رۋحانيات • 30 ءساۋىر، 2021

امانات – ادامگەرشىلىكتىڭ شىڭى

395 رەت كورسەتىلدى

قازاقتىڭ جالپاق تىلىندە «امانات» دەگەن ۇعىم بار. بۇرىنعى اتالارىمىز ءوزىنىڭ مال-مۇلكىن ءھام ءومىر-عۇمىرىن امانات دەپ ءبىلىپ: «اللانىڭ اماناتقا بەرگەن جانىن، كەزەگى كەلگەنىندە تاپسىرامىن» دەپ جىرلاعان. سول سياقتى مۇسىلمان الەمىنىڭ ساردار ساحاباسى ابۋباكىر سىدىق «امانات ول – ادامگەرشىلىكتىڭ شىڭى» دەگەن ەكەن.

ءسوزىمىزدى ودان ءارى تاپسىرلەپ، تارقاتار بولساق «امانات» ۇعىمى ءبىر ادامنىڭ ەكىنشى ادامعا سەنىپ تاپسىرعان م ۇلىك-زاتى نەمەسە قوعامدىق قاتىناستار بارىسىندا وتە تەرەڭ ماڭىزعا يە تاريحي-الەۋمەتتىك وقيعا.

كەيدە امانات ۇعىمىنىڭ ساياسي دا سيپاتى بولۋى مۇمكىن. مى­سالى، ەجەلگى رۋس كنيازى يارو­سلاۆ التىن وردا بيلەۋشىسى باتۋ­عا باعىنعاننان كەيىن، تولىق بوي­ۇسى­نۋدىڭ بەلگىسى رەتىندە ءوزىنىڭ ۇلى الەكساندردى اماناتقا بەرگەن. دەمەك، امانات ۇعىمىنىڭ ماڭىزى وتە زور. باسقاسىن بىلاي قويعاندا، مۇسىلمان ۇمبەتىنىڭ قاسيەتتى كى­تابى قۇران كارىمنىڭ «احزاب» سۇرەسى، 72-ءشى اياتىندا: ء«بىز اماناتتى كوكتەرگە، جەرگە جانە تاۋلارعا ۇسىن­دىق. ولار مۇنى قا­بىل­داۋدان باس تارتتى، (جاۋاپكەرشىلىگىنەن) قو­رىقتى» دەيدى.

وسىنداعى ايات ۇكىمىنەن قوعامدا اماناتتىڭ جۇگى اسا اۋىر ەكەنىن، ونىڭ جاۋاپكەرشىلىگى وتە قيىن ەكەنىن اڭعارامىز. VII عاسىردا ءومىر سۇرگەن يسلام عۇلامالارىنىڭ ءبىرى ابدۋللا ومار: «ەگەر سەندەر اماناتتى ساقتاي الساڭدار، ەكى دۇنيەدە ەشتەمە دە جوعالتپايسىڭدار» دەپ اما­نات ۇعىمىندا ەكى دۇنيەنىڭ سىيى مەن سىرى جاتقانىن ەسكەر­تەدى.

بۇرىنعى اتا-بابالارىمىز امانات ۇعىمىنىڭ استارىندا سار­قىلماس ساۋاپ پەن تارقاماس جاقسىلىق جاتقانىن جاقسى بىلگەن. تىپتەن شاريعاتتا ەر ازاماتقا مال-مۇلكى، بالا-شاعاسى وعان امانات دەلىنگەن. سوندىقتان دا اتالارىمىز «اماناتقا قيانات جۇرمەيدى» دەيتىن بۇلجىماس قاعيدانى ءوز ومىر­لەرىنە تەمىرقازىق ەتىپ ۇستانعان.

