تاريح • 29 ءساۋىر، 2021

كوكسارايدىڭ كەندەباي-گەنناديى

190 رەت كورسەتىلدى

بۇگىندە ونى كەندەباي دەپ اتايتىندار دا بار. بۇل ەرتەگىدەگى كەندەبايداي باتىر بولماسا دا ونەرىن، ادامي بولمىسى مەن قازاققا ءتان قاسيەتتەرىن باعالاعان كوپشىلىكتىڭ قويعان اتى ەكەنى ءمالىم.

تەحنيكانىڭ ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن بولگار جىگىتى قازاق اندەرىن شىرقاعاندا جۇرت سۇيسىنەدى. اككوردەونىن الىپ، اۋىلداستارىنىڭ تويىندا اسابالىق ەتكەن ونىڭ قازاقشاسى قايران قالدىرادى. سوزگە شەشەن، قازاق ءتىلىنىڭ بىلگىرى، بولگار ەتنوسىنىڭ وكىلى گەننادي ستوماتوۆ ءوزىن ءشامشىنىڭ ءىنىسى سانايدى. ونىڭ وزىندىك سەبەپتەرى دە جوق ەمەس.

دەرەكتەرگە جۇگىنسەك، 1936-1951 جىلدار ارالىعىندا ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىنگە ۇلتتىق نىشانىنا بايلانىس­تى 3 600 000 ادام ىلىككەن ەكەن. بارلىعى 17 ۇلتتىڭ وكىلدەرى دە­پورتاتسياعا ۇشىرادى. ستو­ماتوۆتار وتباسى سولاردىڭ ءبىرى. وتىرار اۋدانىنا 1939 جىلى مولداۆيادان كۇشتەپ كوشى­رىلگەن وتباسىنىڭ وتاعا­سى ۆيكتور ستوماتوۆ كولحوزدا دۇكەنشى، جۇمىسشى بولىپ ىستەگەن. ال ونىڭ ۇلى گەننادي سەگىزجىلدىقتى بىتىرىسىمەن مەحا­نيزاتورلىقتى مەڭگەرىپ، اۋىلدا قالۋدى ۇيعارعان. زەي­نەت­كەرلىككە شىققانشا ۇجىمشاردا تراكتور، كومباين جۇرگىزىپ، اۋداننىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسقان. ال اككوردەونمەن ءوزىن سۇيەمەلدەپ ءان شىرقاۋ بالا كۇننەن بەرگى ءحوببيى. قازاقشا ماقال-ماتەل­دىڭ مايىن تامىزا ايتار شەشەن اسابا رەتىندە دارالانعان دارى­ن يە­سى نەگىزىنەن ءشامشى قال­داياقوۆ­تىڭ اندەرىن ورىندايدى. باي­قاۋلارعا دا قاتىسقان. «قا­زاق ەلىندە دۇنيەگە كەلگەن ۇلتى باسقا ادامنىڭ قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەنىنە تاڭقالماۋ كەرەك، ويتكەنى ول زاڭدىلىق. اۋىل­دا تۋىپ-ءوستىم، دوستارىم، جول­داس­تارىمنىڭ ءبارى قازاق. اكە­مىز سوناۋ 1939 جىلى كوشىپ كەل­گەن كەزدەگى قيىندىقتاردى اي­تىپ وتىراتىن. قازاق حالقى­نىڭ باۋىرمالدىعىن، قوناق­جايلىعىن، مەيىرىمىن ءبىز دە سەزىپ، كورىپ وستىك. وزگەسىڭ دەپ شەتتەتكەن، قىرىن قاراعان ەمەس. ىن­تىماعى جاراسقان، بىرلىگى بەكەم ەلدە بارلىق قۋانىش پەن قيىن­دىقتى بىرگە ءبولىسىپ، ءبىز دە ءبىر اۋلەتكە اينالدىق. ەلىمىزدەگى ىن­تى­ماق، بىرلىك، قارقىندى دامۋ ەل­باسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ جانە ونىڭ سارابدال ساياساتىن ۇتىم­دى جالعاستىرىپ كەلە جات­قان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساياساتىنىڭ ناتيجە­سى ەكەنى انىق. جەڭگەڭ بولا ما، الدە اپا دەرسىڭ جۇبايىم ۆەرا ەكەۋمىز 2 ۇل، 4 قىز تاربيەلەپ، نەمەرە ءسۇيىپ وتىرمىز. قۇدا­لارىمىزدىڭ ءبىرى – قازاق، ەندى ءبىرى – تاتار، تاتۋمىز. قازاقتىڭ ءبىر­تۋار ۇلى ءشامشىنى اعا تۇتا­مىن. كىسىلىگى، ازاماتتىعى جو­عارى ونى ءپىر تۇتامىن، ان­دەرىن ەرەكشە ۇناتامىن. اعا­مىزبەن تالاي كەزدەسىپ، داستار­قانداس بول­عانبىز. ەكەۋمىز ءبىر ءوڭىردىڭ تۋما­سىمىز عوي. مەن دە وسى وتىرار اۋدانى كوك­ساراي اۋىلىندا دۇ­نيەگە كەل­گەن­مىن. جاس كەزىمىزدە تالاي توي­دى باس­قارعانبىز، سوندا كوبى­نە ءشام­شىنىڭ اندەرىن شىر­­قاي­مىن. ءيا، 1997 جىلى جام­­بىل­­دا وتكەن ءشامشى اندەرى­­ن­ىڭ باي­­قاۋىندا جۇلدەلى ءۇشىن­شى ورىن­­دى يەلەندىم. ءالى دە اككور­دەونىمدى الىپ، شاقىر­عان جەر­­لەردە ءشامشى اندەرىن شىر­قاپ­ ءجۇرمىن»، دەيءدى بىزبەن اڭ­گى­مەسىندە گەننادي ۆيكتور ۇلى.

