قازاققا ءتان ىرىلىك

وعان ارىسىن الماعاندا, قازاق حاندىعى قۇرىلعان تۇستاعى تۇعىرلى تاريحتى ەسكە الساق تا جەتكىلىكتى. اعا سىيلاۋدىڭ اسا ءبىر سيمۆولدىق ۇلكەن ۇلگىسىن حاندىقتىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشى قوس سۇلتان كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار قول استىنداعى رۋ-تايپالارىمەن شۋ وڭىرىنە كەلىپ قونىستانىپ, بۇگىنگى قازاق مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن كوتەرگەن ۇلى تاريحي وقيعادان كورۋگە بولادى. شۋ بويى مەن قوزىباسىدا جيىلعان قۇرىلتايدا كەرەي سۇلتان اق كيىزگە كوتەرىلىپ حان سايلانادى. جالپى بۇعان دەيىنگى حاندىق بيلىكتىڭ اكەدەن بالاعا ميراس بولىپ كەلگەنىن ەسكەرسەك, دەشتى قىپشاقتىڭ بيلەۋشىسى باراق حاننىڭ ۇلى جانىبەك حان ناعىز تاق مۇراگەرى بولۋى ءتيىس ەدى. الايدا جاسى ۇلكەندى سىيلاۋ­دان, سوعان قۇرمەت كورسەتۋدەن تۋعان ادەپ بويىنشا كەرەيدىڭ جاسى جانىبەكتەن ۇلكەندىگى ەسكەرىلىپ, كەرەي سۇلتان قازاقتىڭ تۇڭعىش حانى رەتىندە التىن تاققا جانىبەك سۇلتاننىڭ ءىنى ىزەتىمەن جايعاسادى.

جۋىردا بەلگىلى جۋرناليست بەكەن قايرات ۇلى اعامىزدىڭ گازە­تىمىزدە «قازاق­تىڭ الىپتارى» دە­گەن اتاۋمەن ايتۋلى ماقالاسى («Egemen Qazaqstan», 14 ءساۋىر 2021 جىل) جارىق كوردى. اتاقتى بالۋان قاجىمۇقان مۇڭايت­پاس ۇلىنىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولۋىنا وراي جازىلعان جازبادا داڭقتى كۇش اتالارى, سال-سەرىلەر بالۋان شولاق, يمانجۇسىپتەرمەن با­لۋان قاجىمۇقان ءىنى اراسىنداعى ىزەت, قازاقى كەڭ مىنەز كەرەمەت كورىنىس تابادى. اتالعان ماقالا سول بالۋان شولاق, ءيمانجۇسىپ, قا­جىمۇقاندار سىندى بايىرعى بالۋانداردىڭ بويىنداعى مارتتىك, جىگىتتىك, پارا­ساتتىلىق سياقتى ەرەكشە قا­سيەتتەر بۇگىنگى قازاق ازاماتتا­رىندا قان­شالىقتى بار دەگەن ساۋالعا جە­تەلەدى. ءوز كەزەگىمىزدە بۇل سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ, ارعى-بەرگى وقيعالاردى ويشا سارالادىق.

باسە, بار ەدى عوي دەدىك ءبىر كەزدە. ەستە­رىڭىزدە بولار, وسىدان تۋرا بەس جىل بۇرىن ەرەجەسىز جەكپە-جەكتەن WBK تۇجىرىمى بويىنشا قىتايدىڭ شان­حاي قالاسى ماڭىندا حالىقارالىق تۋرنير وتكەن جوق پا ەدى؟ راس, بالانىڭ قاي جىلاعانى ەستە قالادى دەمەكشى, قاي تۋرنير ەستە قالادى دەرسىز, بىراق بۇل ءتۋرنيردىڭ اڭىزىن الەم ءالى كۇنگە دەيىن اۋىزىنىڭ سۋى قۇرىپ ايتادى. جەتپىس كيلو سال­ماق دارەجەسىندە ونەر كورسەتكەن قازاقستاندىق سايىپ­قىران اي­بەك نۇرسەيىت پەن قىتايداعى قان­داسىمىز عا­بيت تۇرعانبەكتىڭ اق­تىق سىنعا شىققان ءساتى ءالى كوز الدىمىزدا. كوك تۋىمىزدى كوتەرىپ كەلە جاتقان ايبەككە تىلەۋلەس بولاسىز با, جوق تاعدىر ايىرىپ ارعى بەتتە امالسىز قالىپ قويعان قانداس عابيتتىڭ جانكۇيەرى بولاسىز با, تاڭداۋ قيىن, تالاپ قاتال. جەڭىس جەڭگەنگە بەرىلەدى. جەڭەتىن دە قازاق, جەڭىلەتىن دە قازاق. ەل ىشىندە ءوتىپ جاتقان ەلەۋسىز دودا دا دەمەس, بۇكىل الەم كوز تىگىپ, الاشتىڭ ەكى الىبىنا ەنتەلەپ ەكراننان قا­راپ وتىر. گونگ سوعىلىپ, جۇ­دىرىقتارىن تۇيىستىرگەن ەكى با­ۋىر سەگىز بۇرىشتى الاڭدى اينالىپ جۇرە باستادى. قانداسىنا قولىن الا جۇگىرسە, قازاقتىعى قايدا؟ اعا­سىنىڭ جاعاسىنا جارماسسا الاش با­لاسى ەكەندىگىنە كۇمان. ەلدىڭ كوزىن الداپ جۇلقىلاسقان بولادى, بىراق جۇدىرىق جۇمسامايدى. تىرەسكەن بولادى, بىراق تەكتى ۇلدار ءبىرىن-ءبىرى تەپپەيدى. الەم اڭ-تاڭ. مۇنداي كۇتپەگەن بۇرىلىستى بۇعان دەيىن ەشكىم كورمەگەن. التىن بەلدىك ءۇشىن التىن باۋىرىن التى قۇرلىقتىڭ الدىندا جايراتىپ سالۋ قازاق بالاسىنان باسقاسىنا ۇيرەنشىكتى جاعداي. ءتورت-بەس مينۋتتى توبەلەسسىز وتكىز­گەن ەكەۋى اقىرى تورەشىلەردەن تو­مەن باعا الىپ, جۇدىرىقتاسۋدان باس تارتىسىپ, سايىس توقتايدى. وسىلايشا, بۇل «بولماعان جەكپە-جەك» دەپ ەسەپتەلىندى.

«ارينە, مەن بۇل تۋرنيردەن ەلىمە كوك تۋدى جەلبىرەتىپ, جەڭىسپەن ورالعىم كەلدى. بىراق اقتىق سىندا باۋىرمالدىقتى سپورت­­تاعى جەڭىستەن, سپورتتىق پرين­تسيپتەردەن جوعارى قويدىم. عابيت قانداسىم ەكەۋمىز قول الىسقان ساتتە ونىڭ ك ۇلىم­دەگەن كوزىنەن باۋىر­مالدىقتىڭ, ەلگە دەگەن ساعىنىش­تىڭ لەبىن سەزدىم. سول ءۇشىن دە باۋىرىمدى ۇرۋ مەن ءۇشىن ەرسى بولىپ كورىندى. مەن بۇل ارەكەتىمە ەش وكىنبەيمىن. بۇل مەنىڭ اتا-انام­نىڭ, باپكەرلەرىمنىڭ تاربيەسى دەپ بىلەم», دەدى جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇح­باتىندا ارىستان جۇرەكتى اتپال ازامات ايبەك نۇرسەيىت.

ءوز كەزەگىندە قابىلان مىنەز قاي­سار قانداسىمىز عابيت تۇر­عان­­­بەك تە جۋر­ناليستەردىڭ سۇ­راق­تارى­نا: «مەندە ەش­قانداي دا وكىنىش بول­عان جوق. ايبەك ەكەۋمىزدىڭ جəنە كۇل­لى قازاق ۇلتىنىڭ ابىرويى مەن نامى­سىنىڭ الدىندا بۇل بولماشى عانا ءىس. ءتىپتى, وكىنەم دەپ ايتۋدىڭ ءوزى ۇيات. ودان بولەك جەكپە-جەك بارىسىندا ايبەك باۋىرىمنىڭ دا كوزىنەن ماعان دەگەن مەيىرىم توگىلىپ تۇردى. باۋىرماشىلدىعىمىزدىڭ ارقا­سىندا ءبىر-بىرىمىزگە اۋىر əرە­كەت­­تەرىمىزدى ىستەي المادىق. جا­رىس بىتكەننەن كەيىن ايبەك قان­دا­سىمىز ەكەۋمىز قول الىسىپ, قۇ­شاق­تاستىق», دەيدى عابيت باتىر. شىن مانىندە ايبەك تە, عابيت تە ءبىر-ءبىرىن تومپەشتەپ جەڭ­بەسە دە جەڭىم­پازدار ەدى. ولار قازاقتىڭ تەكتىلىگىن الەم الدىن­دا دالەلدەگەن, قازاقتىڭ باۋىر­مال­دى­عىن بارشا جۇرتقا كورسەتكەن شىن قاھار­ماندار ەدى.

سوناۋ جىلدارى تۇڭعىش «قا­زاقستان بارىسى» اتانعان بەلگىلى بالۋان ۇلان رىسقۇلدىڭ دا ايگىلى جەڭىسى سپورتسۇيەر قاۋىمنىڭ ەسىن­دە بولار. دودا بارىسىندا ۇلان رىس­قۇلدىڭ ءىنىسى رۋسلان ابدى­را­زاقوۆ تا اعاسىنا جول بەرىپ, باس بايگەسىنىڭ بەلدىگىن بالۋان اعاسىنىڭ بەلىنە ءوزى اپارىپ بايلاعان جوق پا؟ رۋسلان ابدىرازاقوۆتان دا ارىپ­تەستەرىمىز سۇراعان كەزدە دە: «ۇلان اعام ماعان قاراعاندا شىن بابىندا بولدى. ونىڭ ۇستىنە, قازاقى تاربيە الىپ وسكەندىكتەن, اعامنىڭ جولى ۇلكەن ەكەنىن ءتۇسىندىم. سون­دىق­تان وعان جولىمدى بەردىم», دەپ ىنىلىك كو­ڭىلىن بىلدىرگەن ەدى.

اعانىڭ الدىنا تۇسپەۋ تۋرالى اڭىز-اڭگىمەلەر كوپ قوي, جالپى قازاقتى جىل­قى مىنەزدى حالىق دەپ تەگىن ايتپاساق كەرەك, بىردە وسىناۋ ىنىلىك ىزەت ءھام ىرىلىك مىنەز قۇبىلىسى جىلقى جارىقتىقتا دا بار دەگەندى وقىپ تاڭعالدىق. اۆتورى – سوۆەتحان قاليعوجين دەپ جاريالانعان شا­عىن عانا ماقالانى كوز جۇگىرتىپ وقى­ساڭىز قىزىق. «قوس كۇرەڭ ءبىر بيەدەن تۋعان سايگ ۇلىكتەر. بىرىنەن-ءبىرى ءبىر جاس ۇلكەن بولعانىمەن ءبىتىمى بىردەي, بىرىنەن-ءبىرىن ايىرۋ قيىن ەدى. بايگەدەن ۇنەمى ۇلكەنى الدا, كىشىسى ارتتا قۇيرىق تىستەسىپ كەلەدى ەكەن. ال اعايىمنىڭ اي­تۋىنشا, ۇلكە­نىنەن كىشىسى جۇيرىك بولعان. وعان ءمىنىپ, بايگەگە ءوزى دە شاپ­قان عوي. كىشى كۇرەڭ بايگە جولىندا سۋىرىلىپ الدا شابادى دا, كومبە توبەسى كورىنىسىمەن ەكپىنىن با­سەڭدەتىپ, «اعاسىن» العا ءتۇسىرىپ جىبەرەدى. مەيلى, ودان ءارى قانشا ارە­كەتتەنسەڭ دە ول ءوز دەگەنىن ىستەپ, كومبەگە ەكىنشى كەلەدى. مىنە, جىل­­قىنىڭ جۇيرىگىنە بايلانىستى سىرى بەي­مالىم تىلسىم دۇنيەنىڭ تاڭعاجايىپ وقيعالارىنىڭ ءبىرى وسىنداي», دەپ جازادى اۆتور.

قازاق جىگىتتەرىنىڭ ىرىلىگى مەن ىزەت­تىلىگى جايىندا تاعى ءبىر تاماشا وقيعا كەشە عانا, ءساۋىردىڭ 25-ءسى كۇنى بۇكىل الەم كوز تىككەن ريم قالاسىنداعى بوز كىلەم ۇستىندە بولدى. گرەك-ريم كۇرە­سىنەن «مات­تەو پەلليكونە» رەيتينگىلىك ءتۋر­نيرىنىڭ العاشقى جارىس كۇنى اياق­تالىپ, قازاقستان قورجىنى بىر­نەشە مەدالمەن تولىققان بولاتىن. ءيا, قورجىنعا قوماقتى مەدال اركەز ءتۇسىپ تۇرادى عوي, اتالعان ءتۋرنيردىڭ تاريحي وقيعاسى بىراق بۇل ەمەس ەدى.

تۋرنير شارتى بويىنشا 63 كيلودا قازاقستاندىق بالۋاندار سۇلتان اسەت ۇلى مەن ايدوس سۇل­تانعالي كۇرەسۋى ءتيىس بولعان. الايدا سۇلتان جاسى ۇلكەن كوماندالاس اعاسى اي­دوس­­پەن بەلدەسۋدەن باس تارتقان. وسى­لايشا, ايدوس سۇل­تانعالي تۋرنير جەڭىمپازى, ال سۇلتان اسەت ۇلى كۇمىس مەدال يەگەرى اتاندى.

ادامزات اڭ-تاڭ. ەجەلگى داۋىردە قۇلداردى كۇرەستىرىپ, ونى قۇنىعا تاماشالاپ وتىرعان ريمدىكتەرگە بۇل كورىنىس ءتىپتى جات دەسەك تە بولادى. اقشا مەن التىن, بوستاندىق پەن بەلدىك ءۇشىن باۋىرى تۇگىلى ءالى جەتسە اكەسىن جىعىپ جىبەرىپ, قاۋمالاعان ەلدىڭ قوشەمەتىنە بولەنەتىن قۇل­داردى تاماشالاپ ۇيرەنىپ قالعان كوليزەي كورەرمەندەرى اعاسىنىڭ الدىنا ءتۇسۋدى ادەپسىزدىك ساناعان قازاق وعلاندارىن سوندا ۇزاق قوشە­مەت­تەپتى.

بۇل دا – ۇلتتىق كود. قازاقتىڭ قازاق­تىعى – ەڭ ءبىرىنشى ونىڭ مارت­تىگى, ىرىلىگى, جومارتتىعى, باۋىر­مالدىعىندا بولسا كەرەك.

ءيا, اعانىڭ جولى – اماناتتىڭ جولى. ۇلتتىڭ جادىنا جازىلعان وشپەس جازۋلار بولادى. سول كيەلى سوزدەردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى «اعاسى باردىڭ جاعاسى بار, ءىنىسى باردىڭ تىنىسى بار» دەگەن ءتۇيىن ءسوز سياقتى. ياعني قاي ماعىناسىندا بولسىن اعا – ۇلكەن ۇعىم, كەڭ ماعىنالى كەمەل ءسوز. ءبىز جوعارىدا بىرنەشە مىسال­مەن ايتقىمىز كەلگەن اعالى-ءىنىلى ادام­داردىڭ اراسىنداعى قاتىناستىڭ مۇنداي الەۋمەتتىك ەرەكشە ءمانىن قازەكەم وسى ءبىراۋىز سوزگە بىرىكتىرىپ كەتكەندەي. «اعاسى باردىڭ جاعاسى بار». ءبىز سول جاعاعا جارماسۋعا ەمەس, سول جاعانى قادىر تۇتۋ­دى كوبىرەك ەسكەرگەنىمىز ابزال.

كىسىلىكپەن دە, كىشىلىكپەن دە جول بەرۋ مىنە, ۇلى ساحارانى مەكەندەگەن كوشپەلى دالا حالىقتارىنا ءتان تاماشا مىنەز. اعا سىيلاۋ ارقىلى ءىنى ىرىلىگىن كورسەتەدى, ىنىگە ىزەت كور­­سەتۋ ارقىلى اعانىڭ ابىروي-بەدەلى اسقاقتايدى. سپورتتاعى اعا­ڭا بەلدىگىڭدى بەرگەننەن بەدەلىڭ تو­مەن­­دەمەيدى, قايتا ەلدىگىڭ ارتىپ, ەرەگىسكەن دۇشپان الدىندا الاش تۇلعاسى ايبارلانا تۇسەدى!