قازاقتىڭ تابيعاتىنا شابۋىل باستالدى
– اعا, بيىل تاۋەلسىزدىگىمىزگە وتىز جىل تولىپ وتىر. وسى ازاتتىق العاننان بەرگى قازاق ادەبيەتىنىڭ دامۋىنا كوڭىلىڭىز تولا ما, تولمايتىن تۇستارى بولسا ونى دا ايتىڭىز؟
– ادەبيەت دەگەنىمىز – ءتىل. ءوز ءتىلىمدى, ءوز ادەبيەتىمدى كوككە كوتەرەمىن. تاۋەلسىزدىك دەگەنىمىز – اساۋ ات سەكىلدى, ونى باس ءبىلدىرتۋ دە وڭاي ەمەس. وتىز جىلدا نەبىر دۇنيەلەر جازىلدى, اتىن اتاپ ايتۋعا ۋاقىت تا, كولەم دە كوتەرمەيدى. مەنىڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ ناسيحاتىنا كوڭىلىم تولمايدى. دامۋ دەگەنىمىز – ناسيحات, جاقسىنى كورە ءبىلۋ. ەڭبەك – ناسيحاتىمەن قۇندى, كەتپەن شاپقان ديقان ءدانىن كۇز كەلگەندە تارازىعا سالماي ما؟ جازۋشى الاقانى قاجالىپ جازعان دۇنيەسى وقىرمانىنا جەتپەي جاتسا, «دامىماي قالۋ» دەگەن وسى. ونىڭ ءارتۇرلى سەبەپتەرى مەن شەشىلمەگەن تۇيىندەرى بار. وپ-وڭاي شەشىپ اپ جاتقاندار دا بار. قاپتىڭ اۋزى شەشىلمەي قالمايدى, بىراق ونىڭ ىشىندەگى كۇرىش پە, كۇرمەك پە؟ «كۇرىشتىڭ ارقاسىندا كۇرمەك سۋ ءىشىپ» جۇرمەي مە؟ بۇل تۋرالى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر.
– كەڭەس زامانىندا قازاق ادەبيەتى داۋىرلەدى, ال ەگەمەندىكتەن كەيىن جازىلعان ادەبي شىعارمالاردا سونداي ءوسۋ بار ما؟
− ءبىر ءسال وقىعانداۋ, قارنى شىققان كىسى: «وسى اۋەزوۆ تابيعاتتى سۋرەتتەگەندە ەزىپ كەتەدى عوي», – دەيدى ەشكىمنەن ىقپاي. سوزىندە استىنداعى «دجيپ» پەن قالتاسىنا سالعان كوكالا قاعازدىڭ دا بۋى بار. مەنىڭ جاۋابىم: «اباي جولىن» ماركەس تە, مۋراكامي دە, حەمينگۋەي دە جازا المايدى. تولستوي جازۋى مۇمكىن, ويتكەنى ول «سوعىس جانە الەمدى» (بەيبىتشىلىك ەمەس) جازدى عوي. ال شولوحوۆىڭىز قايدام, «ونىڭ «تىنىق دونىنداعى» مياگكي زناك () پەن تۆەردىي زناكتى () الىپ تاستاسا رەۆوليۋتسيادان تۇك قالمايدى», دەپ ورىستاردىڭ ءوزى ءتيىسىپ ءجۇر عوي», – دەدىم. ول ۇندەمەدى, ار جاعىنا ەشتەڭە جەتپەدى. مەنىڭ قاتارلارىم «كۇز اسپانى كۇڭگىرت, ب ۇلىڭعىر, اۋادا دىمقىل سىز بار» دەپ «اباي جولىنىڭ» باستاۋىن جاتقا ايتادى. ولار وسى جولداردى ايتقاندا تابيعات اياسىندا جۇرگەندەي ءبىر دەمالىپ قالاسىڭ. قازىر قازاقتىڭ تابيعاتىنا شابۋىل باستالدى. ەڭ قيىنى, قوي باققان قارا قازاق ادەبي پلاننان قالىپ بارادى. ويتكەنى قارا قوي ماڭىراپ «ارەناعا» شىعۋدى قويدى. بىزگە دالا تابيعاتى دا, جان تابيعاتى دا قاجەت. ادەبيەتتىڭ سوڭعى وكىلدەرى ءوزى از قالعان قويعا ارەڭ باس يە بوپ وتىرعان سورلى قازاقتان گورى بايقوڭىرداعى ستراتەگيالىق باعىتتاعى زىمىران بولىمشەسىندە وتىرىپ اپ ءبىر نۇكتەنى نىساناعا العان شالا قازاقتى سۋرەتتەۋگە قۇمار. كەڭەس ادەبيەتىمەن وستىك, سول قوعامنىڭ وزىنە دە, ادەبيەتىنە دە توپىراق شاشۋ – ءوز كوزىڭدى ءوزىڭ شۇقۋمەن بىردەي. جاڭا ادەبيەتتىڭ اتاسى – ەسكى ادەبيەت. قاي كەزەڭنىڭ شىعارماسى بولماسىن ادەبيەت تەورياسىنىڭ ەرەجەسىنە باعىنۋ كەرەك. تاۋەلسىزدىك العالى ايتا الماي ىشتە ساقتاعان «سىرىمىزدى» ەركىن ايتىپ, تسەنزۋرانىڭ بەتىنە باقىرايىپ قارايتىن بولدىق. ونىڭ دا سانقيلى ادەبي تاسىلدەرى بار. وتكەن جىلى مەملەكەتتىك سىيلىق العان تىنىمباي نۇرماعانبەتتىڭ «رۋحتار جەردەن كەتەدى» رومانى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جەتىستىگى دەر ەدىم.
– بۇگىندە ءتۇرلى ادەبي اعىمدار پايدا بولدى, سودان با, ادەبيەتكە قويىلاتىن تالاپ تا وزگەرىپ بارادى. مۇنى ءسىز قالاي قابىلدايسىز؟
– تالاپ بىرەۋ – ءتورت اياعىن تەڭ باسقان كوركەم شىعارما جازۋ. ادەبي اعىم كوپ, ءبىزدىڭ «كوكەمىز» – سوتسرەاليزم. ول اعىمنان ءازىر الىس كوشە المايمىز. ەلىكتەپ, ەكى ورتادا قالعاندار دا از ەمەس. موەم مەن مۋراكاميدىڭ جاڭالىعىن ۇيرەنگەن دۇرىس-اق, بىراق وزىڭە-ءوزىڭ توپىراق شاشپا. جاپوننىڭ ساكۋراسىنا قاراپ سىلەكەيىمىزدى شۇبىرتقانشا, ءۇي تۇبىندە ءوسىپ تۇرعان شەڭگەلدىڭ گ ۇلىن يىسكەيىك تە. تىكەن بولسا دا تابانىمىزعا مايداي جاعادى. مودەرن مەن پوستمودەرندى العا ۇستاعان كەيىنگىلەردە تامىلجىعان ءتىل جوق, ءتىل بولماعان جەردە سۋرەت قايدان بولسىن. بەلگىلى فيلوسوفيالىق كونتەكستەردى بۇرمالاپ الىپ, شىعارما يدەياسىنا تىقپالاعاندا قارا وقىرمان تۇگىلى سول سالانىڭ دوكتورلارى ارەڭ ەسىن جيادى. «نوچ ۆ تسارستۆە كروكوديلا»-نى وقىپ الىپ, كروكوديلمەن ويناعان قازاقتى جازامىز. ول ءبىزدىڭ ۇلتتىق مەنتاليتەتكە كىرىكپەي جاندى قينايدى. كەيىپكەر, اسقار جۇمادىلداەۆ ايتپاقشى, «زاپاروجەتستىڭ» دوڭگەلەگىن «دجيپكە» سالا الماي توڭقاڭداپ جاتادى. سول ءۇشىن بىزدەر, اسىرەسە جاستار, قاراشا ءۇيىمىزدىڭ تۇڭلىگىن جەلمەن جەلپىلدەتپەي, جوندەپ جابۋىمىز كەرەك. ەڭ اۋەلى, ءوز ادەبيەتىمىزدىڭ جەتىستىكتەرىن يگەرۋىمىز كەرەك. بىزدە جەتىستىك از ەمەس.
ايەلدىڭ جان-سەزىمى
ەرەجەگە باعىنبايدى
– ءبىر سۇحباتىڭىزدا «قازىر توقەتەرىن ايتاتىن ادەبيەت قاجەت» دەپ ەدىڭىز, وسىنىڭ اراجىگىن اشاسىز با؟
– بۇل – قىسقالىق العا شىقتى دەگەن ءسوزىم شىعار. ستوكگولمدە وتكەن قىسقا اڭگىمەلەر بايقاۋىندا «مەن دە ادامشا ءومىر ءسۇرۋىم كەرەك, باعدارلامامدى نەگە وزگەرتپەيسىڭ؟!» دەپ, كەيىپكەر قوجايىنىنا قول كوتەرگەن «روبوتتىڭ سوتى» دەگەن اڭگىمەم بايگە الدى. كولەمى 1,5 بەت. سونىڭ دا اسەرى بولار. قازىر شىعىس پەن باتىس پروزاسىندا قىسقا جازۋ بەلەڭ الدى. قۇرعاق بايانداۋ مەن قۇرعاق سۋرەت – كوزدىڭ جاۋى ءارى ۋاقىت شىركىن دە اساۋ اتتاي جەر تارپىپ تۇر. قازىرگى فينال بۇرىنعى فينالدارداي ەمەس, كوپ كۇتتىرمەيدى. شىعارمانىڭ كونتسوۆكاسى دا سايت پەن ينتەرنەتتەن يرەلەڭدەپ كورىنىپ قالادى. ەلەكتروندى ادەبيەت تە جاعادان الىپ تۇر. «كيىز ۇيدەگى تاڭعى شايدى ۇزاق-سونار سۋرەتتەۋدىڭ نە قاجەتى بار؟» دەپ ءبىر كەزدەسۋدە وقىرمان سۇراق قويدى. ول ماسەلەنى پلاشش-پالاتكانىڭ ىشىندە ءبىر شىنى كوفەمەن شەشكىسى كەلەدى. نە دەسەك تە ادەبيەت ۋاقىتتىڭ ۋىسىندا. اينالامىزدان ء«سوزىڭنىڭ توقەتەرىن ايت» دەگەن اسىعىس ادامداردى كورەمىز. «كراتكوست – سەسترا تالانتا» دەگەن ءسوز دە, ءسىرا, وسى جاعداياتتان شىققان بولۋى كەرەك.
– جالپى, ءسىز «بەكەتتەگى بەيكۇنالار» دەگەن جالعىز عانا رومان جازدىڭىز. بۇل شىعارمانىڭ باس كەيىپكەرى ومىردە بار ادام, سوناۋ 60-70 جىلدارى كەڭەس وكىمەتىنە قارسىلىق كورسەتىپ, ءبىراز قۋعىن كورگەن. بىراق وسى تۋىندى تۋرالى ادەبي ورتا مەن وقىرماندار اراسىندا كوپ ايتىلمايدى, سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– «بەكەتتەگى بەيكۇنالاردى» ون جىل جازدىم. اۋەلى «قاناتى كۇيگەن قىزعىش قۇس» دەگەن دەرەكتى حيكايات جازىلدى. بۇل – تاۋەلسىزدىك ءۇشىن جاس ءومىرىن پيدا ەتكەن قازاقتىڭ بەت-بەينەسى. جارىق كورمەي ءبىراز جاتىپ تا قالدى. ادەبيەت تەورياسىنا ساي كەلگەنمەن تاقىرىبى زامانعا ساي كەلمەدى. ونىڭ باعاسىن ەلەن ءالىمجاننىڭ پىكىرىمەن بىلايشا تۇيىندەيىن: «بەكەتتەگى بەيكۇنالار» كەڭەستىك كەزەڭدە جارىق كورمەگەن بولار ەدى. سەبەبى ول كوممۋنيستىك جۇيەنىڭ ىشىندە ءجۇرىپ كۇرەسكەن ساياسي ديسسيەنت تۋرالى رومان. روماننىڭ كەيىپكەرى تاۋەلسىزدىك ءۇشىن تىكەلەي جانە اشىق كۇرەسكەن قاھارمان. ەندەشە, ونداي قاھارماننىڭ كوركەم بەينەسى قازىرگى جاستارعا ناعىز ۇلگى جانە ماقتانىش. كىتاپحانادا كوپ وقىلعان كىتاپ ەكەن. وزگە كىتاپتارعا قاراعاندا مۇقاباسى كونەرىپ قالىپتى. دەمەك, ءبىزدىڭ جاستارىمىز ءوزىنىڭ وتكەن تاريحىن, ايتىلماي كەلگەن اقيقاتتارىن بىلۋگە قۇمارتادى دەگەن ءسوز». قالعان پىكىردى باسقا وقىرمان ايتا جاتار.
– بىرقاتار حيكايات پەن اڭگىمەڭىزدە ايەلدىڭ جان-دۇنيەسىن مايدان قىل سۋىرعانداي ەتىپ سۋرەتتەيسىز, كەيدە ورەسكەل قىلىقتار دا بايقالىپ قالادى...
– «ايەل – دۇشپان», «قىزدىڭ قىرىق جانى بار». تومەن ەتەكتىنى سۋرەتتەگەندە ونىڭ بار سۇلۋلىعىن اسپەتتەپ, سۇرقيالىعىن بەتىنە باسپاساڭ بولمايدى. ايەلدىڭ جان-سەزىمى ەرەجەگە باعىنبايدى. سەنىڭ ايتپاعىڭ, «بەسىكتەن بەيىتكە دەيىن» مەن وزىمە شوقپار بوپ تيگەن «ادام» دەگەن اڭگىمە عوي. ىڭكارلىككە توقتاۋ جوق, ءناپسى دەگەن زىميان بار, ونىڭ ارباۋىنا تۇسسەڭ اكەڭدى دە ۇمىتىپ كەتەسىڭ.
اڭگىمەلەرىمدە ايەلدىك زىمياندىقتىڭ قىر-سىرىن اشۋعا تىرىستىم. قوعامنىڭ قاتەلىگىن, اۋعانستان سوعىسىنىڭ شىندىعىن «ادام» ارقىلى بەردىم, سول شىندىقتى ايەل-انانىڭ (ارينە, ول مۇسىلمان ناسىلىنەن ەمەس) جارىمجان ۇلىنىڭ ءناپسىسىن تەجەۋگە امالسىز جول تابۋى ارقىلى كورسەتتىم. اڭگىمە ۇلكەن رەزونانس الدى, ء«ۇش ارىپكە» بارىپ, «قاتەلىگىمدى مويىنداپ» قول قويدىم. جاراسقان اعامنىڭ «موپاسسان سىندى ماڭگىگە, قالام دەپ, بالكىم, ويلادى, «ادام» دەپ جازىپ اڭگىمە, سوتتالىپ كەتە جازدادى» دەگەن ەپيگرامماسى ۋداي شىندىق. بايقاساڭىز, حح عاسىردىڭ 60-جىلدارىنداعى ش.ايتماتوۆتىڭ جارالى سولدات گيمناستەركاسىن يىسكەپ, جان ءلاززاتىن الاتىن ءجاميلاسى باسقا دا, ءححى عاسىر باسىنداعى ايىرپلانمەن ارلى-بەرلى زىرعىعان كاسىپكەر ايەل جان-دۇنيەسى باسقاشا. كىم نە جازسا دا, ەر-ازاماتتىڭ قادىرىن بىلگەن ايەلدى جازسا ەكەن. ءبىر تاڭعالاتىنىم, تاۋەلسىزدىك العان تۇستا تاراپ كەتكەن احبك توقىماشىسى – قازاق قىزى تۋرالى «ەڭبەك قىزىل تۋ وردەندى جەزوكشە» دەگەن پروبلەمالىق گازەت ماتەريالىن جازدىم. وسىعان ءبىر سىنشى «جاقسى اڭگىمە ەكەن» دەپ پىكىر ءبىلدىردى. جاقسى وقىلدى, جۇرتشىلىققا اسەر ەتتى. بىراق ول اڭگىمە ەمەس قوي. ايتپاعىم, بالانى بەسىككە بولەپ, شۇمەك سالاردا جىنىسىن انىقتاپ الماي ما؟ كىم بولسا دا جانردى جاڭىلىستىرماعانى دۇرىس قوي.
گازەت ماقالاسى مەن كوركەم اڭگىمەنىڭ اراسىنا قادا قاقپاسا بولمايدى
− ادەبيەتتەگى شاعىن جانردىڭ شەبەرىسىز, قازىرگى جازىلىپ جۇرگەن اڭگىمەلەرگە كوزقاراسىڭىز قانداي؟
– اڭگىمە – شاعىن دا شىمىر ءارى قىتىمىر جانر. ونىڭ قايتىمى دا تەز, كوز الدىڭا از سويلەپ, كوپ ءىس تىڭدىراتىن بولىمدى كىسىنى ەلەستەتەدى. اڭگىمە شىدامسىزداردىڭ جانرى دەسەك تە بولار. ءبىر روماننىڭ ايتارىن ءبىر اڭگىمەمەن جەتكىزۋگە بولادى. كوپ قاباتتى ءۇي كورەر كوزگە كورىكتى, ال ءبىر قاباتتى جەر ءۇي جانعا جايلى. زامانعا ساي قازىرگى اڭگىمە جانرى دا وزگەردى. فيلوسوفيالىق ديالوگتار ۇشى-قيىرى جوق مونولوگقا ۇلاسىپ جاتادى. ماعان بەيىمبەتتىڭ مىرقىمبايىنىڭ قازاقى ءتىلى مەن ءبىر قيمىلىنىڭ ءوزى ءبىر قۇبىلىس بولعان ەپيزودتار كەرەك. قازىر دە جىگىتشىلىك جاساپ جۇرگەن مىرقىمبايلار مەن وحران باستىعى بولعان كۇنى اكەسىن قاماپ تاستاعان قورعانبەكتەر از ەمەس. ءتىل شىركىن دە سول فيلوسوفيالىق ۇعىمداردىڭ استىندا باسىن كوتەرە الماي بۇعىپ جاتادى. وقىعان, ساۋاتتى كەيىپكەرلەردىڭ ديالوگى دا الا-قۇلا. اسىرەسە اڭگىمە اتاۋلارى «بوتەن سوزبەن بىلعانىپ» بارادى. «بيليارد», «ليفت», پودەزد», «سەكۋند», «بيۋروكرات», «كۆانت» دەگەن اتاۋلار زامان كوشى وزگەرىپ, ادەبيەت اياسى كەڭىسە دە, «كوكسەرەك» پەن «شۇعانىڭ بەلگىسىن», «قىلاۋ» مەن «كوكەك ايىن» ەسكە ساپ تۇرادى. مەيلى, قالامگەر ومىرگە جىندى مەن ناشاقوردىڭ كوزىمەن قاراسىن, بىراق ۇلتتىق تابيعي بولمىس بار ەمەس پە؟ ونسىز ادەبيەتكە قيانات. مۋراكاميدىڭ «دەتي يز كامەرى حرانەنيا»-سىن وقىپ وتىرعانىمدا كوز الدىمدا جىلت-جىلت ەتىپ تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ «قارا جاياۋى» كەلە جاتادى.
جۋرناليستيكادا وچەرك, كوررەسپوندەنتسيا, سۋرەتتەمە, رەپورتاج دەگەن جانرلار بار. گازەت-جۋرنالدارداعى ءبىراز اڭگىمەلەر وسىعان ۇقساپ كەتىپ ءجۇر. اتاپ ايتار نارسە – گازەت ماقالاسى مەن كوركەم اڭگىمەنىڭ اراسىنا قادا قاقپاسا بولمايدى. «اڭگىمەگە جان كەرەك, – دەيدى پروفەسسور بەكەن ىبىرايىم. – ءتىلى بار, باس-اياعى ءبۇتىن, بىراق جىپ-جىلتىر جانى جوق اڭگىمەلەر كوبەيىپ كەتتى». اشىنىپ ايتقان سوزدە اششى شىندىق بار. ءبىز اڭگىمەنى سايىن مۇراتبەكتىڭ «قىلاۋىنداي» عىپ الاقانعا ساپ ايالاۋىمىز كەرەك.
– جاس جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىن وقىپ جۇرگەن بولارسىز, ولاردان جاڭا ءورىس, سونى لەپ بايقالا ما؟
– 2008 جىلى «قازاق گازەتتەرىنىڭ» اياسىندا «ۇركەر» دەپ اتالاتىن قازاقتىڭ تۇڭعىش رومان-گازەتىن شىعاردىق. ەڭ اۋەلى بەيىمبەت ءمايليننىڭ «وسپان ولجاباەۆ», «كۇلەگەش جەڭگەي» حيكاياتتارى, كەمەل توقاەۆتىڭ «سولدات سوعىسقا كەتتى» رومانى, سايىن مۇراتبەكتىڭ جاريالانباعان اڭگىمەلەرى جارىق كوردى. سونان كەيىن «رومان-گازەتتىڭ» قاجەتى جوق» دەگەن نۇسقاۋمەن جارعىسىن جاستاردىڭ ادەبي-مادەني, قوعامدىق-ساياسي جۋرنالى ەتىپ قايتا جاسادىق. ون جىل رەداكتور بولعاندا تالاي جاستىڭ تۇمىلدىرىعىن سىپىردىق, «ۇركەر-ءۇمىت» بايگەسىندە تالاي-تالاي تالانتتى قالامگەرلەر بيىككە سامعادى. تالانتتى جاس كوپ, بىراق سولار وزدەرى جارق ەتە قالعان باسىلىمعا جازىلۋعا كەلگەندە كەرى اينالادى. ينتەرنەتتى العا تارتىپ, سايتقا سىلتەمە جاسايدى. ءوزىمىز «جالىن» شىققاندا ءۇش ءتۇبىت مۇرت قوسىلىپ, ءبىر جۋرنالدى ساتىپ اپ, كەزەكپەن وقيتىنبىز.
جاڭالىققا كەلسەك, كوبىسى موەم, مۋراكامي, حەمينگۋيشە جازعىسى كەلەدى. جازىپ تا جۇرگەندەر بار. الەم ادەبيەتىنە ەلىكتەمەي تۇرا المايسىڭ. شالدار بالالارعا «تىرلىكتى ءبىلىپ ىستە» دەپ اقىل ايتاتىن. ءتۇسىنىپ وقىپ, تەرەڭىنە ءۇڭىلىپ, ەلىكتەۋ كەرەك. ءابىش كەكىلباي جاس جازۋشىلاردىڭ ءبىر كەڭەسىندە «شەتەل ادەبيەتىن كوپ وقۋ كەرەك, بىراق ءتۇسىنىپ وقۋ كەرەك, تۇسىنبەسەڭدەر ءبىر-بىرىڭنەن سۇراڭدار, بىلمەگەندى سۇراعاننىڭ ايىبى جوق» دەپ لۇعات ايتقان. شەتەلشە اڭگىمە جازىپ وتىرىپ, كىم بولسا دا تاكەننىڭ «كوكەك ايىن» كوڭىلدەن شىعارماعانى ءجون. تاكەن دە ماسكەۋدە قالىڭ ورىس پەن شەتەلدىكتىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ «اقبوز اتتى» جازدى, ۇلتتىق ناقىشتان اجىراعان جوق. جاستاردا قازىر مۇمكىندىك مول, ءبىلىم دەگەنىڭ ۇشان-تەڭىز. ەڭ باستىسى, دياپازون كەڭ, كوركەمدىك تە سوعان ساي بولۋى كەرەك-اق.
ءبىزدىڭ بۋىن ەكى ورتادا قالدى
− ادەبيەتكە وتكەن عاسىرداعى جەتپىستىڭ اياعى مەن سەكسەنىنشى جىلداردىڭ باسىندا كەلگەن بۋىننىڭ وكىلىسىز. وسى بۋىن كوركەم ءسوز ونەرىندەگى ورنى مەن ءرولىن الا الدى ما, الدە الدىڭعى تولقىننىڭ تاساسىندا قالىپ قويدى ما؟
– ءبىزدىڭ بۋىن ەكى ورتادا قالدى, 60-جىلعىلار مەن 80-جىلعىلاردىڭ اراسىندا تىعىلىپ ءجۇرمىز. الەمنىڭ 6 تىلىنە اۋدارىلعان انتولوگياعا ت.مامەسەيىت, ت.ساۋكەتاي, س.اسىلبەك, ن.اقىش, س.بايحون, ق.جيەنباي, ن.قاپالبەك ۇلى سەكىلدى پروزاشىلار ەنبەي قالىپپىز. سوندا وسى ارالىقتا قازاق پروزاسىندا تولقىن بولماعانى ما؟ جاۋابىم وسى. ايتۋ – پارىز. «ايتپاسا ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى».
– كەيدە جۇرتشىلىق اقىن-جازۋشىلار قوعامدا ءدۇمپۋ تۋعىزعان وقيعالارعا, وزگەرىستەرگە اشىق كوزقاراس بىلدىرمەيدى, بىلدىرسە دە ساناۋلى عانا قالامگەر وي-پىكىرىن ايتادى, ال كوبىسى ۇنسىزدىك تانىتىپ جۇرەدى دەپ ايتادى, بۇعان نە دەيسىز؟
– «ايتىلعان ءسوز – اتىلعان وق». قالامگەر پىكىرىن ىركىپ قالعان كەزى جوق, ونىڭ ءبارى ۋاقىتتىڭ ۋىسىندا. قازىر «ۇندەمەگەن ۇيدەي بالەدەن قۇتىلادىنىڭ» كەرى. مۇنىڭ دا سەبەبى بار.
بۇرىن, جالعىز پارتيانىڭ كەزىندە, كوممۋنيستىك پارتيانىڭ كەزەكتى ءبىر قۇرىلتايىندا م.شولوحوۆ باس حاتشىعا قاراپ: ء«بىز شىن جۇرەگىمىزبەن جازامىز, بىراق جۇرەك شىركىن پارتياعا باعىنىشتى عوي» دەپ ازىلگە شاپتىرىپ ايتقاننان كەيىن كوركەم ادەبيەتكە دەگەن تسەنزۋرالىق ۇستەمدىك ءسال دە بولسا باسەڭسىگەن ەدى. قازىر قالامعا دا, «اۋىزشا ادەبيەتكە» دە تسەنزۋرا جوق. «ۇيالماعان ءانشى بوپ» ءجۇر.
بىزدە ءبىر-اق ءدۇمپۋ بار ەدى, ول – ءتىل ماسەلەسى, ەندى وعان جەر قوسىلدى. تىلگە كەلگەندە جازۋشىلار الدىنا جان سالماي ءجۇر, بىراق ءتىلىمىز ءالى جەتىم بالاداي جالتاق كۇيىندە. ولار دا شارشايدى, «قايران ءسوزىن قور قىلعىسى» كەلمەيدى. «ناعىز قالامگەر كەشەنى ەمەس, ەرتەڭدى ەمەس, بۇگىندى جازۋ كەرەك» دەمەي مە پۋشكين. بۇگىندى جازۋ دا, ايتۋ دا وڭاي ەمەس, ءسوزىڭدى سويلەيتىن بىرەۋ كەرەك. جازۋشىلار – ءومىر سحەماتيزمىنەن شارشاعاندار, ولار اينالاسىنا سەكەم الىپ, سەسكەنىپ تە قارايدى. جازۋشىنىڭ كوڭىلى الاڭ. ول سويلەپ تۇرىپ قالاماقىنى ويلاپ تۇرادى, جەر باسىپ تۇرىپ, «وسى جەرگە ەرتەڭ كىمنىڭ اياعى تيەر ەكەن؟» دەپ قان جۇتىپ تۇرادى. زامان جەكەمەنشىكتىڭ زامانى بولعانىمەن كىتاپ حالىقتىكى عوي. ءدۇمپۋدى سىرتتاي باقىلاعان جازۋشىنىڭ كوكىرەگىندە جازعانىمدى وسىلارعا قالاي جەتكىزسەم ەكەن دەگەن قيال تۇرادى. وسىنى ايتىپ جۇرگەندەر ءبىر كۇن جازۋشى بوپ كورسىنشى.
− وقىرماندارىڭىز ءسىزدى ءونىمدى جازۋشى دەپ باعالايدى, ءوزىڭىز وسى پىكىرگە قوسىلاسىز با؟
– ءوندىرىپ جاتقانىم شامالى. ءبىراز اڭگىمە, حيكاياتتار جازدىم. 2014 جىلدان كەيىن كىتاپ شىعارعانىم جوق. سول 6 توم كىتابىما جەتى جىلدا ءبىر اۋىز پىكىر ەستىمەپپىن. جىم-جىرتتىقتان قۇلاق كەرەڭ بوپ قالا ما دەپ تە قورقام. ولجاس اعامىز ايتپاقشى «زاپاستا» ءجۇرمىز.
قازىرگى ۇسىنىلىپ وتىرعان كىتاپ شىعارۋ باعدارلاماسىن قۇپتايمىن. قولجازبا بۇرىنعىداي جابىق رەتسەنزياعا بەرىلسە, جاقسى كىتاپ تا, ءوندىرىپ جازباسا دا ءوتىمدى جازۋشى كوبەيەر ەدى. كىتاپ وقيتىندار سانى ارتىپ كەلەدى. ولارعا «وت-جالىندا باستالعان» ءومىربايان ەمەس, كوركەم شىعارما كەرەك. ءبارىمىز دە ۇلىقبەك ەسداۋلەتتىڭ «قانداي كىتاپ وقىپ جاتىرسىز؟» اتتى ەستافەتاسىنا قوسىلامىز. كىتاپ وقۋ دەگەنىڭ كوڭىلىڭ كوككە كوتەرىلەر ءبىر عاجايىپ دۇنيە ەمەس پە؟
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
