مۋزەي ءوزىنىڭ دەربەس زەرتتەۋ جۇمىسىن تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى تاڭدارىمەن بىرگە باستادى دەسەك قاتە ايتپاعان بولار ەدىك. ەڭ العاشقى دەربەس زەرتتەۋ جۇمىسى وتىرار قالاجۇرتىنان وڭتۇستىككە قاراي 1 كم جەردە ورنالاسقان مىڭشۇقىر ەلدىمەكەنىندە (جەتەكشىسى م.قوجا) جۇرگىزىلدى. ءتورت جىلعا سوزىلعان ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسى ناتيجەسىندە قازاقستاندا بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن, ۇلكەن اۋقىمدى الىپ جاتقان ءXIىى-XV عع. ءتان ءىرى قۇمىراشىلار ورامى انىقتالدى. ناقتى ايتار بولساق, ارحەولوگتار تاپقان شەبەرحانا ورنىنان ءار ءتۇرلى ماقساتتا پايدالانىلعان, ءتۇرلى پىشىندە سالىنعان 18 پەش ورنى مەن 2 تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ارشىلىپ, زەرتتەلدى. شەبەرحانادا ىدىس-اياقتاردىڭ بارلىق تۇرلەرى, اسەم عيماراتتار ءۇشىن ءتۇرلى كولەمدەگى قۇرىلىس زاتتارى, ياعني ورنەكتى, سىرلى, سىرسىز ارلەۋىش قىشتار مەن مەشىت كۇمبەزىنىڭ ۇشار باسىنا قويىلاتىن قۇببالار جاسالعان. پەشتەردى زەرتتەۋ بارىسىندا الىنعان جادىگەرلەردىڭ جاسالۋ فورماسىنا قاراپ شەبەرحانا ءحىىى-ءحىV عع. ءتان ەكەندىگى ناقتىلانعان بولاتىن. ءبىر ەسكەرەتىن نارسە, قازىرگى كەزگە دەيىن قازاقستان مەن ورتالىق ازيادا مۇنداي الىپ شەبەرحانا ورنى تابىلعان.
جاڭا اشىلىمدار مۇنىمەن توقتاپ قالمادى. كوپ ۇزاماي-اق, ياعني 1991 جىلى وتىرار وڭىرىندەگى ءىرى قالا ورتالىعى بولىپ سانالعان ماردانكۇيىك قالاجۇرتىنىڭ سولتۇستىك-باتىسىنان 2 كم قاشىقتىقتان, ءشاۋىلدىر-تۇركىستان تاس جولىنىڭ بويىنان قۇرىلىس جۇمىسىن جۇرگىزۋ بارىسىندا ادام سۇيەكتەرى مەن شىنى زاتتاردىڭ قالدىقتارى شاشىلىپ جاتقانى تۋرالى مالىمەت كەلىپ ءتۇستى. اتالعان جەرگە مۋزەي قىزمەتكەرلەرى بارىپ, ارنايى زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزە وتىرىپ, ءحى-
ءحىىى عع. ءتان جەرلەۋ ورنى مەن شىنى وندىرەتىن شەبەرحانا ورنىن اشتى. قازبا جۇمىسى بارىسىندا شەبەرحانا ورنىنان كوپتەگەن شىنى بۇيىمدار تابىلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ءحى-ءحىىى عع. ارالىعىندا وتىرار وڭىرىندە شىنى ءوندىرۋ ءتاسىلى كەڭىنەن دامىعاندىعىن كورسەتىپ بەردى.
1995 جىلى مۋزەي ارحەولوگتارى وتىرار قالاجۇرتىنان انىقتالعان مەشىت اۋلاسىنا قازبا جۇمىسىن جۇرگىزىپ, مەشىتكە قاراما-قارسى 40 م جەردەن, قىشتان ورىلگەن ساۋلەتتى عيمارات ورنىن انىقتادى. قازبا جۇمىسى بارىسىندا ارحەولوگتار الىنعان زاتتار مەن جازبا دەرەكتەر عيماراتتىڭ ءحىV-حV عع. شاماسىندا وتىرار حاكىمى بولعان بەردىبەكتىڭ سارايى بولۋى مۇمكىن دەگەن تۇجىرىم جاسادى.
2001-2004 جىلدارداعى يۋنەسكو-قازاقستان-جاپونيانىڭ بىرلەسىپ جاساعان «كونە وتىراردىڭ قالاجۇرتىن ساقتاۋ مەن رەستاۆراتسيالاۋ» جوباسىنا مۋزەي قىزمەتكەرلەرى قاتىسىپ, شەتەلدىك عالىمدارمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەدى. كونە وتىرار قالاجۇرتىنا كوڭىل ءبولۋ مۇنىمەن توقتاپ قالمادى.
تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ 2003 جىلعى ساۋىردەگى جولداۋىندا «قازاقستاننىڭ مادەني مۇرا جوباسى» تاقىرىبىندا ستراتەگيالىق ۇلتتىق جوباسىن ۇسىنعانىن بىلەمىز. بۇدان وتىرار ءوڭىرى دە تىس قالمادى. ءبىر عانا وتىرار وڭىرىندەگى وقسىز, كوكماردان, ماردانكۇيىك, التىنتوبە, جالپاقتوبە, بۇزىق سىندى زامانىندا ءىرى مادەني ورتالىققا اينالعان قالا ورىندارىنا كەشەندى تۇردە ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ال وتىرار قالاجۇرتى ءۇشىن ارنايى «كونە وتىراردى جاڭعىرتۋ» جوباسى قولعا الىنىپ, كوپتەگەن يگى ىستەر اتقارىلعانىنا كوپشىلىك كۋا.
بۇدان بولەك قورىق-مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءوڭىر تاريحىن زەرتتەۋ, ياعني وڭىردە ورنالاسقان تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىنىڭ سانىن انىقتاۋ, تىزىمگە الۋ جانە عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ باعىتى بويىنشا سىڭىرگەن ەڭبەگى وراسان. تاۋەلسىزدىك العان العاشقى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە, ياعني 1992 جىلى قورىق-مۋزەي قىزمەتكەرلەرى بارلاۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرىپ, سىرداريا وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنان اققورعان, شانشار سىندى ءىرى قالا ورىندارىن انىقتاپ, زەرتتەدى. ارحەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىسى مۇنىمەن توقتالىپ قالمادى. 1998-2000 جىلدارى ارالىعىندا ۇيىمداستىرىلعان دالالىق ەكسپەديتسيا بارىسىندا قورىق-مۋزەيدىڭ ەسكەرتكىشتەر ءتىزىمى 200-گە جەتتى.
قورىق-مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى قازاقستاندا العاش رەت وتىرار ءوڭىرى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ەلەكتروندى ارحەولوگيالىق كارتاسىن جاسادى.
وتىرار وڭىرىندە بۇرىن-سوڭدى ەپيگرافيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلمەگەن بولاتىن. مۋزەي قىزمەتكەرى س.اقىلبەك 1998 جىلى وسى باعىتتا ەڭبەك ەتىپ, ارىستانباب كەسەنەسى جانىنداعى كونە قورىمنان تابىلعان 150-دەن استام قۇلپىتاسقا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, اۋدارماسىن جاسادى.
2020 جىلى «قازاق حاندىعىنىڭ قالالارى: ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني ءومىردىڭ ورتالىقتارى» اتتى عىلىمي جوبانى ورىنداۋ بارىسىندا ت.ع.ك. ا.جۇماشوۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرلەرى وتىرار قالاجۇرتىندا قازبا جۇمىسىن جۇرگىزدى.
جوبا اياسىندا جۇرگىزىلگەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى ناتيجەسىندە وتىرار قالاجۇرتىنىڭ قازاق حاندىعى تۇسىنداعى ماتەريالدىق جانە رۋحاني مادەنيەتى, شارۋاشىلىق ءداستۇرى جايلى جاڭا دەرەكتەر الىندى. اتاپ ايتار بولساق, زاتتاي دەرەكتەر قاتارىندا 58 دانا كۇمىس تەڭگە كومبەسىن ايتۋعا بولادى. تەڭگەلەردىڭ اۆەرسىنەن انىقتالعان جازبالار ارقىلى ونىڭ شايبانيدتەر اۋلەتىنىڭ بيلەۋشىسى سانالاتىن ابدۋللا ءىى-ءنىڭ بيلىگى تۇسىندا (1583-1598 جج.) سوعىلعانى انىقتالدى.
سونىمەن بىرگە قازبانىڭ وڭتۇستىك-باتىسىنان, ورتالىق الاڭنىڭ سولتۇستىك بۇرىشىنان ۇلكەن ءبىر اۋلەتكە تيەسىلى, كولەمى 6,3ح7,7 م بولاتىن كەسەنە ورنى انىقتالىپ, زەرتتەلدى. كەسەنەنىڭ نەگىزگى فاسادى وڭتۇستىك-باتىسقا, ياعني وتىرار قالاجۇرتىنىڭ وڭتۇستىك بولىگىندە ورنالاسقان جۇما مەشىتىنىڭ اۋلاسىنا قاراعان.
شاريف اد-دين يەزديدەن جەتكەن دەرەكتە قىتايعا جاساعالى جاتقان جورىعى الدىندا اقساق تەمىردىڭ وتىرارعا كەلگەندىگى, توقتامىس حاننىڭ ەلشىسىن قالا حاكىمى بەردىبەك سارايىندا قارسى العاندىعى جازىلادى. تەمىر مەن ونىڭ ۋازىرلەرى بەردىبەكتىڭ ون ءبىر بولمەدەن تۇراتىن قوناق جايىنا ءبولىنىپ تۇسكەنىن بىلەمىز. بەردىبەك سارايىمەن قاتار سالىنعان كەسەنەگە جۇرگىزىلگەن سالىستىرمالى تالداۋ مەن بيبليوگرافيالىق ىزدەنىس جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى كەسەنەنىڭ XV عاسىردىڭ ءى جارتىسىندا, ياعني وتىرار قالاجۇرتىنىڭ اقساق تەمىر بيلىگى تۇسىندا سالىنعانىن انىقتاپ بەردى. الايدا كەسەنە قۇرىلىسى ءامىر تەمىر ولگەننەن كەيىن-اق ب ۇلىنگەن بولۋى مۇمكىن.
زەرتتەۋ جۇمىسىمىزدىڭ ناتيجەسىندە كەسەنە قۇرىلىسىنىڭ ءۇش بولىكتەن, ياعني زياراتحانا, ءدالىز (دروموس) جانە قابىرحانادان تۇراتىندىعى انىقتالدى. كەسەنە قۇرىلىسىنا جاقسى يلەنىپ, كۇيدىرىلگەن قىشتار پايدالانىلسا, نىساننىڭ نەگىزگى بولىكتەرى, ياعني, بۇرىشتارى مەن اركالارى گيپس قوسىندىسى بار سىلاقپەن نىعايتىلعان. قازاقستاننىڭ وزگە وڭىرلەرىنەن تابىلعان XIV-XV عع. جاتاتىن مۇنداي قۇرىلىس ۇلگىلەرىنە قاراپ, كەسەنەنىڭ جوعارعى بولىگى ءبىر كۇمبەزدى, قاسبەتتىك كەسەنە توبىنا جاتاتىندىعى بەلگىلى بولىپ وتىر. كەسەنەنىڭ جوعارعى زياراتحانا بولمەسىنىڭ كولەمى 4ح4,7 م. كەسەنەنىڭ ۇستىڭگى, ياعني زياراتحانا بولمەسىنىڭ قابىرعالارىنىڭ ەكى شەتىنە ءبۇتىن قىش قالانىپ ورتالارى سىنىق قىشتارمەن تولتىرىلعان. ورتالارىنا تولتىرىلعان سىنىق قىشتار قاتارىندا XIII-XIV عع. ءتان ورنەكتى قىش بولىكتەرىنىڭ تابىلۋى كەسەنەنىڭ سالىنعان مەرزىمىن ناقتىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ءبىرشاما جاقسى ساقتالعان وڭتۇستىك-شىعىس قابىرعادان ەنى 1,2 م كەلەتىن تەرەزە ورنى انىقتالدى. تەرەزە جاقتاۋلارى گيپس قوسىندىسى بار سىلاقپەن سىلانعان. وسىنداي تەرەزە ورىندارى كەسەنەنىڭ سولتۇستىك-شىعىس جانە سولتۇستىك-باتىس قابىرعالارىندا بولعان بولۋى مۇمكىن دەگەن تۇجىرىمدى ورتاعا سالۋدامىز. كەسەنەنىڭ جەردەن قازىلىپ جاسالعان تومەنگى قابىرحانا بولمەسىنە ۇزىندىعى 2,75 م, ەنى 0,85, جوعارعى جاعى اركالى بولىپ كەلگەن باسپالداقتى ءدالىز (دروموس) ارقىلى كىرەتىن بولعان. قابىرحانا بولمەسىنىڭ جالپى كولەمى 3,45ح3,45 م. قازبا جۇمىسى بارىسىندا قابىرحانا ءىشىنىڭ بوس توپىراعى ەدەن دەڭگەيىنە دەيىن تولىق تازارتىلىپ, سىرتقا شىعارىلىپ تاستالدى. قابىرحانا ءىشىن تازارتۋ بارىسىندا رەتسىز شاشىلىپ جاتقان بەس كىسىگە تيەسىلى ادام سۇيەكتەرى انىقتالدى. بۇل جەردە تاعى ءبىر نازار اۋدارار جايت, قابىرحاناعا قويىلعان مايىتتەر جەرلەنبەگەن, ياعني ساعانالاۋ ادىسىمەن قابىرحانا ەدەنىنە قامىس توسەلىپ, مايىتتەر قامىس توسەمەلەرگە قويىلعان. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, ءبىر كەزدەرى ساعانا تونالعان بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى قاڭقالاردىڭ رەتسىز شاشىلىپ جاتۋى جانە باس سۇيەكتەرىنىڭ ساقتالماۋى, ساعانا قۇرىلىسىنا پايدالانىلعان قىشتاردىڭ بۇزىلىپ الىنۋى وسى پىكىرىمىزدى تولىقتىرا تۇسەدى.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, كەسەنەگە قويىلعان مۇردەلەردىڭ باس سۇيەكتەرىنىڭ ساقتالماۋى سەبەپتى انتروپولوگيالىق رەكونسترۋكتسيا جاساۋعا مۇمكىندىك بولمادى. الايدا زەرتتەۋ جۇمىسى مۇنىمەن توقتاپ قالعان جوق. مۇردەلەردىڭ جاسى مەن جىنىسىن انىقتاۋ ماقساتىندا الماتى قالاسىندا ورنالاسقان ANTHROPOS جشس-ءنىڭ قىزمەتىن پايدالانىپ, كەسەنەدەن تابىلعان قاڭقالاردىڭ بەس كىسىگە ءتان ەكەندىگىن انىقتادىق. انتروپولوگتاردىڭ بەرگەن مالىمەتتەرى بويىنشا كەسەنە ىشىنە قويىلعان مۇردەلەردىڭ جاس شاماسى 30-35, 45-55 جانە 50-60 جاس ارالىعىندا بولعان جانە بارلىعى دەرلىك ەر كىسىگە ءتان.
مۇنداي قۇرىلىس ورىندارى وتىرار اۋدانىنا قاراستى بالتاكول اۋىلدىق وكرۋگىندە ورنالاسقان قاۋعان اتا, قىزىلوردا وبلىسىنا قاراستى جاڭاقورعان اۋدانىندا ورنالاسقان سىعاناق جانە تۇركىستانداعى ق.ا.ياساۋي كەسەنەسى ماڭىنان انىقتالىپ زەرتتەلگەن بولاتىن. ال قازاقستاننىڭ وزگە وڭىرلەرىنەن تابىلعان, ياعني ارشىپ الىپ زەرتتەلگەن ورتاعاسىرلىق قالالاردىڭ ەشقايسىسىنان مۇنداي قۇرىلىمى كۇردەلى كەسەنەنىڭ كەزدەسپەۋى جانە كەسەنەنىڭ بەردىبەك سارايى جانە جۇما مەشىتى اتالىپ وتىرعان ارحيتەكتۋرالىق كەشەننىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ وتىرعانى قىزىعۋشىلىعىمىزدى ودان ارى وياتا تۇسەرى ءسوزسىز.
ءسابيت پارمەنقۇل,
وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۋزەيى قىزمەتكەرى
تۇركىستان وبلىسى
