تانىم • 05 مامىر، 2021

اۋىل مولداسى. ول كىم؟

340 رەت كورسەتىلدى

ۇلت تاريحىندا ءوز ورنى بار تۇلعالاردىڭ ومىرباياندىق تۇزىلىمىندە كوبىمىز بايقاي بەرمەيتىن اڭداۋسىز، قىزىق دەرەك بار. ياعني اتام زاماندا قازاقتىڭ قامىن جەگەن ەل باسى، توپ باسىلاردان (اباي) باستاپ، اق پاتشانىڭ تۇسىندا ءومىر سۇرگەن قازاق اعارتۋشىلارى، ودان قالدى كەشەگى حح عاسىر باسىندا «قازاق ءۇشىن شام قىلعان جۇرەك مايىن» (سۇلتانماحمۇت) الاش ارىستارىنىڭ ءومىر-تاريحىن وقىساڭىز، بارلىعىندا بىردەي «العاش اۋىل مولداسىنان ساۋات اشقان» دەيتىن ەلەۋسىز عانا تىركەس تۇرادى. وسى ورايدا، كۇللى قازاقتىڭ كوزىن اشقان، ارىستاردى وقىتقان «اۋىل مولداسى كىم؟» دەگەن سۇراق تۋادى.

قازاق قوعامىنىڭ ينستيتۋتسياسى

قانداي دا ءبىر قوعامدىق جۇيەنى الەۋمەتتىك تۇرعىدان شايقالتپاي ۇستاپ تۇراتىن، جۇزدەگەن عاسىر بويى شىڭ­­دال­عان مىزعىماس رۋحاني-مادەني ۇستىنى بولادى. بۇنى عىلىمي تىلدە «ينس­تيتۋ­تسيوناليزم» دەپ اتايدى. ياعني بۇل دەگەنىمىز – كوپتەگەن عاسىر بويى ەۆو­ليۋتسيالىق جولمەن دامىپ، ۇزاق سۇرىپ­تالۋ ارقىلى تو­لىق مويىندالعان، ءسويتىپ ءار كەز قوعام­دىق قاتىناستى رەت­تەۋشى نورمالار مەن الەۋمەتتىك توپتار ارا­سىن­داعى قۇقىقتىق مارتەبەنى ساق­تاۋعا باعىتتالعان اسا قۋاتتى قۇرىلىم.

بايىرعى قازاق قوعامى جوعارىداعى ايتىلعان جۇيە ارقىلى دامىعان. اتاپ ايتقاندا، «بيلەر ينستيتۋتى»، «بايلار ينستيتۋتى»، «بايبىشەلەر ينستيتۋتى»، «جەزدە-جەڭگەلەر ينستيتۋتى»، «اقىن-جىرشىلار ينستيتۋتى»، «باتىرلار ينس­تيتۋتى»، ت.س.س. بولىپ كەتە بەرەدى.

بۇل ينستيتۋتتار قوعامدى تۇتاس­تان­دىرىپ، شايقالتپاي ۇستاپ تۇردى. ءحVىى عاسىردان باستاپ قازاق دالاسىن وتارلاۋ­شىلار ەڭ اۋەلى وسى قۇرىلىمدى بۇزسا، ەتنوس بىرلىگى ىدىرايتىنىن جاقسى ءبىلدى. مىسالى، ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن رەسەي بارلاۋشىسى پ.ي.رىچكوۆ 1887 جىلى ورىنبوردا جارىق كورگەن «يستوريا ورەنبۋرگسكايا» اتتى ەڭبەگىندە: ء«ار رۋ وزدەرىنىڭ اقساقالدارى مەن داۋلەتتى ادامدارىن قۇرمەتتەيدى. قايسىبىر ىسكە رۋ باسىلارى ماقۇلداعان كەزدە عانا جۇمىلادى...» دەسە، دانا اباي ءوزىنىڭ 39-شى قاراسوزىندە: «اۋەلى – ول زاماندا ەل باسى، توپ باسى دەگەن كىسىلەر بولعان. ولار قالاي قىلسا، قالاي بىتىرسە، حالىقتا ونى سىناماق، بىردەن بىرگە جۇرگىزبەك بولمايدى ەكەن...» دەپ قوعامنىڭ ناقتى بىرلىك-ۇستىنىن سيپاتتايدى.

 

قۇندى تاربيە مەكتەبى

جوعارىداعى قۇرىلىمدىق ينستيتۋت­تاردىڭ ءبىرى – «اۋىل مولداسى». بۇل ءالى كۇنگە دەيىن زەرتتەلمەگەن، ونىمەن قويماي زەرتتەۋگە تىيىم سالىنعان تاقى­رىپ. ويتكەنى كەڭەستىك يدەولوگيا «بايلار مەن مولدانى قويداي قۋ قامشىمەن» دەيتىن ۇران تاستاپ، ۇلتتىق قوعامنىڭ نەگىزگى ۇستىنى «مولدالار مەكتەبىن» ەسكىنىڭ قالدىعى رەتىندە ەسەپتەن شىعارىپ تاس­تادى.

ايتالىق، ۇلكەن اعارتۋشى ىبىراي التىنسارين العاشقى ساۋاتىن اۋىل مولداسىنان اشىپ، سونىڭ ارقاسىندا 1850 جىلى ورىنبورداعى قازاق-ورىس مەكتەبىنە وقۋعا تۇسەدى. ۇلى اباي شە، ول دا اۋىل مولداسىنان ساۋات اشىپ، كەيىن سەمەيدەگى احمەت ريزا مەدرەسەسىندە وقى­عانى ايتىلادى. ۇلت ۇستازى سانالىپ جۇرگەن احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ دا ءومىر­بايانىندا «1882-1884 جىلدارى اۋىل مول­داسىنان وقىعان» دەيتىن جوعارىدا­عى ەلەۋسىز تىركەس تۇر.

سول سياقتى ۇلت قايراتكەرى ءالي­حان بوكەيحانوۆتى اكەسى توعىز جاسىن­دا قارقارالىعا اپارىپ، جەر­گى­لىكتى مول­دانىڭ وقۋىنا بەرسە، ماع­جان جۇما­باەۆ اۋىل مولداسى­نان ساۋا­تىن اشىپ، ودان كەيىن بەس جىل قىزىل­جار­داعى بەگي­شەۆ مەدرەسە­سىندە ءبىلىمىن جالعاس­تىر­عان. مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تا وسى جولمەن جۇر­گەن. جاقاڭنىڭ ءومىر-تاريحىن زەرتتەۋشى زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نۇرلان دۋلاتبەكوۆ، بالا مىر­جاقىپ اۋىل مولداسىنان حات تانىپ، ەكى جىل وقىعاننان كەيىن، 1897-1902 جىلدارى ورىسشا وقىتاتىن مۇقان مۇعالىمنەن ءدارىس الادى دەيدى. جەتىسۋدىڭ ءدۇلدۇل جىرشىسى ءىلياس جانسۇگىروۆ تە اۋەلى مولدانىڭ الدىن كورگەننەن كەيىن الما­تىداعى مۇعالىمدەر دايارلايتىن كۋرسقا اتتانعان.

كۇنباتىس الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى حالەل دوسمۇحامەدوۆ تە اعاسى داۋلەت­ۇم­بەتتىڭ ىقپالىمەن اۋىل مولداسىنان حات تانىسا، ەكىنشى الاششىل تۇلعا جانشا دوسمۇحامەدوۆ بولىستىق ورىس-قازاق مەك­تەبىنە بارماي تۇرىپ، اۋىل مولداسىنان ساباق العان ەكەن.

ال باياناۋىلدىق مىقتىلاردىڭ ءبىرى – سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتى العا­شىندا مۇقان دەيتىن اۋىل مولداسى وقىت­سا، تانىمال عالىم قانىش ساتباەۆ تا وسى جولدان وتكەن. اتاقتى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ دا بارمۇحامەد دەگەن اۋىل مولداسىنان ءۇش جىل وقىعان.

مۇنداي دەرەك ءسابيت مۇقانوۆ پەن عابيت مۇسىرەپوۆ­تىڭ دە ءومىرباياندارىندا جازۋلى تۇر. ەكىن­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قاھارمانى باۋىرجان مومىش ۇلى دا العاشىندا اۋىل مولداسىنان وقىپ، ارابشا حات تانىپتى.

ءبىر تاڭدانارلىعى، «اۋىل مولداسى» كۇللى قازاق دالاسىنىڭ قاي بۇرىشىندا دا بولعان. بۇلار شاكىرتتەرىنە ەۋرو­پا­لىق ءبىلىم بەرە الماۋى مۇمكىن، بىراق حالقىمىزدىڭ بايىرعى عاسىرلار بويى شىڭدالعان ءداستۇر مەن تاربيەسىن وقىتىپ، قازاقى تانىمنىڭ تەرەڭ قاينارىنان سۋسىنداتىپ، سوڭىندا يماننىڭ شارتتارىن تانىتقان. يسلام الەمىنىڭ ۇلى عۇلامالارىنىڭ ءبىرى، باتىس پەن شىعىس­تى قاتار مويىنداتقان ءابۋ ناسىر ءال-فارا­بي اتامىزدىڭ تراكتاتتارىندا ايتىل­عان­داي اۋىل مولدالارى شاكىرتتەرى­نە اۋەلى ءبىلىم ەمەس، ادامي قۇندى تاربيە بەرگەن سىڭايلى. دەمەك اۋىل مولداسى حالقىمىزدىڭ سانعاسىرلىق اسىل تار­بيەسىن بويىنا سىڭىرگەن – قۇندى تاربيە مەك­تەبى ەكەنى داۋسىز. سونىڭ ارقاسىندا اۋىل مولداسىنان وقىعاندار دۇنيە الىس-كۇلەسكە اينالعان وتكەن عاسىردىڭ باسىندا تۇگەلدەي دەرلىك تاباندارى تايماي، تۋعان حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن كۇرەستى ەمەس پە؟!.

 

اۋىل مولداسىمەن كۇرەس قالاي جۇرگىزىلدى؟

قازاق دالاسىن پاتشالىق وتارلاۋ، ودان كەيىنگى كەڭەستىك كولونيزاتسيا اۋىل مولداسى – دالالىق تاربيەنىڭ وزە­گىن جالعاستىرۋشى كۇش ەكەنىن جاق­سى ءبىلدى. ءسويتىپ، ولار كۇرەستى وسى اۋىل مولدالارىنىڭ ءىسىن شەكتەۋ­دەن باستادى. مىسالى، 1883 جىلى 7 جەل­توقسان كۇنى قابىلدانعان ءسىبىر ءوڭىرى اسكەري گۋبەرناتورىنىڭ نۇسقاۋىندا: «ۇكىمەت قىرعىزدار (قازاقتار) اراسىندا يسلام ءدىنىنىڭ دامۋىنا شەكتەۋ قويۋ ماقساتىندا، ەل ىشىندەگى ءدىندارلار (اۋىل مولداسى) ءىسىن شەكتەۋ قاجەت»، دەپ شەشىپ، بۇل نۇسقاۋدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ارنايى تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلىپ، 1891 جىلى جازالاۋ زاڭدار كودەكسىنىڭ 1073-بابى بويىنشا جوعارىداعى زاڭدى بۇزعان ادامداردى (اۋىل مولداسىن) قۋدالاۋ جايلى قارار قابىلداندى.

ءسويتىپ، جوعارىداعى قۇجات نەگىزىندە پاتشالىق بيلىك اۋىل مولدالارىنىڭ ءىسىن شەكتەۋ ماقساتىندا: «...قىرعىزداردىڭ (قازاقتاردىڭ) اراسىنا ءدىن ۋاعىزداۋشى جەرگىلىكتى ادامدارعا تىيىم سالىنىپ، ولاردىڭ مىندەتىن قازان تاتارلارىنان ىرىكتەپ الىنعان، پاتشاعا شىن بەرىل­گەن، سەنىمدى مولدالاردى جولداۋ قاجەت. ولار قازاقتاردى پاتشاعا بەرىلگەن رۋحتا تاربيە جۇرگىزسىن! بۇل مولدالاردىڭ شىعىنىن ۇكىمەت موينىنا الىپ، ۇزدىك مىندەت اتقارعاندارعا سىي-سياپات بەرىپ تۇرسىن»، دەلىنگەن.

بۇل ساياساتتىڭ ارعى جاعىندا قازاق اراسىندا ءدىن جايۋ ەمەس، ءدىندى پايدا­لانىپ، قازاقتاردى پاتشاعا مويىن­سال ەتۋ ءۇردىسى جاتتى. سونداي-اق پات­شا جوعارىداعى تاعايىندالعان مولدا­لارعا بالا وقىتۋعا ۇلىقسات بەردى. ولار قازاق بالالارىن ورىس رۋحىندا وقى­تۋعا مىندەتتى بولدى. وسى تاتار مول­دا­لاردىڭ بەرگەن ءبىلىمى جايلى قازاق عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆ: «بۇلاردىڭ ۇيرەتكەنى ءولى سحولاستيكا جانە بىردەن-ءبىر ناقتى وي-ساناعا قۇرالماعان»، دەپ سىنايدى.

بۇنداعى وقۋ جاي عانا كەزەكتى جوسپارسىز وقۋ ءتۇرى ەمەس، ابدەن جۇيەلەنگەن، شوقان ايتقانداي، ءولى سحولاستيكالىق باعىتتى ۇيرەتۋدى تەرەڭ مەڭگەرگەن تىڭ­شى-ۇستازدار ارقىلى جۇرگىزىلگەن كەشەندى وقۋ. سونىڭ ناتيجەسىندە، حا­لىق اراسىندا يسلام ءدىنىن اڭىز، ميف-اپسا­ناعا اينالدىرىپ ءتۇسىندىرىپ، ءدىننىڭ شى­نايى شاريعي ماڭىزىن وقىتپاي، اينالىپ ءوتۋ جۇزەگە استى.

وسىنداعى قازاقتار اراسىنا جىبە­-
­رىل­گەن تاتار مولدالارىن وقۋلىق قۇرال­دارمەن تولىقتاۋ ءۇشىن پاتشالىق ۇكىمەت پەتەربورداعى «شىعىس» باسپاسىن قازان قالاسىنا كوشىردى. سونىمەن قاتار اتالمىش قىزمەتتى جانداندى­را ءتۇسۋ ءۇشىن مۇسىلمان ءدىن ىستەرى ورىن­بور ءمۇفتيىنىڭ قاراۋىنان الىنىپ، قارۋ-جاراعى ساي كۇشتىك قۇرىلىم رەسەي ازاماتتىق ىشكى ىستەر مەكەمەسىنە باعىن­دىرىلدى.

 

* * *

كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان اۋىل مول­دالارىمەن كۇرەس اياۋسىز جۇرگى­زىل­دى. زاڭگەر، زيالى ازامات الماس جۇما­­عاليدىڭ ساراپتاۋىنا جۇگىنسەك، كەڭەس كوسەم­دەرى يمپەريانىڭ قاناتى استىن­داعى سان مىڭ ۇلتتى (1917 جىلى رەسەيدە 200-دەن استام ۇلت بولعان، 1991 جىلى كەڭەس وداعى قۇلاعاندا وسىنىڭ 97-ءسى جەر بەتىنەن ماڭگىلىككە جويىلىپ كەتكەن) بىرىكتىرىپ ۇستاۋ ءۇشىن «عىلىمي اتەيزمدى» ءوز يدەولوگياسىنىڭ نەگىزگى قارۋى رەتىندە پايدالاندى. ولار 15 مەملەكەتتىڭ قۇرامىنداعى سان مىڭ حالىقتىڭ ءارتۇرلى دىننەن ەكەنىن ءبىلدى جانە ءارتۇرلى دىندەگىلەر ءبارىبىر ءبىر حالىققا، ياعني كەڭەس حالقىنا (تۇبىندە ءبارى ورىس بولۋ كەرەك) ۇيىسپايتىن ەدى. ەگەر دە كەڭەس ەلى رەسەيدىڭ كەزىندەگىدەي ءدىنى مەن كونفەسسياسى كوپ مەملەكەتتەن قۇرالسا، ءارتۇرلى ەتنوس ارقيلى ءدىنىن ۇستانسا، سىرتقى جاۋلار حالىقتى ءبىر-بىرىنە وپ-وڭاي ايداپ سالۋعا، السىرەتۋگە، اقىرى ديۆەرسيا جاساۋعا مۇمكىندىك بار ەدى. ونى «كۇن كوسەمدەر» وتە جاقسى ءبىلدى دە، بارلىق حالىقتى ورىسقا اينالدىرۋ ءۇشىن، الدىمەن نەگىزگى كەدەرگى ءدىندى، ودان كەيىن ءاربىر حالىقتىڭ ۇلتشىل ازاماتتارىن (باس كوتەرەرلەردى) جويىپ جىبەردى دەيدى.

سول سەبەپتى كوممۋنيستەر بارلىق ءدىن اتاۋلىعا قارسى كۇرەستى. ونىڭ ءبارى ء«دىن – حالىقتىڭ ساناسىن ۋلايتىن اپيىن»، «دىنگە قارسى كۇرەس – سوتسياليزم ءۇشىن كۇرەس» دەگەن ۇران استىندا جۇرگىزىلدى. تەك 1918 جىلى 3000 اۋىل مولداسى اتىلدى. 1923 جىلى 19 ناۋرىزدا ۆ.ي.لەنين ساياسي بيۋروعا جولداعان حاتىندا: «دىنگە قارسى كۇرەس سوزگە كەلمەس باتىلدىقپەن جانە قىسقا مەرزىم ىشىندە جۇرگىزىلۋى ءتيىس. ءمىناجاتحانالاردىڭ مۇلكى اياۋسىز تارتىپ الىنسىن... رەاكتسياشىل ءدىندارلار وكىلىن نەعۇرلىم كوبىرەك اتساق، سوعۇرلىم جاقسى بولماق»، دەيدى. وسىدان كەيىن شىركەۋ مەن مەشىتتەردى اياۋسىز توناۋ باستالدى. كەمىتىپ ايتقاندا، 2،5 ملرد التىن رۋبلگە تاتيتىن م ۇلىك تارتىپ الىندى.

دىنگە قارسى كۇرەستى جۇيەلى جۇرگىزۋ ءۇشىن 1919 جىلى «رەۆوليۋتسيا ي تسەركوۆ» جۋرنالى مەن 1922 جىلدان «بەزبوجنيك» گازەتى جارىق كوردى. وسى گازەت قوعامدىق تىلشىلەردىڭ سيەزىن وتكىزىپ، 1929 جىلى «جاۋىنگەر قۇداي­سىزدار وداعىن» قۇردى. اتالعان وداق­تى ۇلتى ەۆرەي ە.م.ياروسلاۆسكي باسقاردى. بۇنداي قۇرىلىم قازاقستاندا دا پايدا بولدى. 1940 جىلى ەلىمىزدە قۇدايسىزدار وداعىنىڭ 148170 مۇشەسى بار، 4657 باستاۋىش ۇيىمى جۇمىس ىستەپ تۇردى («جۇلدىز» جۋرنالى. № 9. 2010 ج. امانتاي كاكەن. ۇلتتىق سانا مىنەزدەمەسى. 151-ب).

1921 جىلى ناۋرىزدا وتكەن قازاق­ستان كومپارتياسىنىڭ سەزى جاپپاي دىن­گە قارسى تۇرۋ قوزعالىسىن ومىر­گە اكەلدى. جاۋىنگەر قۇدايسىزدار ۇيى­مىنا مۇشە بولۋ جاعىنان قازاقتار وداق كولەمىندە ۋكراينداردان كەيىنگى ەكىنشى ورىنعا يە بولدى. ناتيجەسىندە، قازاق قوعامىندا اۋىل مولداسىنىڭ مەكتەبى جويىلدى. كەڭەس بيلىگى ورناعان جىلدارى رەسپۋبليكا بويىنشا 465 ءدىني ۇيىم مەن مەشىت جابىلسا، 1920 جىلى ورتالىق ازيادا قىزمەت ەتكەن 25-30 مىڭ مەشىتتەن 1941 جىلى 1 مىڭى عانا قالعان ەكەن. بارلىق مەدرەسەلەر جويىلىپ، 47 مىڭ ءدىني تۇلعالاردان 2 مىڭنان ازى ءتىرى قالدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇرلانعان 28 كولىك تابىلدى

وقيعا • بۇگىن، 15:11

اتىراۋدا 23 ادامدى شايان شاققان

ايماقتار • بۇگىن، 13:35

سپورت جاڭالىقتارىنا شولۋ

سپورت • بۇگىن، 09:11

سۋرەتشىلەر ءۇيى اشىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 09:08

بال بۇلاق بولىپ اقتى

ايماقتار • بۇگىن، 09:07

وڭايلىقپەن ەم قونبايدى

مەديتسينا • بۇگىن، 09:05

بارەكەلدى، ۆيكتوريا!

سپورت • بۇگىن، 09:02

ۇقساس جاڭالىقتار