وسى ورايدا، مىنا ءبىر وقي­عا­لاردى سوزىمىزگە دالەل رەتىندە ۇسىن­­باقپىز. سوناۋ نوعايلى دا­ۋىرىندە اتاقتى باتىر كەگەنەس كەن­جانبايدىڭ جان جولداسى اق­پانبەت باتىر ازعىرۋشىلاردىڭ الدامشى سوزىنە ەرىپ كەتىپ، تۇتاس جۇرتتىڭ ءب ۇلىنىپ، بەرىك ىرگەنىڭ سوگىلۋىنە سەبەپ بولۋعا ءسال قالادى. ول كەزدە ۇلىستىڭ بۇتىندىگى – با­تىرلىق پەن بايلىقتىڭ قۇنىنان الدەقايدا جوعارى ەكەن.

نوعايلى بيلەۋشىسى مامايدىڭ جارلىعىمەن ب ۇلىكشىلەر تال­قان­دالىپ، اقپانبەتتىڭ باسى شابىلىپ، باتىردىڭ ءۇرىم-بۇتاعى تۇتقىندالادى. اقپانبەت ولەر الدىندا دوسى كەنجانبايعا كىسى شاپتىرىپ، «دوسىما امانات جالعىز ۇلىم­دى اجالدان قۇتقارسىن، ۇر­پاعىم ۇزىلەتىن بولدى» دەپتى.

حان جاساعىنىڭ الدىنان شىق­قان كەنجانباي اقپان­بەتتىڭ جالعىز ۇلىنا ساۋعا سۇرايدى. قا­ھارلى جاساق باسشىسى كونبەيدى. دوسىنىڭ ولەر الدىنداعى ايتقان اماناتىن ورىنداپ، اقپانبەت باتىردى ۇرپاقسىز قالدىرماۋ ءۇشىن كەنجانباي ءوزىنىڭ ەگىز ۇلىنىڭ سىڭارى ءۇش جاسار جانۇزاعىن اق­پانبەتتىڭ ۇلىنىڭ ورنىنا ولىمگە بەرىپ، دوسىنىڭ ۇلى تاستەمىردى قۇتقارعان ەكەن.

سول سياقتى اماناتقا قاتىستى تاعى ءبىر وقيعا. سارىسۋ-تالاس بويىن جايلاعان تاما ەلىندە تۇر­دىباي، تاڭات دەيتىن اعايىندى ادامدار ءومىر ءسۇرىپتى. تۇردىباي ەرتەرەك دۇنيەدەن وتكەن ەكەن. ودان نۇرالى دەيتىن جالعىز ۇل قالىپتى. تۇردىباي مارقۇم ولەرىندە ءىنىسى تاڭاتقا: «مىنا، سىرقاتتىڭ بەتى جامان، ەگەر دە ولاي-بۇلاي بولىپ كەتسەم، ۇلىم نۇرالى وزىڭە امانات، قاتارىنان كەم-قور قىلماي ءوسىر، ءتۇتىنىم وشپەسىن» دەپ، اماناتايدى.

ارادا ءبىر مۇشەلدەن استام ۋاقىت وتكەندە، دۇنيە توڭكەرىلىپ، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالادى. ەل ىشىندەگى جىلىگى تاتيتىن ەر-ازاماتتار جاپپاي سوعىسقا الىنادى. كوپپەن بىرگە قارا قورجىنىن ارقالاپ، تاڭات تا مايدانعا اتتانادى. مايدانعا كەتىپ بارا جاتىپ، ايەلى ماريامعا: «مارقۇم تۇردىباي اعام ءنۇرالىنى ماعان اماناتتاعان ەدى، ول ەندى ساعان امانات، بىردەڭەگە ۇشىراپ قالماسىن، اعامنىڭ ءتۇتىنى وشەدى» دەپتى.

ۋاقىت سىرعىپ ءوتىپ جاتتى. سو­عىسقا كەتكەن تاڭاتتان قارا قاعاز كەلدى. ءماريام بەلىن بەكەم بۋىپ، ءوزىنىڭ ءۇش بالاسىمەن بىرگە امانات يەسى نۇرالىنى دا قاناتتىعا قاقتىرماي ءوسىرىپ جەتكىزدى. ءبىر كۇنى نۇرالىنى مايدانعا شاقىرعان قاعاز كەلدى.

ءماريام قاتتى ساستى. كۇيەۋىنىڭ اماناتى ساناسىندا جاڭ­عىرىپ تۇرىپ الدى. «...اعامنىڭ ءتۇتىنى وشپەسىن!». اقىرى، ءماريام امانات يەسى نۇرالىنى الىپ قاپ، ونىڭ ورنىنا جاسى ءالى تولماعان ءوز ۇلى قىدىرالىنى «نۇرالى مىناۋ» دەپ، مايدانعا اتتاندىرىپتى...

سول ەرتەرەكتە ءبورلى-ماتاي وڭىرىندە جاپالاق پەن جۇماناي دەگەن اعايىندى ادامدار ءومىر ءسۇرىپتى. ۇلكەنى جاپالاق ەلگە تۇتقا، اۋىلعا ايبار، جاتقا سىيلى، جاقىنعا قا­يىرىمدى، اعايىنعا قامقور جان ەكەن. ءبىر كۇندەرى جاپالاق جۇرتتىڭ جان باعىپ وتىرعان جايىلىمىن تارتىپ الماقشى بولىپ كەلگەن اق پاتشانىڭ اكىمگەر شەنەۋنىگىنە قامشى ءۇيىرىپ، ونى قورعايمىن دەپ مىلتىق الا ۇمتىلعان سولداتتى ساباپ، ول بەيباق ءولىپ كەتىپ، باسى داۋعا قالادى.

قىسقاسى، كەشىكپەي «جاپالاقتى ۇستاۋ ءۇشىن قاپال ۋەزىنەن اسكەر كەلە جاتىر» دەگەن حابار جەتەدى. سوندا ءىنىسى جۇماناي كەلىپ: «مىنا جاۋ سەنى ۇستاماي تىنىم تاپپايتىنى انىق بولدى. سەن كەتسەڭ بار قيىندىق ەلدىڭ باسىنا تۇسەدى، مەن كەتسەم ءبىر شاڭىراققا عانا تۇسەدى. ەگەر ۇيعارساڭ «جاپالاق دەگەن مەن» دەپ سولداتتىڭ الدىنان ءوزىم شىعايىن، ءتىرى بولسام ءبىر كەلەرمىن، ولسەم، جالعىز ۇلىم بايقۇلان سىزگە امانات» دەپتى.

پاتشا اسكەرىنىڭ قولىنا ءوز ەركىمەن تۇسكەن جۇماناي سول كەتكەننەن سىبىرگە ايدالىپ، اقىرى ءدام-تۇزى تاۋسىلىپ، جات جەردەن توپىراق بۇيىرىپتى.

جاپالاق بولسا ءىنىسىنىڭ اماناتىن بۇلجىتپاي ورىنداپ، جالعىز ۇلىن حاننىڭ بالاسىنداي ەتىپ اسىراپ، ەر جەتكەندە ەل باسقارتىپ، ءتىپتى بولىس تا بولعىزعان ەكەن. قازىر وسى بايقۇلاننان تاراعان ۇرپاق ءبىر قاۋىم ەل.

قازىر ءسىز بەن ءبىز اماناتتىڭ قادىرىن تۇسىنبەي، بىلمەي جۇرگە­نىمىز بولماسا بۇرىنعىلار امانات­تىڭ الدىندا ارىن دا، نامىسىن دا، ۇياتىن دا، سالتىن دا سات­پاعان. اماناتقا قىلداي قيانات جاسا­ماعان. شىندىعىنا وسى كۇنى ءبىز اقىن قادىر مىرزا ءالى اعامىز ايتقانداي، «دالانىڭ شىدام-ءتوزىمىن، دارىتقان بويعا الىپپىز، اسىلىن اتتەڭ ءوزىنىڭ، ءالى ۇقپاي جۇرگەن حالىقپىز...».

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار