سۋرەتتى تۇسىرگەن اۆتور
قوراسىنداعى از-ماز مالىن قاي قىرعا ورگىزەرىن بىلمەي, جايىلىمنان تارشىلىق كورىپ وتىرعان ەل شىعىس قازاقستاندا از ەمەس. مالدىڭ اۋزى كوككە تيسە بولدى, جايىلىمنىڭ ماسەلەسى جىلدا كوتەرىلەدى. ءار اۋدان بويىنشا جەكە-جەكە توقتالايىق.
ۇلان اۋدانى. قالبا جوتاسىنان باستالعان قۇيقالى جەرىنىڭ ەتەگى ەرتىسكە مالىنىپ جاتىر. تۇگىن تارتساڭ, ماي شىعاتىنداي ءوڭىر. اۋدان اۋماعى كەڭ بولعانىمەن, تاۆريا اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى جايىلىمنىڭ تارلىعىن ايتادى. اۋىل ىرگەسىندەگى بوس جاتقان جەرلەر بولسا, جەكە شارۋانىڭ مەنشىگىندە.
– ماڭايدىڭ ءبارى ەگىن. «ا.م.پلەشكوۆ» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەرى 300 گەكتاردان استام. قانداستارعا جالعا بەرىپ قويعانى بولماسا, وزىندە پايدالاناتىنداي تەحنيكاسى دا جوق. جەرگە كوك شىقپاي جاتىپ, سيىر كىرىپ كەتكەنى ءۇشىن ايىپپۇل سالعىزدى, مىنە. ۇلتاراقتاي جايىلىم بۇيىرماي تۇر بىزگە. بۇرىن بەس-التى تابىن ەدى, قازىر مال ۇستاعاندى قويدى ەل, – دەيدى تاۆريا اۋىلىنىڭ تۇرعىنى قاسىم ءابىلماجىنوۆ.
اۋىلدىقتاردىڭ ايتۋىنشا, شابىندىق تا جوق. بۇرىندارى اكىمدىك تاراپىنان زەينەتكەرلەر ءۇشىن دەپ ەرتىستىڭ بويىنان 20 گەكتار ءبولىپتى. ونى بۇگىندە الەكساندر انتونوۆ دەگەن تۇرعىن يەمدەنىپ العان كورىنەدى. بىلايعى جۇرت جىڭعىل-جىڭعىلدىڭ اراسىن شاۋىپ اۋرە, بىراق ول التى اي قىستا مالعا جەتپەيدى.
– انتونوۆ دەگەن زەينەتكەرلەرگە بەرىلگەن جەردى شاۋىپ الىپ, ساتادى. ءبىز تىشقانشىلاپ قۋىس-قۋىستان تاسيمىز. نە جايىلىم جوق. «پلەشكوۆتىڭ» جەرى ول – يەن جاتىر. باسقا قوجالىقتاردىڭ ەگىنى اۋىلدىڭ بۇيىرىنەن باستالادى. بۇرىن كوپ-كورىم الاڭ بار ەدى, ول دا بىرەۋدىڭ مەنشىگىنە ءوتتى. امال جوق, مال كوشە-كوشەنىڭ اراسىندا, قاشا-قاشانىڭ تۇبىندە وتتايدى. ول ءۇشىن الا جازداي ايىپپۇل تولەيمىز. سودان سوڭ كىم سيىر اسىراعىسى كەلەدى؟! – دەپ اشىنادى تاۆريالىق نۇرلان جۋاشەۆ.
اۋىلدىقتاردىڭ اشىناتىن دا ءجونى بار. بوس جاتقان جەرگە تۇياق تيسە بولدى, قوجالىق يەلەرى پوليتسيا شاقىرتىپ كۇيكى تىرلىگىن كۇيتتەپ وتىرعاندارعا ايىپپۇل ارقالاتادى. ال ۇلان اۋدانىنىڭ جەر قاتىناستار ءبولىمىنىڭ باسشىسى نادەجدا ميحەيليستىڭ ايتۋىنشا, ن.پلەشكوۆا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسى بولعاندىقتان, جەردى پايدالانباۋ فاكتىسىن العا تارتىپ, تەكسەرۋ جۇرگىزە المايدى. دەمەك تاۆريالىقتار جەردەن تارشىلىق كورە بەرمەك.
گلۋبوكوە اۋدانى. مۇندا دا جەر ەمگەن شارۋالار كوپ. سوندىقتان بولسا كەرەك, ءبىرلى-ەكىلى سيىر ۇستاۋدىڭ ءوزى مۇڭ. اينالا ەگىستىك, جايىلىم تار. شارۋالار شارۋاسىن شالقىتىپ وتىرعانىمەن, قاراپايىم جۇرت توقىمداي جەردە مال قايىراتىن سەكىلدى.
– مىڭعىرتىپ مال باققىمىز-اق كەلەدى. بىراق وعان مۇمكىندىك جوق. الاقانداي جەردە جايىلاتىن مالدىڭ كۇيى دە بولمايدى. قىستايعى جەم-ءشوبىن ازىرلەۋدىڭ ءوزى اۋرە. قاراعاننىڭ اراسىن شاۋىپ الىپ ءجۇر ەدىم, ونى دا تارتىپ الدى. بىلتىر ءشوپتى شەمونايحا اۋدانى, جوعارعى ءۇبىنىڭ اڭعارىنان جەتكىزدىك. شارۋالاردى ايتام, ماندىتىپ ەگىن الماسا دا ەگىپ قويادى. مەملەكەت جەردى قايتا ۇلەستىرسە دۇرىس بولار ەدى, – دەيدى گلۋبوكوە اۋدانى پەرەۆالنوە اۋىلىنىڭ تۇرعىنى سەرجان كوبەن.
بۇل پەرەۆالنوە اۋىلىنداعى ماسەلە عانا ەمەس, ىرگەلەس جاتقان ۆەسەلوۆكا اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى دا جەردەن تارشىلىق كورىپ وتىرعان كورىنەدى. ءيا, ءورىستىڭ تارلىعىن جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ قىزمەتكەرلەرى راستاپ وتىر. جالپى, گلۋبوكوە اۋدانىندا تابىن ورگىزۋگە 3 مىڭ 54 گەكتار جەر جەتپەيدى ەكەن. بىراق ماسەلە الداعى ۋاقىتتا شەشىمىن تاباتىن كورىنەدى. ول ءۇشىن كەيبىر شارۋالارمەن شارت بۇزىسىپ, جايىلىم كەڭەيتىلەدى.
– پايدالانىلماي جاتقان جەرلەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. جايىلىمدى كەڭەيتۋ ماسەلەسى ۇنەمى نازارىمىزدا. شابىندىق جەرلەر دە از. حالىقتىڭ ارىز-شاعىمىن تۇسىنەمىز. پايدالانىلماي جاتقان جەرلەر قايتارىلادى, – دەدى گلۋبوكوە اۋدانىنىڭ جەر قاتىناستارى ءبولىمىنىڭ باسشىسى جىگەر بۇرگەنوۆ.
گلۋبوكوە اۋدانىندا جەردەن تارىققان تۇرعىندار الدىڭعى جىلى دا دابىل قاققان. مالوۋبينكا اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىنا باعىپ وتىرعان مالى ەگىستىككە ءتۇسىپ كەتكەنى ءۇشىن 50 مىڭ تەڭگەدەن ايىپپۇل دا سالىنعان. «مالىم – جانىمنىڭ ساداعاسى» دەپ وتىرعان اۋىلداعى اعايىن ءۇشىن از سوما ەمەس ەدى.
تارباعاتاي اۋدانى. جايىلىمدىق جەر داۋى تارباعاتاي وڭىرىندە دە ۋشىعىپ تۇر. جاڭالىق اۋىلىنىڭ توڭىرەگىندەگى جايىلىمدى جەكە كاسىپكەرلەر قادەن, قايرات نابيەۆتەر مەنشىگىنە الىپ, بەلگى رەتىندە ۇزىننان ۇزاق ور قازعان. مالمەن عانا كۇنىن كورىپ وتىرعان اۋىل تۇرعىندارى البەتتە بۇعان قارسىلىق ءبىلدىرىپ, بەينەجازبانى الەۋمەتتىك جەلىگە جۇكتەگەن. بەينەجازبادا اۋىل تۇرعىندارى قولدارىنداعى ازىن-اۋلاق مالدىڭ جايىلاتىن جەرى جوقتىعىن العا تارتقان. جەكە كاسىپكەرلەر ماڭايداعى جەردى كارتاعا ءتۇسىرىپ زاڭداستىرىپ العان دەسەدى. ونىڭ ۇستىنە جەردى قازىپ, تابيعاتقا نۇقسان كەلتىرگەنى ءۇشىن دە ەل اشىنعان.
ال اقجار اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى داۋىتبەك قورعاۋ ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, اعايىندى قادەن مەن قايرات نابيەۆتەر 69 گەكتار جەردى 2002 جىلى راسىمدەگەن.
– اۋىلشارۋاشىلىق جەرى 5-6 شاقىرىمنان كەيىن ەلدى مەكەنمەن شەكتەسىپ جاتىر. تۇرعىندارعا جايىلىم جەتپەي جاتقان جالعىز سەبەبى – مال باسى كوبەيىپ كەلەدى. الداعى ۋاقىتتا جايىلىمدى 6 مىڭ گەكتارعا كەڭەيتۋدى ۇسىنىپ وتىرمىن. ال قازىلعان جەر قايتا قالپىنا كەلتىرىلدى, – دەيدى وكرۋگ اكىمى داۋىتبەك قورعاۋ ۇلى.
دەيتۇرعانمەن, تارباعاتاي وڭىرىندەگى جايىلىم مەن شابىندىق ماسەلەسىنە نۇكتە قويىلماعان سەكىلدى.
زايسان اۋدانى. ءبىر اۋداننىڭ شارۋالارى حالىققا قيقىم جەر قالدىرماي قۇجاتىن راسىمدەپ السا, زايساندىق «كوشپەس» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى اسان جانگۋنوۆ شارۋاسىن دوڭگەلەتۋ ماقساتىندا جەر سۇراپ اشپاعان ەسىگى, اتتاماعان تابالدىرىعى قالماعان. جەر العانىمەن, ءتيىستى جەرىنىڭ جارتىسىن سۋ قورعاۋ ايماعى دەپ بەرىلمەي قالعان ەكەن.
– اۋداندا شارۋاشىلىق جەرلەرىن كونكۋرسسىز بەرىپ وتىر. پايدالانىلماي جاتقان جەرلەردى قايتارىپ جاتىر دەگەندى مۇلدەم ەستىمەدىم. جازدا شىعاتىن جايلاۋىم جوق. يەسىز جەرلەردى كارتادان كورسەتىپ وتىرمىن. الايدا سوزىمە قۇلاق اسقان باسشى جوق. كەرەك دەسەڭىز, جالعان قۇجات جاساپ وتىر. سونىڭ ءبارىن «انتيكور» تەكسەرسە ەكەن. قىسقاسى, جەر ماسەلەسى بويىنشا پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى زايسان اۋدانىندا ورىندالىپ جاتقان جوق, – دەيدى قوجالىق يەسى اسان جانگۋنوۆ.
زايساندا جەر الا الماي جۇرگەن ا.جانگۋنوۆ قانا ەمەس. وزگە اۋداندارداعىداي جايىلىم مەن شابىندىقتىڭ پروبلەماسى مۇندا دا بار. جوعارىدا اتالعان ماسەلەنى زايسان اۋداندىق جەر قاتىناستارى ءبولىمىنىڭ باسشىسى ەركىن قايراقپاەۆقا ايتىپ ەدىك, ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن تۇسىندىرگەندەي بولدى. ونىڭ ايتۋىنشا, شارۋالار ءوز ەركىمەن قايتارعان جەردى كونكۋرسقا ۇسىنعان. كەيىن شارۋاشىلىقتىڭ باسقا دا مۇشەلەرى شىعىپ, جەردى قايتارۋعا قارسىلىق بىلدىرگەن. جەرگىلىكتى اكىمدىك ءىستىڭ داۋعا ۇلاسىپ بارا جاتقانىن ءتۇسىنىپ, سوت قۇزىرىنا قالدىرعان ەدى.
– جەردىڭ داۋى سوتقا جەتپەي ءوزارا شەشىلدى. قايتارىلعان اۋماقتى كونكۋرسقا ۇسىنىپ, 260 گەكتار جەر «كوشپەس» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى اسان جانگۋنوۆقا بەرىلدى. ال ۇيدەنە سۋ قويماسىنا جاقىن جەردى بەرە المايمىز. اۋىلشارۋاشىلىق جەر سۋ جاعاسىنان 500 مەتر قاشىق بولۋى كەرەك. وبلىس اكىمىنىڭ قاۋلىسىمەن بەكىتىلمەي, بەرۋگە بولمايدى. «كوشپەستىڭ» قوسىمشا 400 گەكتار جەرى بار, – دەيدى ەركىن قايراقپاەۆ.
ال زايسان اۋدانىندا پايدالانىلماي جاتقان جەردى قايتارۋ ءۇشىن جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. الايدا شاعىن كاسىپكەرلەردى تەكسەرۋگە موراتوري جاريالانعاندىقتان, كەدەرگىلەردىڭ دە بارىن العا تارتادى اكىمدىك قىزمەتكەرلەرى.
– پايدالانىلماي جاتقان جەردى قايتارۋ جۇمىستارى سوت ارقىلى جۇزەگە اسادى. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى ەكى جىلدا جەرگە نە ەگىن ەگىلمەگەندىگىن, نە مال جايىلماعاندىعىن دالەلدەۋىڭ كەرەك. جەردى قايتارىپ العاننىڭ وزىندە شارۋانىڭ شىعىنىن وتەپ بەرۋىڭ كەرەك. ءيا, زايساننىڭ ەكى-ءۇش اۋىلى جەردەن تارشىلىق كورىپ وتىرعانى راس. ەلدە مال كوبەيدى. جايىلىمدى كەڭەيتۋ ءۇشىن قولدان كەلگەنىن ىستەيمىز, – دەيدى جەر ءبولىمىنىڭ باسشىسى.
مىنە, التاي مەن اتىراۋدىڭ اراسىنداعى ۇلان-عايىر القاپ قازاقتىڭ اتامەكەن تۋعان جەرى دەپ كەۋدە سوققانىمىزبەن, اۋىلداعى قوڭىر تىرلىكتى حالىققا توقىمداي جەردىڭ بۇيىرماي تۇرعانى وكىنىشتى. شىعىس قازاقستانداعى ءار اۋداندا تابىندىق پەن شابىندىق جەر ازدىق ەتەدى. قاراپايىم تۇرعىندار ايتپاقشى, ءبىر كاسىپكەر جۇزدەگەن گەكتاردى راسىمدەپ الادى دا, اۋىلدىقتارعا تۋلاقتاي جەر بۇيىرسا بۇيىردى, ايتپەسە ول دا جوق.
شىعىس قازاقستان وبلىسى
