ مۇلكى اياۋسىز تارتىپ الىنسىن... رەاكتسياشىل ءدىندارلار وكىلىن نەعۇرلىم كوبىرەك اتساق, سوعۇرلىم جاقسى بولماق», دەيدى. وسىدان كەيىن شىركەۋ مەن مەشىتتەردى اياۋسىز توناۋ باستالدى. كەمىتىپ ايتقاندا, 2,5 ملرد التىن رۋبلگە تاتيتىن م ۇلىك تارتىپ الىندى.
دىنگە قارسى كۇرەستى جۇيەلى جۇرگىزۋ ءۇشىن 1919 جىلى «رەۆوليۋتسيا ي تسەركوۆ» جۋرنالى مەن 1922 جىلدان «بەزبوجنيك» گازەتى جارىق كوردى. وسى گازەت قوعامدىق تىلشىلەردىڭ سيەزىن وتكىزىپ, 1929 جىلى «جاۋىنگەر قۇدايسىزدار وداعىن» قۇردى. اتالعان وداقتى ۇلتى ەۆرەي ە.م.ياروسلاۆسكي باسقاردى. بۇنداي قۇرىلىم قازاقستاندا دا پايدا بولدى. 1940 جىلى ەلىمىزدە قۇدايسىزدار وداعىنىڭ 148170 مۇشەسى بار, 4657 باستاۋىش ۇيىمى جۇمىس ىستەپ تۇردى («جۇلدىز» جۋرنالى. № 9. 2010 ج. امانتاي كاكەن. ۇلتتىق سانا مىنەزدەمەسى. 151-ب).
1921 جىلى ناۋرىزدا وتكەن قازاقستان كومپارتياسىنىڭ سەزى جاپپاي دىنگە قارسى تۇرۋ قوزعالىسىن ومىرگە اكەلدى. جاۋىنگەر قۇدايسىزدار ۇيىمىنا مۇشە بولۋ جاعىنان قازاقتار وداق كولەمىندە ۋكراينداردان كەيىنگى ەكىنشى ورىنعا يە بولدى. ناتيجەسىندە, قازاق قوعامىندا اۋىل مولداسىنىڭ مەكتەبى جويىلدى. كەڭەس بيلىگى ورناعان جىلدارى رەسپۋبليكا بويىنشا 465 ءدىني ۇيىم مەن مەشىت جابىلسا, 1920 جىلى ورتالىق ازيادا قىزمەت ەتكەن 25-30 مىڭ مەشىتتەن 1941 جىلى 1 مىڭى عانا قالعان ەكەن. بارلىق مەدرەسەلەر جويىلىپ, 47 مىڭ ءدىني تۇلعالاردان 2 مىڭنان ازى ءتىرى قالدى.