ال گەننادي ستوماتوۆتىڭ جۇبايى ۆەرانى كوكساراي جۇرتشىلىعى كىندىك شەشەمىز دەپ ەرەكشە سىيلايدى. 1 مامىر – قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنى پولياك قىزى ۆەرا اپامىز ءۇشىن ايرىقشا مەرەكە. ەلدەگى بىرلىكتىڭ، ىنتىماقتى تىرلىكتىڭ ارقاسىندا ءوسىپ-ونگەن جۇرتتى بۇل كۇن مەرەكەلى كوڭىل كۇيمەن تاعى ءبىر باس قوسىپ، وتكەندى ەسكە الىپ، ەرتەڭگە وي جۇگىرتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ۆەرا پۋستوۆالوۆا ءوزى تۇراتىن شالعايداعى قازاق اۋىلىنا شاراپاتى تيگەن دارىگەر. پولياك قىزى اكۋشەر-دارىگەر رەتىندە كوكساراي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن تالاي قازاق بالاسىنا 1970 جىلدان بەرى كىندىك شەشە اتانىپ ءجۇر. بالالارىنىڭ، ءتىپتى نەمەرەلەرىنىڭ دە ۆەراداي كوپشىل، مەيىرىمدى بولعانىن قالاپ كىندىگىن كەستىرگەندەر كوپ. وتىرار اۋدانى كوكساراي اۋىلىندا تۇراتىن ول، ۇزاق جىلدار بويى «قاراكول»، «شەڭگەلدى» سىندى ەلدى مەكەندەردە اكۋشەر-دارىگەر بولىپ جۇمىس ىستەدى. اۋدان ورتالىعىنان شالعايدا ورنالاسقان تالاي انانى بوساندىرىپ تالاي وتباسىن قۋانىشقا بولەدى. اۋىلداستارى ۆەرانى كوشەدە كورە قالسا قۇشاعىنا الىپ، ۇيىنە شاقىرىپ قۇرمەتتەپ تورگە شىعارادى. سىردىڭ جاعاسىندا تۇراتىن ستوماتوۆ وتباسى وسىنداعى قازاقتارمەن بىتە قايناسىپ، قۇدا-قۇداندالى بولىپ كەتكەن. قازاقى ءداستۇردى بەرىك ساقتاعان بەرەكەلى وتباسى. ۆەرا اپامىز دا ۇزەڭگىلەس دوس-جاراندارىنىڭ ءبارى اۋىل قازاقتارى ەكەنىن ايتادى. «قازاق حالقىنىڭ قوناقجايلىعىن قۇرمەتتەيمىن. اسىرەسە، ءبىر-بىرىنە دەگەن باۋىرمالدىق، قول ۇشىن سوزىپ كومەكتەسەتىن «اسار» دەگەن قايىرىمى مول ساۋاپتى ءىستىڭ ساقتالۋىن، ۇزىلمەۋىن قالايمىن. بىزدەردى باۋىرىنداي كورگەن قازاق حالقىنا العىسىمىز شەك­سىز»، دەيدى ۆەرا پۋستوۆالوۆا. بۇگىندە گەننادي مەن ۆەرا بەينەتتىڭ زەينەتىن كورىپ وتىر­عان جانى جايساڭ، قازاقتىڭ ءتىلىن، سالت-ءداستۇرىن قۇرمەتتەپ، اۋىلداستارىنىڭ قۋانىشىنا ورتاقتاسىپ جۇرگەن ونەرلى دە، ورەلى جاندار.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار